Adhyaya 143

Verse 1

कर्णेन कृष्णंप्रति पृथिवीवीनाशे कशुनिदुश्शासनयोः स्वस्यच मूलत्वकथनम् । 1 ।। तथा पार्थधार्तराष्ट्राणां जयपराजयसूचकनिमित्तोपवर्णनपूर्वकं कृष्णमालिङ्ग्य प्रतिनिवर्तनम् ।। 2 ।। सात्यकिनासह कृष्णस्य उपप्लाव्यागमनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। केशवस्य तु तद्वाक्यं कर्णः श्रुत्वा हितं शुभम्। अब्रवीदभिसंपूज्य कृष्णं तं मधुसूदनम् ।।

karṇena kṛṣṇaṃprati pṛthivīvīnāśe kaśuniduśśāsanayoḥ svasyaca mūlatvakathanam | 1 || tathā pārthadhārtarāṣṭrāṇāṃ jayaparājayasūcakanimittopavarṇanapūrvakaṃ kṛṣṇamāliṅgya pratinivartanam || 2 || sātyakināsaha kṛṣṇasya upaplāvyāgamanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| keśavasya tu tadvākyaṃ karṇaḥ śrutvā hitaṃ śubham| abravīdabhisaṃpūjya kṛṣṇaṃ taṃ madhusūdanam ||

Verse 2

जानन्मां किं महाबाहो संमोहयितुमिच्छसि। योयं पृथिव्याः कार्त्स्न्येन विनाशः समुपस्थितः ।।

jānanmāṃ kiṃ mahābāho saṃmohayitumicchasi| yoyaṃ pṛthivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ ||

Verse 3

निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा। दुर्योधनश्च नृपतिर्धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ।।

nimittaṃ tatra śakunirahaṃ duḥśāsanastathā| duryodhanaśca nṛpatirdhṛtarāṣṭrasuto'bhavat ||

Verse 4

असंशयमिदं कृष्ण महद्युद्धमुपस्थितम्। पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम् ।।

asaṃśayamidaṃ kṛṣṇa mahadyuddhamupasthitam| pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca ghoraṃ rudhirakardamam ||

Verse 5

राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः । रणे शस्त्राग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम् ।।

rājāno rājaputrāśca duryodhanavaśānugāḥ | raṇe śastrāgninā dagdhāḥ prāpsyanti yamasādanam ||

Verse 6

स्वप्ना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसूदन। निमित्तानि च घोराणि तथोत्पाताः सुदारुणाः ।।

svapnā hi bahavo ghorā dṛśyante madhusūdana| nimittāni ca ghorāṇi tathotpātāḥ sudāruṇāḥ ||

Verse 7

पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे । संसन्त इव वार्ष्णेय विविधा रोमहर्षणाः ।।

parājayaṃ dhārtarāṣṭre vijayaṃ ca yudhiṣṭhire | saṃsanta iva vārṣṇeya vividhā romaharṣaṇāḥ ||

Verse 8

प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः । शनैश्चरः पीडयति पीडयन्प्राणिनोऽधिकम् ।।

prājāpatyaṃ hi nakṣatraṃ grahastīkṣṇo mahādyutiḥ | śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayanprāṇino'dhikam ||

Verse 9

कृत्वा चाङ्गारको वक्रं ज्येष्ठायां मधुसूदन। अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संगमयन्निव ।

kṛtvā cāṅgārako vakraṃ jyeṣṭhāyāṃ madhusūdana| anurādhāṃ prārthayate maitraṃ saṃgamayanniva |

Verse 10

नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् । विशेषेण हि वार्ष्णेय चित्रां पीडयते ग्रहः ।।

nūnaṃ mahadbhayaṃ kṛṣṇa kurūṇāṃ samupasthitam | viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṃ pīḍayate grahaḥ ||

Verse 11

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च। दिवश्चोल्काः पतन्त्येताः सनिर्घाताः सकंपनाः ।।

somasya lakṣma vyāvṛttaṃ rāhurarkamupaiti ca| divaścolkāḥ patantyetāḥ sanirghātāḥ sakaṃpanāḥ ||

