Adhyaya 59

Verse 1

द्रोणार्जुनयोर्युद्धवर्णनम् ।। 1 ।। अर्जुनबाणाहतिविषपणे द्रोणे अश्वत्थाम्ना तद्रक्षणायार्जुनप्रत्यभियानम् ।। 2 ।। अत्रान्तरेऽर्जुनदत्तावकाशेन द्रोणेन रणादपयानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। जितं वैकर्तनं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत्। स्थिरो भव त्वं संग्रामे जयोऽस्माकं नृपात्मजः ।।

droṇārjunayoryuddhavarṇanam || 1 || arjunabāṇāhativiṣapaṇe droṇe aśvatthāmnā tadrakṣaṇāyārjunapratyabhiyānam || 2 || atrāntare'rjunadattāvakāśena droṇena raṇādapayānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| jitaṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā pārtho vairāṭimabravīt| sthiro bhava tvaṃ saṃgrāme jayo'smākaṃ nṛpātmajaḥ ||

Verse 2

यावच्छङ्खमुपाध्यास्ये द्विषतां रोमहर्षणम्। अविक्लबमसंभ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम्।

yāvacchaṅkhamupādhyāsye dviṣatāṃ romaharṣaṇam| aviklabamasaṃbhrāntamavyaktahṛdayekṣaṇam|

Verse 3

याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाचार्यो रणे स्थितः ।। तथा संक्रीडमानस्य अर्जुनस्य रणाजिरे।

yāhi śīghraṃ yato droṇo mamācāryo raṇe sthitaḥ || tathā saṃkrīḍamānasya arjunasya raṇājire|

Verse 4

बलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ।। तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत् ।।

balaṃ satvaṃ ca tejaśca lāghavaṃ ca vyavardhata || taccādbhutamabhiprekṣya bhayamuttaramāviśat ||

Verse 5

उत्तर उवाच। अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान्क्षिपतः शितान्। मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम् ।।

uttara uvāca| astrāṇāṃ tava divyānāṃ śaraughānkṣipataḥ śitān| mano me muhyate'tyarthaṃ tava dṛṣṭvā parākramam ||

Verse 6

द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम । अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम् ।।

dvaidhībhūtaṃ mano mahyaṃ bhayādbharatasattama | adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi tava gāṇḍīvanisvanam ||

Verse 7

तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु। तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ।।

tava bāhubalaṃ caiva dhanuḥ karṣayato bahu| tava tejo durādharṣaṃ yathā viṣṇostrivikrame ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं शरांश्च मुक्तान्सहसा किरीटिना । भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamuttaraścitramavekṣya gāṇḍivaṃ śarāṃśca muktānsahasā kirīṭinā | bhīto'bravīdarjunamājimadhye nāhaṃ tavāśvānviṣahe niyantum ||

Verse 9

तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय ।।

tamabravītkiṃcidiva prahasya gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā | mayā sahāyena kuto'sti te bhayaṃ prehyuttarāśvānanumantrya vāhaya ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। आश्वासितस्तेन धनंजयेन वैराटिरश्वान्प्रतुतोदय शीघ्रम्। धनंजयश्चापि विकृष्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| āśvāsitastena dhanaṃjayena vairāṭiraśvānpratutodaya śīghram| dhanaṃjayaścāpi vikṛṣya cāpaṃ viṣphārayāmāsa mahendrakalpaḥ ||

Verse 11

उत्तरं चैव बीभत्सुरब्रवीत्पुनरर्जुनः । न भेतव्यं मया सार्धं तात संग्राममूर्धनि ।।

uttaraṃ caiva bībhatsurabravītpunararjunaḥ | na bhetavyaṃ mayā sārdhaṃ tāta saṃgrāmamūrdhani ||

Verse 12

राजपुत्रोऽसि ते भद्रं कुले महति मात्स्यके। जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विषीदितुमर्हसि ।।

rājaputro'si te bhadraṃ kule mahati mātsyake| jātastvaṃ kṣatriyakule na viṣīditumarhasi ||

