Adhyaya 186

Verse 1

राममामन्त्र्य गतया अम्बया पुण्याश्रमादिषु दुष्करतपश्चरणम् ।। 1 ।। राम उवाच। प्रत्यक्षमेतल्लोकानां सर्वेषामेव भामिनि । यथाशक्त्या मया युद्धं कृतं वै पौरुषं परम् ।।

rāmamāmantrya gatayā ambayā puṇyāśramādiṣu duṣkaratapaścaraṇam || 1 || rāma uvāca| pratyakṣametallokānāṃ sarveṣāmeva bhāmini | yathāśaktyā mayā yuddhaṃ kṛtaṃ vai pauruṣaṃ param ||

Verse 2

न चैवमपि शक्नोमि भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् । विशेषयितुमत्यर्थमुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ।।

na caivamapi śaknomi bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam | viśeṣayitumatyarthamuttamāstrāṇi darśayan ||

Verse 3

एषा मे परमा शक्तिरेतन्मे परमं बलम् । यथेष्टं गम्यतां भद्रे किमन्यद्वा करोमि ते ।।

eṣā me paramā śaktiretanme paramaṃ balam | yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre kimanyadvā karomi te ||

Verse 4

भीष्ममेव प्रपद्यस्व न तेऽन्या विद्यते गतिः । निर्जितो ह्यस्मि भीष्मेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता ।।

bhīṣmameva prapadyasva na te'nyā vidyate gatiḥ | nirjito hyasmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā ||

Verse 5

एवमुक्त्वा ततो रामो विनिःश्वस्य महामनाः । तूष्मीमासीत्ततः कनक्या प्रोवाच भृगुनन्दनम् ।।

evamuktvā tato rāmo viniḥśvasya mahāmanāḥ | tūṣmīmāsīttataḥ kanakyā provāca bhṛgunandanam ||

Verse 6

भगवन्नेवमेवैतद्यथाऽऽह भगवांस्तथा । अजेयो युधि भीष्मोऽयमपि देवैरुदारधीः ।।

bhagavannevamevaitadyathā''ha bhagavāṃstathā | ajeyo yudhi bhīṣmo'yamapi devairudāradhīḥ ||

Verse 7

यथाशक्ति यथोत्साहं मम कार्यं कृतं त्वया । अनिवार्यं रणे वीर्यमस्त्राणि विविधानि च ।।

yathāśakti yathotsāhaṃ mama kāryaṃ kṛtaṃ tvayā | anivāryaṃ raṇe vīryamastrāṇi vividhāni ca ||

Verse 8

ने चैव शक्यते युद्धे विशेषयितुमन्ततः । न चाहमेनं यास्यामि पुनर्भीष्मं कथंचन ।।

ne caiva śakyate yuddhe viśeṣayitumantataḥ | na cāhamenaṃ yāsyāmi punarbhīṣmaṃ kathaṃcana ||

Verse 9

गमिष्यामि तु तत्राहं यत्र भीष्मं तपोधन । समरे पातयिष्यामि स्वयमेव भृगूद्वह ।।

gamiṣyāmi tu tatrāhaṃ yatra bhīṣmaṃ tapodhana | samare pātayiṣyāmi svayameva bhṛgūdvaha ||

Verse 10

एवमुक्त्वा ययौ कन्या रोषव्याकुललोचना । तापस्ये धृतसंकल्पा सा मे चिन्तयती वधम् ।।

evamuktvā yayau kanyā roṣavyākulalocanā | tāpasye dhṛtasaṃkalpā sā me cintayatī vadham ||

Verse 11

ततो महेन्द्रं सहितैरमुनिभिर्भृगुसत्तमः । यथाऽऽगतं तथा सोऽगन्मामुपामन्त्र्य भारत ।।

tato mahendraṃ sahitairamunibhirbhṛgusattamaḥ | yathā''gataṃ tathā so'ganmāmupāmantrya bhārata ||

Verse 12

ततो रथं समारुह्य स्तूयमानो द्विजातिभिः । प्रविश्य नगरं मात्रे सत्यवत्यै न्यवेदयम् ।।

tato rathaṃ samāruhya stūyamāno dvijātibhiḥ | praviśya nagaraṃ mātre satyavatyai nyavedayam ||

Verse 13

यथावृत्तं महाराज सा च मां प्रत्यनन्दत। पुरुषांश्चादिशं प्राज्ञान्कन्यावृत्तान्तकर्मणि ।।

yathāvṛttaṃ mahārāja sā ca māṃ pratyanandata| puruṣāṃścādiśaṃ prājñānkanyāvṛttāntakarmaṇi ||

Verse 14

दिवसे दिवसे ह्यस्या गतिजल्पितचेष्टितम् । प्रत्याहरंश्च मे युक्ताः स्थिताः प्रियहिते सदा ।।

divase divase hyasyā gatijalpitaceṣṭitam | pratyāharaṃśca me yuktāḥ sthitāḥ priyahite sadā ||

Verse 15

यदैव हि वनं प्रायात्सा कन्या तपसे धृता। तदैव व्यथितो दीनो गतचेता इवाभवम् ।।

yadaiva hi vanaṃ prāyātsā kanyā tapase dhṛtā| tadaiva vyathito dīno gatacetā ivābhavam ||

Verse 16

न हि मां क्षत्रियः कश्चिद्वीर्येण व्यजयद्युधि । ऋते ब्रह्मविदस्तात तपसा संशितव्रतात् ।।

na hi māṃ kṣatriyaḥ kaścidvīryeṇa vyajayadyudhi | ṛte brahmavidastāta tapasā saṃśitavratāt ||

Verse 17

अपि चैतन्मया राजन्नारदेऽपि निवेदितम् । व्यासे चैव तथा कार्यं तौ चोभौ मामवोचताम् ।।

api caitanmayā rājannārade'pi niveditam | vyāse caiva tathā kāryaṃ tau cobhau māmavocatām ||

Verse 18

न विषादस्त्वया कार्यो भीष्म काशिसुतां प्रति। दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत् ।।

na viṣādastvayā kāryo bhīṣma kāśisutāṃ prati| daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumutsahet ||

Verse 19

सा कन्या तु महाराज प्रविश्याश्रममण्डलम् । यमुनातीरमाश्रित्य तपस्तेपेऽतिमानुषम् ।।

sā kanyā tu mahārāja praviśyāśramamaṇḍalam | yamunātīramāśritya tapastepe'timānuṣam ||

Verse 20

निराहारा कृशा रूक्षा जटिला मलपङ्किनी । षण्मासान्वायुभक्षा च स्थाणुभूता तपोधना ।।

nirāhārā kṛśā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī | ṣaṇmāsānvāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā ||

Verse 21

यमुनाजलमाश्रित्य संवत्सरमथाऽपरम् । उदवासं निराहारा पारयामास भामिनी ।।

yamunājalamāśritya saṃvatsaramathā'param | udavāsaṃ nirāhārā pārayāmāsa bhāminī ||

Verse 22

शीर्णपर्णेन चैकेन पारयामास सा परम् । संवत्सरं तीव्रकोपा पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिता ।।

śīrṇaparṇena caikena pārayāmāsa sā param | saṃvatsaraṃ tīvrakopā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā ||

Verse 23

एवं द्वादश वर्षाणि तापयामास रोदसी । निवर्त्यमानापि च सा ज्ञातिभिर्नैव शक्यते ।।

evaṃ dvādaśa varṣāṇi tāpayāmāsa rodasī | nivartyamānāpi ca sā jñātibhirnaiva śakyate ||

Verse 24

ततोऽगमद्वत्सभूमिं सिद्धचारणसेविताम् । आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम् ।।

tato'gamadvatsabhūmiṃ siddhacāraṇasevitām | āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām ||

Verse 25

तत्र पुण्येषु तीर्थेषु साऽऽप्लुताङ्गी दिवानिशम् । व्यचरत्काशिकन्या सा यथाकामविचारिणी ।।

tatra puṇyeṣu tīrtheṣu sā''plutāṅgī divāniśam | vyacaratkāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī ||

Verse 26

नन्दाश्रमे महाराज तथोलूकाश्रमे शुभे । च्यवनस्याश्रमे चैव ब्रह्मणः स्थान एव च ।।

nandāśrame mahārāja tatholūkāśrame śubhe | cyavanasyāśrame caiva brahmaṇaḥ sthāna eva ca ||

Verse 27

त्रयागे देवयजने देवारण्येषु चैव ह । भोगवत्यां महाराज कौशिकस्याश्रमे तथा ।।

trayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha | bhogavatyāṃ mahārāja kauśikasyāśrame tathā ||

