Adhyaya 184

Verse 1

रामभीष्मयोरायोधनम् ।। 1 ।। भीष्मस्य प्रस्वापनास्त्रप्रतिभानम् ।। 2 ।। भीष्म उवाच। ततो रात्रौ व्यतीतायां प्रतिबुद्धोऽस्मि भारत । ततः संचिन्त्य वै स्वप्नमवापं हर्षमुत्तमम् ।।

rāmabhīṣmayorāyodhanam || 1 || bhīṣmasya prasvāpanāstrapratibhānam || 2 || bhīṣma uvāca| tato rātrau vyatītāyāṃ pratibuddho'smi bhārata | tataḥ saṃcintya vai svapnamavāpaṃ harṣamuttamam ||

Verse 2

ततः समभवद्युद्धं मम तस्य च भारत । तुमुलं सर्वभूतानां रोमहर्षणमद्भुतम् ।।

tataḥ samabhavadyuddhaṃ mama tasya ca bhārata | tumulaṃ sarvabhūtānāṃ romaharṣaṇamadbhutam ||

Verse 3

ततो बाणमयं वर्षं ववर्ष मयि भार्गवः। न्यवारयमहं तच्च शरजालेन भारत ।।

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vavarṣa mayi bhārgavaḥ| nyavārayamahaṃ tacca śarajālena bhārata ||

Verse 4

ततः परमसंक्रुद्धः पुनरेव महातपाः । ह्यस्तनेन च कोपेन शक्तिं वै प्राहिणोन्मयि ।।

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ punareva mahātapāḥ | hyastanena ca kopena śaktiṃ vai prāhiṇonmayi ||

Verse 5

इन्द्राशनिसमस्पर्शां यमदण्डसमप्रभाम् । ज्वलन्तीमग्निवत्सङ्ख्ये लेलिहानां समन्ततः ।।

indrāśanisamasparśāṃ yamadaṇḍasamaprabhām | jvalantīmagnivatsaṅkhye lelihānāṃ samantataḥ ||

Verse 6

ततो भरतशार्दूल धिष्ण्यमाकाशगं यथा। सा ममाभ्यवधीत्तूर्णं जत्रुदेशे कुरूद्वह ।।

tato bharataśārdūla dhiṣṇyamākāśagaṃ yathā| sā mamābhyavadhīttūrṇaṃ jatrudeśe kurūdvaha ||

Verse 7

अथास्रमस्रवद्धोरं गिरेर्गैरिकधातुवात् । रामेण सुमहाबाहो क्षतस्य क्षतजेक्षण ।।

athāsramasravaddhoraṃ girergairikadhātuvāt | rāmeṇa sumahābāho kṣatasya kṣatajekṣaṇa ||

Verse 8

ततोऽहं जामदग्न्याय भृशं क्रोधसमन्वितः । चिक्षेप मृत्युसंकाशं बाणं सर्पविषोपमम् ।।

tato'haṃ jāmadagnyāya bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ | cikṣepa mṛtyusaṃkāśaṃ bāṇaṃ sarpaviṣopamam ||

Verse 9

स तेनाभिहतो वीरो ललाटे द्विजसत्तमः । अशोभत महाराज शश्रृङ्ग इव पर्वतः ।।

sa tenābhihato vīro lalāṭe dvijasattamaḥ | aśobhata mahārāja śaśrṛṅga iva parvataḥ ||

Verse 10

स संरब्धः समावृत्य शरं कालान्तकोपमम् । संदधे बलवत्कृष्य घोरं शत्रनिबर्हणम् ।।

sa saṃrabdhaḥ samāvṛtya śaraṃ kālāntakopamam | saṃdadhe balavatkṛṣya ghoraṃ śatranibarhaṇam ||

Verse 11

स वक्षसि पापतोग्रः शरो व्याल इव श्वसन् । महीं राजंस्ततश्चाहमगमं रुधिराविलः ।।

sa vakṣasi pāpatograḥ śaro vyāla iva śvasan | mahīṃ rājaṃstataścāhamagamaṃ rudhirāvilaḥ ||