Verse 12

निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः । पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव ।।

niṣṭananti ca mātaṅgā muñcantyaśrūṇi vājinaḥ | pānīyaṃ yavasaṃ cāpi nābhinandanti mādhava ||

Verse 13

प्रादुर्भूतेषु चैतेषु भयमाहुरुपास्थितम्। निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनाशनम् ।।

prādurbhūteṣu caiteṣu bhayamāhurupāsthitam| nimitteṣu mahābāho dāruṇaṃ prāṇināśanam ||

Verse 14

अल्पे भुक्ते पुरीषं च प्रभूतमिह दृश्यते। वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव ।।

alpe bhukte purīṣaṃ ca prabhūtamiha dṛśyate| vājināṃ vāraṇānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca keśava ||

Verse 15

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन। पराभवस्य तल्लिङ्गमिति प्राहुर्मनीषिणः ।।

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana| parābhavasya talliṅgamiti prāhurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 16

प्रहृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां प्रचक्षते। प्रदक्षिणा मृगाश्चैव तत्तेषां जयलक्षणम् ।।

prahṛṣṭaṃ vāhanaṃ kṛṣṇa pāṇḍavānāṃ pracakṣate| pradakṣiṇā mṛgāścaiva tatteṣāṃ jayalakṣaṇam ||

Verse 17

अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव । वाचश्चाप्यशरीरिण्यस्तकत्पराभवलक्षणम् ।।

apasavyā mṛgāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava | vācaścāpyaśarīriṇyastakatparābhavalakṣaṇam ||

Verse 18

मयूराः पुण्यशकुना हंससारसचातकाः । जीवञ्जीवकसङ्घाश्चाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान् ।।

mayūrāḥ puṇyaśakunā haṃsasārasacātakāḥ | jīvañjīvakasaṅghāścāpyanugacchanti pāṇḍavān ||

Verse 19

गृध्राः कङ्का बकाः श्येना यातुधानास्तथा वृकाः । मक्षिकाणां च सङ्घाता अनुधावन्ति कौरवान् ।।

gṛdhrāḥ kaṅkā bakāḥ śyenā yātudhānāstathā vṛkāḥ | makṣikāṇāṃ ca saṅghātā anudhāvanti kauravān ||

Verse 20

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निःस्वनः । अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल ।।

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṃ nāsti niḥsvanaḥ | anāhatāḥ pāṇḍavānāṃ nadanti paṭahāḥ kila ||

Verse 21

उदपानाश्च नर्दन्ति यथा गोवृषभास्तथा । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभवलक्षणम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोध्यायः ।।

udapānāśca nardanti yathā govṛṣabhāstathā | dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tatparābhavalakṣaṇam || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi bhagavadyānaparvaṇi tricatvāriṃśadadhikaśatatamodhyāyaḥ ||

Verse 22

मांसशोणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव । तथा गन्धर्वनगरं भानुमत्समुपस्थितम् ।।

māṃsaśoṇitavarṣaṃ ca vṛṣṭaṃ devena mādhava | tathā gandharvanagaraṃ bhānumatsamupasthitam ||

Verse 23

सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतोरणम् । कृष्णश्च परिघस्तत्र भानुमावृत्य तिष्ठति ।। उदपानाः कूपादयो जलाशयाः ।।

saprākāraṃ saparikhaṃ savapraṃ cārutoraṇam | kṛṣṇaśca parighastatra bhānumāvṛtya tiṣṭhati || udapānāḥ kūpādayo jalāśayāḥ ||

Verse 24

उदयास्तमने संध्ये वेदयन्ती महद्भयम् । शिवा च वाशते घोरं तत्पराभवलक्षणम् ।। गन्धर्वनगरं सप्राकारम्। परिघः परिवेषः । तत्राकाशे गन्धर्वनगरोपर्येव ।।

udayāstamane saṃdhye vedayantī mahadbhayam | śivā ca vāśate ghoraṃ tatparābhavalakṣaṇam || gandharvanagaraṃ saprākāram| parighaḥ pariveṣaḥ | tatrākāśe gandharvanagaroparyeva ||