Verse 13

धृतिं कृत्वा सुविपुलां राजपुत्र रथं मम। युध्यमानस्य संग्रामे राजभिः सह वाहय ।।

dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ rājaputra rathaṃ mama| yudhyamānasya saṃgrāme rājabhiḥ saha vāhaya ||

Verse 14

उक्त्वा तमेवं बीभत्सुरर्जुनः पुनरब्रवीत्। पाण्डवो रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजं समीक्ष्य तु ।।

uktvā tamevaṃ bībhatsurarjunaḥ punarabravīt| pāṇḍavo rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaṃ samīkṣya tu ||

Verse 15

यत्रैषा काञ्चनी वेदिर्दृश्यतेऽग्निशिखोपमा । उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता ।।

yatraiṣā kāñcanī vedirdṛśyate'gniśikhopamā | ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhiralaṃkṛtā ||

Verse 16

तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम्। भारद्वाजेन योत्स्येऽहमाचार्येण महात्मना ।।

tatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇaṃ yotsyāmi sattamam| bhāradvājena yotsye'hamācāryeṇa mahātmanā ||

Verse 17

अमी शोणाः प्रकाशन्ते तुरगाः साधुवाहिनः । मुक्ता रथवरे तस्य सर्वशिक्षाविशारदाः ।।

amī śoṇāḥ prakāśante turagāḥ sādhuvāhinaḥ | muktā rathavare tasya sarvaśikṣāviśāradāḥ ||

Verse 18

यतो रथवरे शूरः सर्वशस्त्रभृतांवरः। स्निग्धवैडूर्यसंकाशस्ताम्राक्षः प्रियदर्शनः ।।

yato rathavare śūraḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ| snigdhavaiḍūryasaṃkāśastāmrākṣaḥ priyadarśanaḥ ||

Verse 19

आदित्य इव तेजस्वी बलवीर्यसमन्वितः। सर्वलोकधनुःश्रेष्ठः सर्वलोकेषु पूजितः। अङ्गिरोशनसोस्तुल्यो नये बुद्धिमतांवरः ।।

āditya iva tejasvī balavīryasamanvitaḥ| sarvalokadhanuḥśreṣṭhaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ| aṅgirośanasostulyo naye buddhimatāṃvaraḥ ||

Verse 20

चत्वारो निखिला वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सलक्षणाः । धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन ब्राह्मं चास्त्रं प्रतिष्ठितम् ।।

catvāro nikhilā vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ salakṣaṇāḥ | dhanurvedaśca kārtsnyena brāhmaṃ cāstraṃ pratiṣṭhitam ||

Verse 21

पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् । भारद्वाजे समस्तानि सर्वाण्येतानि सांप्रतम् ।।

purāṇamitihāsaśca arthavidyā ca mānavam | bhāradvāje samastāni sarvāṇyetāni sāṃpratam ||

Verse 22

क्षमा दमश्च सत्यं च तेजो मार्दवमार्जवम् । प्रतिष्ठिता गुणा यस्मिन्बहवो द्विजसत्तमे ।।

kṣamā damaśca satyaṃ ca tejo mārdavamārjavam | pratiṣṭhitā guṇā yasminbahavo dvijasattame ||

Verse 23

यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदा च सः। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तेन योत्स्ये हि सांप्रतम् ।।

yasyāhamiṣṭaḥ satataṃ mama ceṣṭaḥ sadā ca saḥ| kṣatradharmaṃ puraskṛtya tena yotsye hi sāṃpratam ||

Verse 24

आचार्यं प्रापयेदानीं ममोत्तर महारथम्। अपरं पश्य संग्राममद्भुतं मम तस्य च।।

ācāryaṃ prāpayedānīṃ mamottara mahāratham| aparaṃ paśya saṃgrāmamadbhutaṃ mama tasya ca||

Verse 25

उत्तरस्त्वेवमुक्तोऽश्वांश्चोदयामास तं प्रति । आजगामार्जुनरथो भारद्वाजरथं प्रति ।।

uttarastvevamukto'śvāṃścodayāmāsa taṃ prati | ājagāmārjunaratho bhāradvājarathaṃ prati ||