Verse 12

संप्राप्य तु पुनः संज्ञां जामदघ्न्याय धीमते । प्राहिण्वं विमलां शक्तिं ज्वलन्तीमशनीमिव ।।

saṃprāpya tu punaḥ saṃjñāṃ jāmadaghnyāya dhīmate | prāhiṇvaṃ vimalāṃ śaktiṃ jvalantīmaśanīmiva ||

Verse 13

सा तस्य द्विजमुख्यस्य निपपात भुजान्तरे । विह्वलश्चाभवद्राजन्वेपथुश्चैनमाविशत् ।।

sā tasya dvijamukhyasya nipapāta bhujāntare | vihvalaścābhavadrājanvepathuścainamāviśat ||

Verse 14

तत एनं परिष्वज्य सखा विप्रो महातपाः । अकृतव्रणः शुभैर्वाक्यैराश्वासयदनेकधा ।।

tata enaṃ pariṣvajya sakhā vipro mahātapāḥ | akṛtavraṇaḥ śubhairvākyairāśvāsayadanekadhā ||

Verse 15

समाश्वस्तस्ततो रामः क्रोधामर्षसमन्वितः । प्रादुश्चक्रे तदा ब्राह्मं परमास्त्रं महाव्रतः ।।

samāśvastastato rāmaḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ | prāduścakre tadā brāhmaṃ paramāstraṃ mahāvrataḥ ||

Verse 16

ततस्तत्प्रतिघातार्थं ब्राह्ममेवास्त्रमुत्तमम् । मया प्रयुक्तं जज्वाल युगान्तमिव दर्शयत् ।।

tatastatpratighātārthaṃ brāhmamevāstramuttamam | mayā prayuktaṃ jajvāla yugāntamiva darśayat ||

Verse 17

तयोर्ब्रह्मास्त्रयोरासीदन्तरा वै समागमः । असंप्राप्यैव रामं च मां च भारतसत्तम ।।

tayorbrahmāstrayorāsīdantarā vai samāgamaḥ | asaṃprāpyaiva rāmaṃ ca māṃ ca bhāratasattama ||

Verse 18

ततो व्योम्नि प्रादुरभूत्तेज एव हि केवलम् । भूतानि चैव सर्वाणि जग्मुरार्तिं विशांपते ।।

tato vyomni prādurabhūtteja eva hi kevalam | bhūtāni caiva sarvāṇi jagmurārtiṃ viśāṃpate ||

Verse 19

ऋषयश्च सगन्धर्वा देवताश्चैव भारत। संतापं परमं जग्मुरस्त्रतेजोभिपीडिताः।।

ṛṣayaśca sagandharvā devatāścaiva bhārata| saṃtāpaṃ paramaṃ jagmurastratejobhipīḍitāḥ||

Verse 20

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा। संतप्तानि च भूतानि विषादंक जग्मुरुत्तमम् ।।

tataścacāla pṛthivī saparvatavanadrumā| saṃtaptāni ca bhūtāni viṣādaṃka jagmuruttamam ||

Verse 21

प्रजज्वाल नभो राजन्धूमायन्ते दिशो दश। न स्थातुमन्तरिक्षे च शेकुराकाशगास्तदा ।।

prajajvāla nabho rājandhūmāyante diśo daśa| na sthātumantarikṣe ca śekurākāśagāstadā ||

Verse 22

ततो हाहाकृते लोके सदेवासुरराक्षसे । इदमन्तरमित्येवं मोक्तुकामोऽस्मि भारत ।।

tato hāhākṛte loke sadevāsurarākṣase | idamantaramityevaṃ moktukāmo'smi bhārata ||

Verse 23

प्रस्वापमस्त्रं त्वरितो वचनाद्ब्रह्मवादिनाम् । चिन्तितं च तदस्त्रं मे मनसि प्रत्यभात्तदा ।।

prasvāpamastraṃ tvarito vacanādbrahmavādinām | cintitaṃ ca tadastraṃ me manasi pratyabhāttadā ||