Verse 25

एकपक्षाक्षिचरणाः पक्षिणो मधुसूदन । उत्सृजन्ति महद्धोरं तत्पराभवलक्षणम्।।

ekapakṣākṣicaraṇāḥ pakṣiṇo madhusūdana | utsṛjanti mahaddhoraṃ tatparābhavalakṣaṇam||

Verse 26

कृष्णग्रीवाश्च शकुना रक्तपादा भयानकाः । सन्ध्यामिमुखा यान्ति तत्पराभवलक्षणम् ।।

kṛṣṇagrīvāśca śakunā raktapādā bhayānakāḥ | sandhyāmimukhā yānti tatparābhavalakṣaṇam ||

Verse 27

ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि गुरूंश्च मधुसूदन । भृत्यान्भक्तिमतश्चापि तत्पराभवलक्षणम् ।।

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi gurūṃśca madhusūdana | bhṛtyānbhaktimataścāpi tatparābhavalakṣaṇam ||

Verse 28

पूर्वा दिग्लोहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा । आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन।

pūrvā diglohitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā | āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana|

Verse 29

उत्तरा शङ्खवर्णाभा दिशां वर्णा उदाहृताः ।। प्रदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव।

uttarā śaṅkhavarṇābhā diśāṃ varṇā udāhṛtāḥ || pradīptāśca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava|

Verse 30

महद्भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने ।। सहस्रपादं प्रासादं स्वप्नान्ते स्म युधिष्ठिरः। शिवा श्रृगालः वाशते शब्दं करोति ।।

mahadbhayaṃ vedayanti tasminnutpātadarśane || sahasrapādaṃ prāsādaṃ svapnānte sma yudhiṣṭhiraḥ| śivā śrṛgālaḥ vāśate śabdaṃ karoti ||

Verse 31

अधिरोहन्मया दृष्टः सह भ्रातृभिरच्युत ।। श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे वै शुक्लवाससः ।

adhirohanmayā dṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhiracyuta || śvetoṣṇīṣāśca dṛśyante sarve vai śuklavāsasaḥ |

Verse 32

आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषामुपलक्षये ।। तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला । सहस्रपादं सहस्रस्तम्भम् ।।

āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣāmupalakṣaye || tava cāpi mayā kṛṣṇa svapnānte rudhirāvilā | sahasrapādaṃ sahasrastambham ||

Verse 33

आन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन ।। अस्थिसञ्चयमारूढश्चामितौजा यधिष्ठिरः ।

āntreṇa pṛthivī dṛṣṭā parikṣiptā janārdana || asthisañcayamārūḍhaścāmitaujā yadhiṣṭhiraḥ |

Verse 34

सुवर्णपात्र्यां संहृष्टो भुक्तवान्घृतपायसम् ।। युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो वसुन्धराम्।

suvarṇapātryāṃ saṃhṛṣṭo bhuktavānghṛtapāyasam || yudhiṣṭhiro mayā dṛṣṭo grasamāno vasundharām|

Verse 35

उच्चं पर्वतमारूढो भीमकर्मा वृकोदरः। गदापाणिर्नरव्याघ्रो ग्रसन्निव महीमिमाम् ।।

uccaṃ parvatamārūḍho bhīmakarmā vṛkodaraḥ| gadāpāṇirnaravyāghro grasanniva mahīmimām ||

Verse 36

क्षपयिष्यति नः सर्वान्स सुव्यक्तं महारणे। विदितं मे हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ।।

kṣapayiṣyati naḥ sarvānsa suvyaktaṃ mahāraṇe| viditaṃ me hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan ||

Verse 37

पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनञ्जयः। त्वया सार्धं हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ।।

pāṇḍuraṃ gajamārūḍho gāṇḍīvī sa dhanañjayaḥ| tvayā sārdhaṃ hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan ||

Verse 38

यूयं सर्वे वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः। पार्थिवान्समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान् ।।

yūyaṃ sarve vadhiṣyadhvaṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ| pārthivānsamare kṛṣṇa duryodhanapurogamān ||