Verse 26

तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं सरथं रणे। द्रोणोप्यभ्यद्रवत्पार्थं मतो मत्तमिव द्विपम् ।।

tamāpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ sarathaṃ raṇe| droṇopyabhyadravatpārthaṃ mato mattamiva dvipam ||

Verse 27

स तु रुक्मरथं दृष्ट्वा कौन्तेयः समभिद्रुतम्। आचार्यं तं महाबाहुः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।।

sa tu rukmarathaṃ dṛṣṭvā kaunteyaḥ samabhidrutam| ācāryaṃ taṃ mahābāhuḥ prāñjalirvākyamabravīt ||

Verse 28

उषिताः स्मो वने वासं प्रतिकर्मचिकीर्षवः । कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ।।

uṣitāḥ smo vane vāsaṃ pratikarmacikīrṣavaḥ | kopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya ||

Verse 29

अहं तु ताडितः पूर्वं प्रहरेयं तवानघ । इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ।।

ahaṃ tu tāḍitaḥ pūrvaṃ prahareyaṃ tavānagha | iti me vartate buddhistadbhavānkṣantumarhati ||

Verse 30

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीपटहवादितम् । व्यक्षोभत बलं सर्वमुद्धूतमिव सागरम् ।।

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ bherīpaṭahavāditam | vyakṣobhata balaṃ sarvamuddhūtamiva sāgaram ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। ततस्तु प्राहिणोद्द्रोणः शरानथ स विंशतिम्। अप्राप्तानेव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवान् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatastu prāhiṇoddroṇaḥ śarānatha sa viṃśatim| aprāptāneva tānpārthaściccheda kṛtahastavān ||

Verse 32

ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् । अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रहस्तं प्रदर्शयन् ।।

tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavān | avākirattato droṇaḥ śīghrahastaṃ pradarśayan ||

Verse 33

एवं प्रववृते युद्धं भारज्वाजकिरीटिनोः ।।

evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhārajvājakirīṭinoḥ ||

Verse 34

अश्वाञ्शोणान्महावेगान्हंसवर्णैस्तु वाजिभिः । मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ।।

aśvāñśoṇānmahāvegānhaṃsavarṇaistu vājibhiḥ | miśritānsamare dṛṣṭvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ ||

Verse 35

रथं रथेन पार्थस्य समाहत्य परंतपः । हर्षयुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्यगृह्णात्स पाण्डवम् ।।

rathaṃ rathena pārthasya samāhatya paraṃtapaḥ | harṣayuktastadā''cāryaḥ pratyagṛhṇātsa pāṇḍavam ||

Verse 36

समाश्लिष्टाविवान्योन्यं द्रोणपाण्डवयोर्ध्वजौ । दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भारतानां महाचमूः ।।

samāśliṣṭāvivānyonyaṃ droṇapāṇḍavayordhvajau | dṛṣṭvā prākampata muhurbhāratānāṃ mahācamūḥ ||

Verse 37

तत्तु युद्धं प्रववृते ह्याचार्यस्यार्जुनस्य च। विमुञ्चतोः शरानुग्रान्विशिखान्दीप्ततेजसः ।।

tattu yuddhaṃ pravavṛte hyācāryasyārjunasya ca| vimuñcatoḥ śarānugrānviśikhāndīptatejasaḥ ||

Verse 38

तौ वीरौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा समरमूर्धनि। आचार्यशिष्यौ रथिनौ कृतवीर्यौ तरस्विनौ ।।

tau vīrau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā samaramūrdhani| ācāryaśiṣyau rathinau kṛtavīryau tarasvinau ||

Verse 39

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ श्रमगतौ जये। उभावतिरथौ लोके ह्युभौ परपुंरजयौ। क्षिपन्तौ शरजालानि क्षत्रियान्मोह आविशत् ।।

ubhau viśrutakarmāṇāvubhau śramagatau jaye| ubhāvatirathau loke hyubhau parapuṃrajayau| kṣipantau śarajālāni kṣatriyānmoha āviśat ||