Verse 28

माण्डव्यस्याश्रमे राजन्दिलीपस्याश्रमे तथा । रामह्रदे च कौरव्य पैलगर्गस्य चाश्रमे ।।

māṇḍavyasyāśrame rājandilīpasyāśrame tathā | rāmahrade ca kauravya pailagargasya cāśrame ||

Verse 29

एतेषु तीर्थेषु तदा काशिकन्या विशांपते । आप्लावयत गात्राणि व्रतमास्थाय दुष्करम् ।।

eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṃpate | āplāvayata gātrāṇi vratamāsthāya duṣkaram ||

Verse 30

तामब्रवीच्च कौरव्य मम माता जले स्थिता । किमर्थं क्लिश्यसे भद्रे तथ्यमेव वदस्व मे ।।

tāmabravīcca kauravya mama mātā jale sthitā | kimarthaṃ kliśyase bhadre tathyameva vadasva me ||

Verse 31

सैनामथाब्रवीद्राजन्कृताञ्जलिरनिन्दिता भीष्मेण समरे रामो निर्जितश्चारुलोचनि ।।

saināmathābravīdrājankṛtāñjaliraninditā bhīṣmeṇa samare rāmo nirjitaścārulocani ||

Verse 32

कोऽन्यस्तमुत्सहेञ्जेतुमुद्यतेषुं महीपतिः । साहं भीष्मविनाशाय तपस्तप्स्ये सुदारुणम् ।।

ko'nyastamutsaheñjetumudyateṣuṃ mahīpatiḥ | sāhaṃ bhīṣmavināśāya tapastapsye sudāruṇam ||

Verse 33

विचरामि महीं देवि यथा हन्यामहं नृपम् । एतद्व्रतफलं देवि परमस्मिन्यथा हि मे ।।

vicarāmi mahīṃ devi yathā hanyāmahaṃ nṛpam | etadvrataphalaṃ devi paramasminyathā hi me ||

Verse 34

ततोऽब्रवीत्सागरगा जिह्मं चरसि भामिनि। नैष कामोऽनवद्याङ्गि शक्यः प्राप्तुं त्वयाऽबले ।।

tato'bravītsāgaragā jihmaṃ carasi bhāmini| naiṣa kāmo'navadyāṅgi śakyaḥ prāptuṃ tvayā'bale ||

Verse 35

यदि भीष्मविनाशाय काश्ये चरसि वै व्रतम्। व्रतस्था च शरीरं त्वं यदि नाम विमोक्ष्यसि ।।

yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai vratam| vratasthā ca śarīraṃ tvaṃ yadi nāma vimokṣyasi ||

Verse 36

नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकोदका। दुस्तीर्था न तु विज्ञेया वार्षिकी नाष्टमासिकी ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि षडशीत्यधिकशततमोऽध्याय- ।।

nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikodakā| dustīrthā na tu vijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi ambopākhyānaparvaṇi ṣaḍaśītyadhikaśatatamo'dhyāya- ||

Verse 37

भीमग्राहवती घोरा सर्वभूतभयंकरी । एवमुक्त्वा ततो राजन्काशिकन्यां न्यवर्तत ।।

bhīmagrāhavatī ghorā sarvabhūtabhayaṃkarī | evamuktvā tato rājankāśikanyāṃ nyavartata ||

Verse 38

माता मम महाभागा स्मयमानेव भामिनी । कदाचिदष्टमे मासि कदाचिद्दशमे तथा। न प्राश्नीतोदकमपि पुनः सा वरवर्णिनी ।।

mātā mama mahābhāgā smayamāneva bhāminī | kadācidaṣṭame māsi kadāciddaśame tathā| na prāśnītodakamapi punaḥ sā varavarṇinī ||

Verse 39

सा वत्सभूमिं कौरव्य तीर्थलोभात्ततस्ततः । पतिता परिधावन्ती पुनः काशिपतेः सुता ।।

sā vatsabhūmiṃ kauravya tīrthalobhāttatastataḥ | patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā ||

Verse 40

सा नदी वत्सभूम्यां तु प्रथिताम्बेति भारत । वार्षिकी ग्राहबहुला दुस्तीर्था कुटिला तथा ।।

sā nadī vatsabhūmyāṃ tu prathitāmbeti bhārata | vārṣikī grāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā ||

Verse 41

सा कन्या तपसा तेन देहार्धेन व्यजायत । नदी च राजन्वत्सेषु कन्या चैवाभवत्तदा ।।

sā kanyā tapasā tena dehārdhena vyajāyata | nadī ca rājanvatseṣu kanyā caivābhavattadā ||