Adhyaya 56

Verse 1

अर्जुनेनोत्तरंप्रति द्रोणकर्णादिरथानामसाधारणध्वजचिह्नप्रदर्शनपूर्वकं तत्तन्नामनिर्देशेन तत्तत्पराक्रमवर्णनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्त्रीणि सहस्राणि रथानां च धनुष्मताम्। घोराणि कुरुवीराणां पर्यकीर्यन्त भारत ।।

arjunenottaraṃprati droṇakarṇādirathānāmasādhāraṇadhvajacihnapradarśanapūrvakaṃ tattannāmanirdeśena tattatparākramavarṇanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatastrīṇi sahasrāṇi rathānāṃ ca dhanuṣmatām| ghorāṇi kuruvīrāṇāṃ paryakīryanta bhārata ||

Verse 2

कर्णो रथसहस्रेण प्रत्यगृह्णाद्धनञ्जयम्। भीष्मः शान्तनवो धीमान्सहस्रेण पुरस्कृतः ।।

karṇo rathasahasreṇa pratyagṛhṇāddhanañjayam| bhīṣmaḥ śāntanavo dhīmānsahasreṇa puraskṛtaḥ ||

Verse 3

तथा रथसहस्रेण भ्रातृभिः परिवारितः। पश्चाद्दुर्योधनोऽतिष्ठद्यशसा च श्रिया ज्वलन् ।।

tathā rathasahasreṇa bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ| paścādduryodhano'tiṣṭhadyaśasā ca śriyā jvalan ||

Verse 4

अतिष्ठन्निवकाशेषु पादाताः सह वाजिभिः । भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ।।

atiṣṭhannivakāśeṣu pādātāḥ saha vājibhiḥ | bhīmarūpāśca mātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ ||

Verse 5

तानि दृष्ट्वा ह्यनीकानि विततानि महात्मनाम् । वैराटिमुत्तरं तं तु प्रत्यभाषत पाण्डवः ।।

tāni dṛṣṭvā hyanīkāni vitatāni mahātmanām | vairāṭimuttaraṃ taṃ tu pratyabhāṣata pāṇḍavaḥ ||

Verse 6

जाम्बूनदमयी वेदी ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते। शोणाश्चाश्वा रथे युक्ता द्रोण एष प्रकाशते ।।

jāmbūnadamayī vedī dhvajāgre yasya dṛśyate| śoṇāścāśvā rathe yuktā droṇa eṣa prakāśate ||

Verse 7

आचार्यो निपुणो धीमान्ब्रह्मविच्छूरसत्तमः। आहवे चाप्रतिद्वन्द्वो दूरपाती महारथः ।।

ācāryo nipuṇo dhīmānbrahmavicchūrasattamaḥ| āhave cāpratidvandvo dūrapātī mahārathaḥ ||

Verse 8

सुप्रसन्नो महावीरः कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम्। अत्रैव चाविरोधेन एष धर्मः सनातनः ।।

suprasanno mahāvīraḥ kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam| atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 9

यदि मे प्रहरेद्द्रोणः शरीरे मे प्रहृष्यतः । ततोऽस्मिन्प्रहरिष्यामि नान्यथा बुद्धिरस्ति मे ।।

yadi me prahareddroṇaḥ śarīre me prahṛṣyataḥ | tato'sminprahariṣyāmi nānyathā buddhirasti me ||

Verse 10

शरीरे प्रहरिष्यतः इति नान्यया युद्धमस्ति मे इति चo धo पाठः ।। 9 ।। भारताचार्यमुख्येन ब्राह्मणेन महात्मना । तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे ।।

śarīre prahariṣyataḥ iti nānyayā yuddhamasti me iti cao dhao pāṭhaḥ || 9 || bhāratācāryamukhyena brāhmaṇena mahātmanā | tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe ||

Verse 11

ध्वजाग्रे सिंहलाङ्गूलो दिक्षु सर्वासु शोभते । भारताचार्यपुत्रस्तु सोऽश्वत्थामा विराजते ।।

dhvajāgre siṃhalāṅgūlo dikṣu sarvāsu śobhate | bhāratācāryaputrastu so'śvatthāmā virājate ||

Verse 12

ध्वजाग्रं दृश्यते यत्र बालसूर्यसमप्रभम् । दुर्जयः सर्वसैन्यानां देवैरपि सवासवैः । तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे ।।

dhvajāgraṃ dṛśyate yatra bālasūryasamaprabham | durjayaḥ sarvasainyānāṃ devairapi savāsavaiḥ | tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe ||

Verse 13

ध्वजाग्रे गोवृषो यस्य काञ्चनोऽभिविराजते । आचार्यवरमुख्यस्तु कृप एष महारथः ।।

dhvajāgre govṛṣo yasya kāñcano'bhivirājate | ācāryavaramukhyastu kṛpa eṣa mahārathaḥ ||

Verse 14

द्रोणेन च समो वीर्ये पितुर्मे परमः सखा। तेन मे युध्यमानस्य मन्दं वाहय सारथे ।।

droṇena ca samo vīrye piturme paramaḥ sakhā| tena me yudhyamānasya mandaṃ vāhaya sārathe ||

Verse 15

यस्य काञ्चनकम्बूभिर्हस्तिकक्ष्यापरिष्कृतः। ध्वजः प्रकाशते दूराद्रथे विद्युद्गणोपमः ।।

yasya kāñcanakambūbhirhastikakṣyāpariṣkṛtaḥ| dhvajaḥ prakāśate dūrādrathe vidyudgaṇopamaḥ ||

Verse 16

एष वैकर्तनः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्। दृढवैरी सदाऽस्माकं नित्यं कटुकभाषणः ।।

eṣa vaikartanaḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām| dṛḍhavairī sadā'smākaṃ nityaṃ kaṭukabhāṣaṇaḥ ||

Verse 17

यस्याश्रयबलादेव धार्तराष्ट्रः ससौबलः । अस्मान्निरस्य राज्याच्च पुनरद्यापि योत्स्यति ।।

yasyāśrayabalādeva dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ | asmānnirasya rājyācca punaradyāpi yotsyati ||

Verse 18

एष वै स्पर्धते नित्यं मया सह सुदुर्जयः । जामदग्न्यस्य रामस्य शिष्यो ह्येष महारथः ।।

eṣa vai spardhate nityaṃ mayā saha sudurjayaḥ | jāmadagnyasya rāmasya śiṣyo hyeṣa mahārathaḥ ||

Verse 19

सर्वास्त्रकुशलः कर्णः सर्वशस्त्रभृतांवरः । युद्धेऽप्रतिमवीर्यश्च दृढवेधी पराक्रमी ।।

sarvāstrakuśalaḥ karṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ | yuddhe'pratimavīryaśca dṛḍhavedhī parākramī ||

Verse 20

अद्याहं युद्धमेतेन करिष्ये सूतबन्धुना। द्रष्टा त्वमावयोर्युद्धं बलिवासवयोरिव ।।

adyāhaṃ yuddhametena kariṣye sūtabandhunā| draṣṭā tvamāvayoryuddhaṃ balivāsavayoriva ||

Verse 21

महारथेन शूरेण सूतपुत्रेण धन्विना। तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे ।।

mahārathena śūreṇa sūtaputreṇa dhanvinā| tena me yudhyamānasya śīghraṃ vāhaya sārathe ||

Verse 22

यस्य चैव रथोपस्थे नागो मणिमयो ध्वजः । एष दुर्योधनस्तत्र कौरवो यशसा वृतः ।।

yasya caiva rathopasthe nāgo maṇimayo dhvajaḥ | eṣa duryodhanastatra kauravo yaśasā vṛtaḥ ||

Verse 23

लब्धलक्षो दृढं वेधी लघुहस्तः प्रतापवान् । तेन मे युध्यमानस्य शीघ्रं वाहय सारथे ।।

labdhalakṣo dṛḍhaṃ vedhī laghuhastaḥ pratāpavān | tena me yudhyamānasya śīghraṃ vāhaya sārathe ||

Verse 24

यस्तु श्वेतावदातेन पञ्चतालेन केतुना । वैडूर्यमयदण्डेन तालवृक्षेण राजते ।।

yastu śvetāvadātena pañcatālena ketunā | vaiḍūryamayadaṇḍena tālavṛkṣeṇa rājate ||

Verse 25

हस्तावापी बृहद्धन्वा सेनां तिष्ठति हर्षयन् । रामेण जामदग्न्येन द्वैरथेनाजितः पुरा ।।

hastāvāpī bṛhaddhanvā senāṃ tiṣṭhati harṣayan | rāmeṇa jāmadagnyena dvairathenājitaḥ purā ||

Verse 26

शीघ्रश्च लगुवेधी च लघुहस्तः प्रतापवान् । एष शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः ।।

śīghraśca laguvedhī ca laghuhastaḥ pratāpavān | eṣa śāntanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ ||

Verse 27

ककुदः सर्वसैन्यानां सर्वशस्त्रभृतांवरः । जयश्रियाऽवबद्धस्तु सुयोधनवशानुगः । पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विघ्नकरो भवेत् ।।

kakudaḥ sarvasainyānāṃ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ | jayaśriyā'vabaddhastu suyodhanavaśānugaḥ | paścādeṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet ||

Verse 28

इत्येतांस्त्वरितः पार्थः कथयित्वा तु चोत्तरे। रूपतश्चिह्नतश्चैव युद्धाय त्वरते पुनः ।।

ityetāṃstvaritaḥ pārthaḥ kathayitvā tu cottare| rūpataścihnataścaiva yuddhāya tvarate punaḥ ||