Verse 40

व्यस्मयन्त नराः सर्वे द्रोणार्जुनसमागमे। नराणां ब्रुवतां वाक्यं श्रूयते स महास्वनः ।।

vyasmayanta narāḥ sarve droṇārjunasamāgame| narāṇāṃ bruvatāṃ vākyaṃ śrūyate sa mahāsvanaḥ ||

Verse 41

द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हत्यथार्जुनात्। रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरं वै यदयोधयत् ।।

droṇaṃ hi samare ko'nyo yoddhumarhatyathārjunāt| raudraḥ kṣatriyadharmo'yaṃ guraṃ vai yadayodhayat ||

Verse 42

इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः । तौ समीक्ष्य तु संरब्धौ सन्निकृष्टौ महारथौ ।।

ityabruvañjanāstatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ | tau samīkṣya tu saṃrabdhau sannikṛṣṭau mahārathau ||

Verse 43

छाद्येतां शरौघैस्तावन्योन्यमुपराजितौ । संयुगे संचकाशेतां कालसूर्याविवोदितौ ।।

chādyetāṃ śaraughaistāvanyonyamuparājitau | saṃyuge saṃcakāśetāṃ kālasūryāvivoditau ||

Verse 44

विष्फार्य च महाचापं हेमपृष्ठं दुरासदम्। संरब्धस्तु तदा द्रोणः प्रत्ययुध्यत फल्गुनम् ।।

viṣphārya ca mahācāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam| saṃrabdhastu tadā droṇaḥ pratyayudhyata phalgunam ||

Verse 45

स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति। भानुमद्भिः शिलाधौतैर्बाणैः प्राच्छादयद्दिशः ।।

sa sāyakamayairjālairarjunasya rathaṃ prati| bhānumadbhiḥ śilādhautairbāṇaiḥ prācchādayaddiśaḥ ||

Verse 46

अर्जुनस्तु तदा द्रोणं महावेगैर्महारथः। विव्याध शतशो बाणैर्धाराभिरिव पर्वतम् ।।

arjunastu tadā droṇaṃ mahāvegairmahārathaḥ| vivyādha śataśo bāṇairdhārābhiriva parvatam ||

Verse 47

कालमेघ इवोष्णान्ते फल्गुनः समवाकिरत् ।।

kālamegha ivoṣṇānte phalgunaḥ samavākirat ||

Verse 48

तस्य जाम्बूनदमयैश्चितरैश्चापच्युतैः शरैः। प्राच्छादयद्रथश्रेष्ठं भारद्वाजोऽर्जुनस्य वै ।।

tasya jāmbūnadamayaiścitaraiścāpacyutaiḥ śaraiḥ| prācchādayadrathaśreṣṭhaṃ bhāradvājo'rjunasya vai ||

Verse 49

तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरानम्य चार्जुनः । शत्रुघ्नं वेगवत्सृष्टं भारसाधनमुत्तमम् ।।

tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanurānamya cārjunaḥ | śatrughnaṃ vegavatsṛṣṭaṃ bhārasādhanamuttamam ||

Verse 50

शोभते स्म महावाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः। शरांश्च विसृजंश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून् ।।

śobhate sma mahāvāhurgāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ| śarāṃśca visṛjaṃścitrānsuvarṇavikṛtānbahūn ||

Verse 51

प्राच्छादयदमेयात्मा भारद्वाजरथं प्रति। द्रोणचापविनिर्मुक्तान्बाणान्बाणैरवारयत् ।।

prācchādayadameyātmā bhāradvājarathaṃ prati| droṇacāpavinirmuktānbāṇānbāṇairavārayat ||

Verse 52

सरथोऽप्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो महारथः । युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वतोऽस्त्राण्यवासृजम् ।।

saratho'pyacaratpārthaḥ prekṣaṇīyo mahārathaḥ | yugapaddikṣu sarvāsu sarvato'strāṇyavāsṛjam ||

Verse 53

आददानं शरान्घोरान्संदधानं च पाण्डवम् । विसृजन्तं च क्रौन्तेयं न स्म पश्यन्ति लाघवाम् ।।

ādadānaṃ śarānghorānsaṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam | visṛjantaṃ ca kraunteyaṃ na sma paśyanti lāghavām ||

Verse 54

एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः। नादृश्यत ततो द्रोणो नीहारेणेव पर्वतः ।।

ekacchāyamivākāśaṃ bāṇaiścakre samantataḥ| nādṛśyata tato droṇo nīhāreṇeva parvataḥ ||

Verse 55

मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपुः। आसीत्पार्थस्य सुमहद्वपुः शरशतार्चितम् ।।

marīcivikacasyeva rājanbhānumato vapuḥ| āsītpārthasya sumahadvapuḥ śaraśatārcitam ||

Verse 56

क्षिपतः शरजालानि कौन्तेयस्य महात्मनः । तान्विधूय शरान्घोरान्द्रोणोऽपि समितिंजयः । बभासे तिमिरं व्योम्नि विधूय सविता यथा ।।

kṣipataḥ śarajālāni kaunteyasya mahātmanaḥ | tānvidhūya śarānghorāndroṇo'pi samitiṃjayaḥ | babhāse timiraṃ vyomni vidhūya savitā yathā ||

Verse 57

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे। विकृष्य सुमहच्चापं मेघस्तनितनिस्वनम् । असकृत्मुञ्चतो बाणान्ददृशुः कुरवो युधि ।।

agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtamāhave| vikṛṣya sumahaccāpaṃ meghastanitanisvanam | asakṛtmuñcato bāṇāndadṛśuḥ kuravo yudhi ||

Verse 58

दिक्षु सर्वासु विपुलः शुश्रुवेऽथ जनैस्तदा। द्रोणस्यापि धनुर्घोषो विद्युत्स्तनितनिस्वनः । अभवद्विस्मयकरः सैन्यानां भरतर्षभ ।।

dikṣu sarvāsu vipulaḥ śuśruve'tha janaistadā| droṇasyāpi dhanurghoṣo vidyutstanitanisvanaḥ | abhavadvismayakaraḥ sainyānāṃ bharatarṣabha ||

Verse 59

तप्तजाम्बूनदमयैर्दीप्तैरग्निसमैः शरैः। प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ।।

taptajāmbūnadamayairdīptairagnisamaiḥ śaraiḥ| prācchādayadameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām ||

Verse 60

ततः काञ्चनपङ्खानां शराणां नतपर्वणाम्। वियद्गतानां चरतां दृश्यन्ते बहवो व्रजाः ।।

tataḥ kāñcanapaṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām| viyadgatānāṃ caratāṃ dṛśyante bahavo vrajāḥ ||

Verse 61

शरासनात्तु द्रोणस्य प्रभवन्ति स्म सायकाः। एको दीर्घ इवाभान्तः प्रदृश्यन्ते महाशराः । आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ।।

śarāsanāttu droṇasya prabhavanti sma sāyakāḥ| eko dīrgha ivābhāntaḥ pradṛśyante mahāśarāḥ | ākāśe samadṛśyanta haṃsānāmiva paṅktayaḥ ||

Verse 62

एवं सुवर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ शरान्बहून्। आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः ।।

evaṃ suvarṇavikṛtānvimuñcantau śarānbahūn| ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāvulkābhiriva cakratuḥ ||

Verse 63

तयोः शराश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः । पङ्क्त्यः शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे ।।

tayoḥ śarāśca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ | paṅktyaḥ śaradi mattānāṃ sārasānāmivāmbare ||

Verse 64

तत्तु युद्धं महाघोरं तयोः संरब्धयोरभूत्। अत्यद्भुतमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव ।।

tattu yuddhaṃ mahāghoraṃ tayoḥ saṃrabdhayorabhūt| atyadbhutamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva ||

Verse 65

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम्। शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।

mahāgajāvivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam| śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ ||

Verse 66

अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान्। अवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतांवरः ।।

atha tvācāryamukhyena śarānsṛṣṭāñśilāśitān| avārayacchitairbāṇairarjuno jayatāṃvaraḥ ||

Verse 67

दर्शयन्नैन्द्रमात्मानमुग्रमुग्रुपराक्रमः। इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत्।

darśayannaindramātmānamugramugruparākramaḥ| iṣubhistūrṇamākāśaṃ bahubhiśca samāvṛṇot|

