Adhyaya 154

Verse 1

गुरुवधभयात् कर्तव्यमौढ्यमुपगतेन युधिष्ठिरेण कर्तव्यनिर्धारणप्रार्थना ।। 1 ।। कृष्णेन युद्धकरणनिर्धारणम् ।। 2 ।। पुनर्युधिष्ठिरस्य शङ्कायां अर्जुनेन कुन्तीविदुरवचनानुस्मारणेन तत्परिहरणम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। वासुदेवस्य तद्वाक्यमनुस्मृत्य युधिष्ठिरः। पुनः पप्रच्छ वार्ष्णेयं कथं मन्दोऽऽब्रवीदिदम् ।।

guruvadhabhayāt kartavyamauḍhyamupagatena yudhiṣṭhireṇa kartavyanirdhāraṇaprārthanā || 1 || kṛṣṇena yuddhakaraṇanirdhāraṇam || 2 || punaryudhiṣṭhirasya śaṅkāyāṃ arjunena kuntīviduravacanānusmāraṇena tatpariharaṇam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| vāsudevasya tadvākyamanusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ| punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mando''bravīdidam ||

Verse 2

अस्मिन्नभ्यागते काले किंच नः क्षममच्युत । कथं च वर्तमाना वै स्वधर्मान्न च्यवेमहि ।।

asminnabhyāgate kāle kiṃca naḥ kṣamamacyuta | kathaṃ ca vartamānā vai svadharmānna cyavemahi ||

Verse 3

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च । वासुदेव मतज्ञोऽसि मम सभ्रातृकस्य च ।।

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca | vāsudeva matajño'si mama sabhrātṛkasya ca ||

Verse 4

विदुरस्यापि तद्वाक्यं श्रुतं भीष्मस्य चोभयोः । कुन्त्याश्च विपुलप्रज्ञ प्रज्ञा कार्त्स्न्येन ते श्रुता ।।

vidurasyāpi tadvākyaṃ śrutaṃ bhīṣmasya cobhayoḥ | kuntyāśca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā ||

Verse 5

सर्वमेतदतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः । क्षमं यन्नो महाबाहो तद्ब्रवीह्यविचारयन् ।।

sarvametadatikramya vicārya ca punaḥ punaḥ | kṣamaṃ yanno mahābāho tadbravīhyavicārayan ||

Verse 6

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य धर्मार्थसहितं वचः। मेघदुन्दुभिनिर्घोषः कृष्णो वाक्यमथाब्रवीत् ।।

śrutvaitaddharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ| meghadundubhinirghoṣaḥ kṛṣṇo vākyamathābravīt ||

Verse 7

उक्तवानस्मि यद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। न तु तन्निकृतिप्रज्ञे कौरव्ये प्रतितिष्ठति ।।

uktavānasmi yadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam| na tu tannikṛtiprajñe kauravye pratitiṣṭhati ||

Verse 8

न च भीष्मस्य दुर्मेधाः शृणोति विदुरस्य वा। मम वा भाषितं किंचित्सर्वमेवातिवर्तते ।।

na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇoti vidurasya vā| mama vā bhāṣitaṃ kiṃcitsarvamevātivartate ||

Verse 9

नैष कामयते धर्मं नैष कामयते यशः । जितं स मन्यते सर्वं दुरात्मा कर्णमाश्रितः ।।

naiṣa kāmayate dharmaṃ naiṣa kāmayate yaśaḥ | jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇamāśritaḥ ||

Verse 10

बन्धमाज्ञापयामास मम चापि सुयोधनः । न च तं लब्धवान्कामं दुरात्मा पापनिश्चयः ।।

bandhamājñāpayāmāsa mama cāpi suyodhanaḥ | na ca taṃ labdhavānkāmaṃ durātmā pāpaniścayaḥ ||

Verse 11

न च भीष्मो न च द्रोणो युक्तं तत्राहतुर्वचः। सर्वे तमनुवर्तन्ते ऋते विदुरमुच्युत ।।

na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṃ tatrāhaturvacaḥ| sarve tamanuvartante ṛte viduramucyuta ||

Verse 12

शकुनिः सौबलश्चैव कर्णदुःशासनावपि । त्वय्ययुक्तान्यभाषन्त मूढा मूढममर्षणम् ।।

śakuniḥ saubalaścaiva karṇaduḥśāsanāvapi | tvayyayuktānyabhāṣanta mūḍhā mūḍhamamarṣaṇam ||

Verse 13

किंच तेन मयोक्तेन यान्यभाषत कौरवः । संक्षेपेण दुरात्मासौ न युक्तं त्वयि वर्तते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्याणपर्वणि चतुःपञ्चशदधिकशततमोऽध्यायाः ।।

kiṃca tena mayoktena yānyabhāṣata kauravaḥ | saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tvayi vartate || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi sainyaniryāṇaparvaṇi catuḥpañcaśadadhikaśatatamo'dhyāyāḥ ||