Verse 39

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । शुक्लकेयूरकण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः ।।

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ | śuklakeyūrakaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvṛtāḥ ||

Verse 40

अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम् । त्रय एते मया दृष्टाः पाण्डुरच्छत्रवाससः ।।

adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanamuttamam | traya ete mayā dṛṣṭāḥ pāṇḍuracchatravāsasaḥ ||

Verse 41

श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते त्रय एते जनार्दन । धार्तराष्ट्रेषु सैन्येषु तान्विजानीहि केशव ।।

śvetoṣṇīṣāśca dṛśyante traya ete janārdana | dhārtarāṣṭreṣu sainyeṣu tānvijānīhi keśava ||

Verse 42

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । रक्तोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः ।।

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ | raktoṣṇīṣāśca dṛśyante sarve mādhava pārthivāḥ ||

Verse 43

उष्ट्रप्रयुक्तमारूढौ भीष्मद्रोणौ महारथौ । मया सार्धं महाबाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभो ।।

uṣṭraprayuktamārūḍhau bhīṣmadroṇau mahārathau | mayā sārdhaṃ mahābāho dhārtarāṣṭreṇa vā vibho ||

Verse 44

अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन । अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम् ।।

agastyaśāstāṃ ca diśaṃ prayātāḥ sma janārdana | acireṇaiva kālena prāpsyāmo yamasādanam ||

Verse 45

अहं चान्ये च राजानो यच्च तत्क्षत्रमण्डलम् । गाण्डिवाग्निं प्रवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः ।।

ahaṃ cānye ca rājāno yacca tatkṣatramaṇḍalam | gāṇḍivāgniṃ pravekṣyāma iti me nāsti saṃśayaḥ ||

Verse 46

कृष्ण उवाच। अपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुंधरा। यथा हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव ।। तव पृथिवीति संबन्धः। त्वच्छरीरमित्यर्थः । परिक्षिप्ता परिवेष्टिता ।।

kṛṣṇa uvāca| apasthitavināśeyaṃ nūnamadya vasuṃdharā| yathā hi me vacaḥ karṇa nopaiti hṛdayaṃ tava || tava pṛthivīti saṃbandhaḥ| tvaccharīramityarthaḥ | parikṣiptā pariveṣṭitā ||

Verse 47

सर्वेषां तात भूतानां विनाशे प्रत्युपस्थिते। अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ।।

sarveṣāṃ tāta bhūtānāṃ vināśe pratyupasthite| anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati ||

Verse 48

कर्ण उवाच। अपि त्वां कृष्ण पश्यामो जीवन्तोऽस्मान्महारणात्। समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षत्रविनाशनात् ।।

karṇa uvāca| api tvāṃ kṛṣṇa paśyāmo jīvanto'smānmahāraṇāt| samuttīrṇā mahābāho vīrakṣatravināśanāt ||

Verse 49

अथवा सङ्गमः कृष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवम्। तत्रेदानीं समेष्यामः पुनः सार्धं त्वयानघ ।।

athavā saṅgamaḥ kṛṣṇa svarge no bhavitā dhruvam| tatredānīṃ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṃ tvayānagha ||

Verse 50

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम्। विसर्जितः केशवेन रथोपस्थादवातरत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā mādhavaṃ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitam| visarjitaḥ keśavena rathopasthādavātarat ||

Verse 51

ततः स्वरथामस्थाय जाम्बूनदविभूषितम्। महात्मा वै निववृते राधेयो दीनमानसः ।।

tataḥ svarathāmasthāya jāmbūnadavibhūṣitam| mahātmā vai nivavṛte rādheyo dīnamānasaḥ ||

Verse 52

ततः शीघ्रतरं प्रायात्केशवः सहसात्यकिः। पुनरुच्चारयन्वाणीं याहि याहीति सारथिम् ।।

tataḥ śīghrataraṃ prāyātkeśavaḥ sahasātyakiḥ| punaruccārayanvāṇīṃ yāhi yāhīti sārathim ||