Verse 68

जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं भीमदर्शनम् । विव्याध निशितैर्द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

jighāṃsantaṃ naravyāghramarjunaṃ bhīmadarśanam | vivyādha niśitairdroṇaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 69

हृष्टः समभवद्द्रोणो रणशौण्डः प्रतापवान् । अर्जुनेन समं क्रीडञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

hṛṣṭaḥ samabhavaddroṇo raṇaśauṇḍaḥ pratāpavān | arjunena samaṃ krīḍañśaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 70

तौ व्यदारयतां शूरौ सन्नद्धौ रणशोभिनौ । उदीरयन्तौ दिव्यानि ब्राह्माद्यस्त्राणि भागशः ।।

tau vyadārayatāṃ śūrau sannaddhau raṇaśobhinau | udīrayantau divyāni brāhmādyastrāṇi bhāgaśaḥ ||

Verse 71

पार्थस्तु समरे शूरो दर्शयन्वीर्यमात्मनः। स मह्यस्त्रैर्महात्मानं द्रोणं प्राच्छादयच्छरैः ।।

pārthastu samare śūro darśayanvīryamātmanaḥ| sa mahyastrairmahātmānaṃ droṇaṃ prācchādayaccharaiḥ ||

Verse 72

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य पार्थो द्रोणमवारयत् ।।

astrairastrāṇi saṃvārya pārtho droṇamavārayat ||

Verse 73

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः। अमृष्यमाणयोः सङ्ख्ये बलिवासवयोरिव ।।

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayornarasiṃhayoḥ| amṛṣyamāṇayoḥ saṅkhye balivāsavayoriva ||

Verse 74

दर्शयेतां महास्राणि भारद्वाजार्जुनौ रणे ।।

darśayetāṃ mahāsrāṇi bhāradvājārjunau raṇe ||

Verse 75

ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः । मुक्तंमुक्तं द्रोणचापाद्ग्रमते स्म पुनः पुनः ।।

aindraṃ vāyavyamāgneyamastramastreṇa pāṇḍavaḥ | muktaṃmuktaṃ droṇacāpādgramate sma punaḥ punaḥ ||

Verse 76

एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिलाशितान्। एकच्छायमकुर्वातां गगनं शरवृष्टिभिः ।।

evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śilāśitān| ekacchāyamakurvātāṃ gaganaṃ śaravṛṣṭibhiḥ ||

Verse 77

ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिपु। पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः ।।

tato'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīripu| parvateṣviva vajrāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ ||

Verse 78

ततो नागा रथाश्वाश्च सादिनश्च विशांपते। शोणिताक्ताश्च दृश्यन्ते पुष्पिता इव किंशुकाः ।।

tato nāgā rathāśvāśca sādinaśca viśāṃpate| śoṇitāktāśca dṛśyante puṣpitā iva kiṃśukāḥ ||

Verse 79

बाहुभिश्च सकेयूरैर्निकृत्तैश्च महारथैः । सुवर्णाचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ।।

bāhubhiśca sakeyūrairnikṛttaiśca mahārathaiḥ | suvarṇācitraiḥ kavacairdhvajaiśca vinipātitaiḥ ||

Verse 80

योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणाभिपीडितैः। बलमासीत्सुसंभ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे ।।

yodhaiśca nihataistatra pārthabāṇābhipīḍitaiḥ| balamāsītsusaṃbhrāntaṃ droṇārjunasamāgame ||

Verse 81

विधृन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने। प्राच्छादयेतामन्योन्यं दिधक्षन्तौ वरेषुभिः ।।

vidhṛnvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhane| prācchādayetāmanyonyaṃ didhakṣantau vareṣubhiḥ ||

Verse 82

अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम् । दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत् ।।

athāntarikṣe nādo'bhūddroṇaṃ tatra praśaṃsatām | duṣkaraṃ kṛtavāndroṇo yadarjunamayodhayat ||

Verse 83

प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम्। जेतारं सर्वदैत्यानां सर्वेषां च महारथम् ।।

pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadam| jetāraṃ sarvadaityānāṃ sarveṣāṃ ca mahāratham ||