Verse 14

पार्थिवेषु न सर्वेषु य इमे तव सैनिकाः। यत्पापं यन्न कल्याणं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।। युक्तं सम्यक् ।।

pārthiveṣu na sarveṣu ya ime tava sainikāḥ| yatpāpaṃ yanna kalyāṇaṃ sarvaṃ tasminpratiṣṭhitam || yuktaṃ samyak ||

Verse 15

न चापि वयमत्यर्थं परित्यागेन कर्हिचित्। कौरवैः शममिच्छामस्तत्र युद्धमनन्तरम् ।। न कल्याणं अकल्याणं पापं अकल्याणं च त्वदीयेष्वविद्यमानं सर्वं तस्मिन् दुर्योधने प्रतिष्ठितम् ।।

na cāpi vayamatyarthaṃ parityāgena karhicit| kauravaiḥ śamamicchāmastatra yuddhamanantaram || na kalyāṇaṃ akalyāṇaṃ pāpaṃ akalyāṇaṃ ca tvadīyeṣvavidyamānaṃ sarvaṃ tasmin duryodhane pratiṣṭhitam ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भाषितम्। अब्रुवन्तो मुखं राज्ञः समुदैक्षन्त भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam| abruvanto mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata ||

Verse 17

युधिष्ठिरस्त्वभिप्रायमभिलक्ष्य महीक्षिताम् । योगमाज्ञापयामास भीमार्जुनयमैः सह ।। परित्यागेन राज्यस्योपेक्षया शमं नेच्छामः ।।

yudhiṣṭhirastvabhiprāyamabhilakṣya mahīkṣitām | yogamājñāpayāmāsa bhīmārjunayamaiḥ saha || parityāgena rājyasyopekṣayā śamaṃ necchāmaḥ ||

Verse 18

ततः किलकिलाभूतमनीकं पाण्डवस्य ह। आज्ञापिते तदा योगे समहृष्यन्त सैनिकाः ।।

tataḥ kilakilābhūtamanīkaṃ pāṇḍavasya ha| ājñāpite tadā yoge samahṛṣyanta sainikāḥ ||

Verse 19

अवध्यानां वधं पश्यन्धर्मराजो युधिष्ठिरः। निश्वसन्भीमसेनं च विजयं चेदमब्रवीत् ।।

avadhyānāṃ vadhaṃ paśyandharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| niśvasanbhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedamabravīt ||

Verse 20

यदर्थं वनवासश्च प्राप्तं दुःखं च यन्मया। सोयमस्मानुपैत्येव परोऽनर्थः प्रयत्नतः ।। योगं युद्धोद्योगम् ।।

yadarthaṃ vanavāsaśca prāptaṃ duḥkhaṃ ca yanmayā| soyamasmānupaityeva paro'narthaḥ prayatnataḥ || yogaṃ yuddhodyogam ||

Verse 21

यस्मिन्यत्नः कृतोऽस्माभिः स नो हीनः प्रयत्नतः। अकृते तु प्रयत्नेऽस्मानुपावृत्तः कलिर्महान् ।।

yasminyatnaḥ kṛto'smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ| akṛte tu prayatne'smānupāvṛttaḥ kalirmahān ||

Verse 22

कथं ह्यवध्यैः सङ्ग्रामः कार्यः सह भविष्यति। कथं हत्वा गुरून्वृद्धान्विजयो नो भविष्यति ।।

kathaṃ hyavadhyaiḥ saṅgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati| kathaṃ hatvā gurūnvṛddhānvijayo no bhaviṣyati ||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परन्तपः। यदुक्तं वासुदेवेन श्रावयामास तद्वचः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā dharmarājasya savyasācī parantapaḥ| yaduktaṃ vāsudevena śrāvayāmāsa tadvacaḥ ||

Verse 24

उक्तवान्देवकीपुत्रः कुन्त्याश्च विदुरस्य च । वचनं तत्त्वया राजन्निखिलेनावधारितम् ।।

uktavāndevakīputraḥ kuntyāśca vidurasya ca | vacanaṃ tattvayā rājannikhilenāvadhāritam ||

Verse 25

न च तौ वक्ष्यतोऽधर्ममिति मे नैष्ठिकी मतिः। नापि युक्तं च कौन्तेय निवर्तितुमयुध्यतः ।। यदर्थं यन्निवृत्त्यर्थम् । अनर्थः कुलक्षयः। प्रयत्नतो बलात् ।।

na ca tau vakṣyato'dharmamiti me naiṣṭhikī matiḥ| nāpi yuktaṃ ca kaunteya nivartitumayudhyataḥ || yadarthaṃ yannivṛttyartham | anarthaḥ kulakṣayaḥ| prayatnato balāt ||

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वासुदेवोऽपि सव्यसाचिवचस्तदा । स्मयमानोऽब्रवीद्वाक्यं पार्थमेवमिति ब्रुवन् ।।

tacchrutvā vāsudevo'pi savyasācivacastadā | smayamāno'bravīdvākyaṃ pārthamevamiti bruvan ||

Verse 27

ततस्ते धृतसंकल्पा युद्धाय सह सैनिकाः। पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखमावसन् ।।

tataste dhṛtasaṃkalpā yuddhāya saha sainikāḥ| pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukhamāvasan ||