Adhyaya 1

Verse 1

विराटसभां प्रविष्टेषु राजसु श्रीकृष्णेन पाण्डववृत्तान्तकथनपूर्वकं धृतराष्ट्रंप्रति दूतप्रेषणनिर्धारणम् ।। 1 श्रीवेदव्यासाय नमः। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ।। वैशंपायन उवाच। कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरा- स्तदाऽभिमन्योर्मुदिताः सपक्षाः। विश्रम्य रात्रावुषसि प्रतीताः सभां विराटस्य ततोऽभिजग्मुः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ।।

virāṭasabhāṃ praviṣṭeṣu rājasu śrīkṛṣṇena pāṇḍavavṛttāntakathanapūrvakaṃ dhṛtarāṣṭraṃprati dūtapreṣaṇanirdhāraṇam || 1 śrīvedavyāsāya namaḥ| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet || vaiśaṃpāyana uvāca| kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrā- stadā'bhimanyormuditāḥ sapakṣāḥ| viśramya rātrāvuṣasi pratītāḥ sabhāṃ virāṭasya tato'bhijagmuḥ || || iti śrīmanmahābhārate udyogaparvaṇi senodyogaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ ||

Verse 2

सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा मणिप्रवेकोत्तमरत्नचित्रा। न्यस्तासना माल्यवती सुगन्धा तामभ्ययुस्ते नरराजवर्याः।।

sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā maṇipravekottamaratnacitrā| nyastāsanā mālyavatī sugandhā tāmabhyayuste nararājavaryāḥ||

Verse 3

अथासनान्याविशतां पुरस्ता- दुभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ। वृद्धौ च मान्यौ पृथिवीपतीनां पित्रा समं तमजनार्दनौ च ।। प्रतीताः प्रबुद्धाः ।। 1 ।।

athāsanānyāviśatāṃ purastā- dubhau virāṭadrupadau narendrau| vṛddhau ca mānyau pṛthivīpatīnāṃ pitrā samaṃ tamajanārdanau ca || pratītāḥ prabuddhāḥ || 1 ||

Verse 4

पाञ्चालराजस्य समीपतस्तु शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसन्निकृष्टौ जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च।।

pāñcālarājasya samīpatastu śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ matsyasya rājñastu susannikṛṣṭau janārdanaścaiva yudhiṣṭhiraśca||

Verse 5

सुताश्च सर्वे द्रुपदस्य राज्ञो भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च। प्रद्युम्नसाम्बौ च युधि प्रवीरौ विराटपुत्रैश्च सहाभिमन्युः ।।

sutāśca sarve drupadasya rājño bhīmārjunau mādravatīsutau ca| pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau virāṭaputraiśca sahābhimanyuḥ ||

Verse 6

सर्वे च शूराः पितृभिः समाना वीर्येण रूपेण बलेन चैव। उपाविशन्द्रौपदेयाः कुमाराः सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ।।

sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā vīryeṇa rūpeṇa balena caiva| upāviśandraupadeyāḥ kumārāḥ suvarṇacitreṣu varāsaneṣu ||

Verse 7

तथोपविष्टेषु महारथेषु विराजमानाभरणाम्बरेषु रराज सा राजवती समृद्धा ग्रहैरिव द्यौर्विमलैरुपेता ।।

tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu virājamānābharaṇāmbareṣu rarāja sā rājavatī samṛddhā grahairiva dyaurvimalairupetā ||

Verse 8

ततः कथास्ते समवाययुक्ताः कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः । तस्थुर्मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः ।।

tataḥ kathāste samavāyayuktāḥ kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ | tasthurmuhūrtaṃ paricintayantaḥ kṛṣṇaṃ nṛpāste samudīkṣamāṇāḥ ||

Verse 9

कथान्तमासाद्य च माधवेन संघट्टिताः पाण्डवकार्यहेतोः। ते राजसिंहाः सहिता ह्यश्रृण्व- न्वाक्यं महार्थं सुमहोदयं च ।।

kathāntamāsādya ca mādhavena saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ| te rājasiṃhāḥ sahitā hyaśrṛṇva- nvākyaṃ mahārthaṃ sumahodayaṃ ca ||

Verse 10

श्रीकृष्ण उवाच। सर्वैर्भवद्भिर्विदितं यथाऽयं युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम्। जितो निकृत्याऽपहृतं च राज्यं वनप्रवासे समयः कृतश्च ।। आविशतामुपविष्टौ । पित्रा बसुदेवेन ।। 3 ।।

śrīkṛṣṇa uvāca| sarvairbhavadbhirviditaṃ yathā'yaṃ yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām| jito nikṛtyā'pahṛtaṃ ca rājyaṃ vanapravāse samayaḥ kṛtaśca || āviśatāmupaviṣṭau | pitrā basudevena || 3 ||

Verse 11

शक्तैर्विजेतुं तरसा महीं च सत्ये स्थितैः सत्यरथैर्यथावत्। पाण्डोः सुतैस्त्रद्रुतमुग्ररूपं वर्षाणि षट् सप्त च चीर्णमग्र्यैः ।। अक्षवत्यां द्यूतक्रीडायाम् ।। 10 ।।

śaktairvijetuṃ tarasā mahīṃ ca satye sthitaiḥ satyarathairyathāvat| pāṇḍoḥ sutaistradrutamugrarūpaṃ varṣāṇi ṣaṭ sapta ca cīrṇamagryaiḥ || akṣavatyāṃ dyūtakrīḍāyām || 10 ||

Verse 12

रिच्छद्भिराप्तं स्वकुलेन राज्यम्।।

ricchadbhirāptaṃ svakulena rājyam||

Verse 13

एवं गते धर्मसुतस्य राज्ञो दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात्। तच्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां धर्म्यं च युक्तं च यशस्करं च ।।

evaṃ gate dharmasutasya rājño duryodhanasyāpi ca yaddhitaṃ syāt| taccintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca ||

Verse 14

अधर्मयुक्तं न च कामयेत राज्यं सुराणामपि धर्मराजः। धर्मार्थयुक्तं तु महीपतित्वं ग्रोमेऽपि कस्मिंश्चिदयं बुभूषेत् ।। सत्यं रथवदारोद्धं योग्यं योषाम् ।। 11 ।।

adharmayuktaṃ na ca kāmayeta rājyaṃ surāṇāmapi dharmarājaḥ| dharmārthayuktaṃ tu mahīpatitvaṃ grome'pi kasmiṃścidayaṃ bubhūṣet || satyaṃ rathavadāroddhaṃ yogyaṃ yoṣām || 11 ||

Verse 15

पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां यथाऽपकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः। मिथ्योपचारेण यथा ह्यनेन कृच्छ्रं महत्प्राप्तमसह्यरूपम् ।।

pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ yathā'pakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ| mithyopacāreṇa yathā hyanena kṛcchraṃ mahatprāptamasahyarūpam ||

Verse 16

न चापि पार्थो विजितो रणे तैः स्वतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः। तथाऽपि राजा सहितः सुहृद्भि- रभीप्सतेऽनामयमेव तेषाम् ।। बभूषेत् प्राप्तुमिच्छेत् । तङभाव आर्षः ।। 14 ।।

na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ| tathā'pi rājā sahitaḥ suhṛdbhi- rabhīpsate'nāmayameva teṣām || babhūṣet prāptumicchet | taṅabhāva ārṣaḥ || 14 ||

Verse 17

यत्तु स्वयं पाण्डुसुतैर्विजित्य समाहृतं भूमिपतीन्प्रपीड्य तत्प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च ।।

yattu svayaṃ pāṇḍusutairvijitya samāhṛtaṃ bhūmipatīnprapīḍya tatprārthayante puruṣapravīrāḥ kuntīsutā mādravatīsutau ca ||

Verse 18

बलाभियुक्तैर्विविधैरुपायैः संप्रार्थिता हन्तुममित्रसङ्घैः। राज्यं जिहीर्षद्भिरसद्भिरुग्रैः सर्वं च तद्वो विदितं यथावत् ।।

balābhiyuktairvividhairupāyaiḥ saṃprārthitā hantumamitrasaṅghaiḥ| rājyaṃ jihīrṣadbhirasadbhirugraiḥ sarvaṃ ca tadvo viditaṃ yathāvat ||

Verse 19

तेषां च लोभं प्रसमीक्ष्य वृद्धं धर्मज्ञतां चापि युधिष्ठिरस्य। संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक्व ।

teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ dharmajñatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya| saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthakva |

Verse 20

इमे च सत्येऽभिरताः सदैव तं पालयित्वा समयं यथावत्। अतोऽन्यथा तैरुपचर्यमाणा हन्युः समेतान्धृतराष्ट्रपुत्रान्।। अनामयं कुशलम् ।। 16 ।।

ime ca satye'bhiratāḥ sadaiva taṃ pālayitvā samayaṃ yathāvat| ato'nyathā tairupacaryamāṇā hanyuḥ sametāndhṛtarāṣṭraputrān|| anāmayaṃ kuśalam || 16 ||

Verse 21

तैर्विप्रकारं च निशम्य कार्ये सुहृज्जनास्तान्परिवारयेयुः। युद्धेन बाधेयुरिमांस्तथैवं तैर्बाध्यमाना युधि तांश्च हन्युः ।।

tairviprakāraṃ ca niśamya kārye suhṛjjanāstānparivārayeyuḥ| yuddhena bādheyurimāṃstathaivaṃ tairbādhyamānā yudhi tāṃśca hanyuḥ ||

Verse 22

तथाऽपि नेमेऽल्पतयाऽसमर्था- स्तेषां जयायेति भवेन्मतिर्वः । समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भि- स्तेषां विनाशाय यतेयुरेव ।।

tathā'pi neme'lpatayā'samarthā- steṣāṃ jayāyeti bhavenmatirvaḥ | sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhi- steṣāṃ vināśāya yateyureva ||

Verse 23

दुर्योधनस्यापि मतं यथाव- न्न ज्ञायते किं नु करिष्यतीति अज्ञायमाने च मते परस्य मन्त्रस्य पारं कथमभ्युपेमः ।।

duryodhanasyāpi mataṃ yathāva- nna jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti ajñāyamāne ca mate parasya mantrasya pāraṃ kathamabhyupemaḥ ||

Verse 24

तस्मादितो गच्छतु धर्मशीलः शुचिः कुलीनः पुरुषोऽप्रमत्तः। दूतः समर्थः प्रशमाय तेषां राज्यार्धदानाय युधिष्ठिरस्य ।।

tasmādito gacchatu dharmaśīlaḥ śuciḥ kulīnaḥ puruṣo'pramattaḥ| dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya ||

Verse 25

निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च। समाददे वाक्यमथाग्रजोऽस्य संपूज्य वाक्यं तदतीव राजन् ।।

niśamya vākyaṃ tu janārdanasya dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca| samādade vākyamathāgrajo'sya saṃpūjya vākyaṃ tadatīva rājan ||