Verse 84

अविभ्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातनम् । पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्यासीच्च विस्मयः ।।

avibhramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātanam | pārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyāsīcca vismayaḥ ||

Verse 85

तत्प्रवृत्तं चिरं घोरं तयोर्युद्धं महात्मनोः । अवर्तत महारौद्रं लोकसंक्षोभकरकम् ।।

tatpravṛttaṃ ciraṃ ghoraṃ tayoryuddhaṃ mahātmanoḥ | avartata mahāraudraṃ lokasaṃkṣobhakarakam ||

Verse 86

अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः । विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभः ।।

atha gāṇḍīvamudyamya divyaṃ dhanuramarṣaṇaḥ | vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabhaḥ ||

Verse 87

तस्य बाणमयं वर्षे शलभानामिवाभवत् । न च बाणान्तरे तस्य वायुः शक्नोति सर्पितुम् ।।

tasya bāṇamayaṃ varṣe śalabhānāmivābhavat | na ca bāṇāntare tasya vāyuḥ śaknoti sarpitum ||

Verse 88

अभीक्ष्णं संदधानस्य बाणानुत्सृजतस्तथा। नान्तरं ददृशे किंचित्पार्थस्यापततोपी च ।।

abhīkṣṇaṃ saṃdadhānasya bāṇānutsṛjatastathā| nāntaraṃ dadṛśe kiṃcitpārthasyāpatatopī ca ||

Verse 89

युद्धे तु कृतशीघ्रास्त्रे वर्तमाने सुदारुणे। शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदैरयत् ।।

yuddhe tu kṛtaśīghrāstre vartamāne sudāruṇe| śīghrācchīghrataraṃ pārthaḥ śarānanyānudairayat ||

Verse 90

ततः शरसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्। युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात् ।।

tataḥ śarasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām| yugapatprāpataṃstatra droṇasya rathamantikāt ||

Verse 91

विकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना ।। हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ ।।

vikīryamāṇe droṇe tu śarairgāṇḍīvadhanvanā || hāhākāro mahānāsītsainyānāṃ bharatarṣabha ||

Verse 92

पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवा समपूजयत्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः ।।

pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavā samapūjayat| gandharvāpsarasaścaiva ye ca tatra samāgatāḥ ||

Verse 93

द्रोणं युद्धार्णवे मग्नं दृष्ट्वा पुत्रः प्रतापवान्। ततो वृन्देन महता रथिनां रथियूथपः । आचार्यपुत्रस्तु शरैः पाण्डवं प्रत्यवारयत् ।।

droṇaṃ yuddhārṇave magnaṃ dṛṣṭvā putraḥ pratāpavān| tato vṛndena mahatā rathināṃ rathiyūthapaḥ | ācāryaputrastu śaraiḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat ||

Verse 94

अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः। पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्य तदाऽकरोत् ।।

aśvatthāmā tu tatkarma hṛdayena mahātmanaḥ| pūjayāmāsa pārthasya kopaṃ cāsya tadā'karot ||

Verse 95

स भन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे । किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।।

sa bhanyuvaśamāpannaḥ pārthamabhyadravadraṇe | kirañśarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān ||

Verse 96

आवृत्य च महाबाहुर्यतो द्रोणस्ततोऽभवत्। अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम् ।।

āvṛtya ca mahābāhuryato droṇastato'bhavat| antaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum ||

Verse 97

स तु लब्धान्तरस्तूर्णमपायाञ्जवनैर्हयैः । छिन्नवर्मध्वजरथो निकृत्तः परमेषुभिः ।।

sa tu labdhāntarastūrṇamapāyāñjavanairhayaiḥ | chinnavarmadhvajaratho nikṛttaḥ parameṣubhiḥ ||

Verse 98

पराजिते तदा द्रोणे द्रोणपुत्रः समागतः। सदण्ड इव रक्ताक्षः कृतान्तः समरे स्थितः ।।

parājite tadā droṇe droṇaputraḥ samāgataḥ| sadaṇḍa iva raktākṣaḥ kṛtāntaḥ samare sthitaḥ ||