Adhyaya 54

Verse 1

सेनामध्ये दुर्योधनमनवलोकयताऽर्जुनेनोत्तरंप्रति तत्पदवीमनु रथयापनचोदना ।। 1 ।। तथा बाणाभ्यां द्रोणाद्यभिवादनपूर्वकं ताभ्यामेव कर्णमूले कुशलप्रश्नः ।। 2 ।। द्रोणेन तत्कौशलश्लाघनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः । उपायादर्जुनंस्तूर्णं रथघोषेण नादयन् ।।

senāmadhye duryodhanamanavalokayatā'rjunenottaraṃprati tatpadavīmanu rathayāpanacodanā || 1 || tathā bāṇābhyāṃ droṇādyabhivādanapūrvakaṃ tābhyāmeva karṇamūle kuśalapraśnaḥ || 2 || droṇena tatkauśalaślāghanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tathā vyūḍheṣvanīkeṣu kauraveyairmahārathaiḥ | upāyādarjunaṃstūrṇaṃ rathaghoṣeṇa nādayan ||

Verse 2

ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्च रथस्वनम् । दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम् ।।

dadṛśuste dhvajāgraṃ vai śuśruvuśca rathasvanam | dodhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam ||

Verse 3

त्रिकोशमात्रं गत्वा तु पाण्डवः श्वेतवाहनः । संनामुखमभिप्रेक्ष्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।।

trikośamātraṃ gatvā tu pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ | saṃnāmukhamabhiprekṣya pārtho vairāṭimabravīt ||

Verse 4

राजानं नात्र पश्यामि रथानीके व्यवस्थितम्। दक्षिणं पक्षमादाय कुरुवो यान्त्युदङ्भुंखाः ।।

rājānaṃ nātra paśyāmi rathānīke vyavasthitam| dakṣiṇaṃ pakṣamādāya kuruvo yāntyudaṅbhuṃkhāḥ ||

Verse 5

उत्सृज्यैतद्रथानीकं महेष्वासाभिरक्षितम्। गवाग्रमभितो याहि यावत्पश्यामि मे रिपुम् ।।

utsṛjyaitadrathānīkaṃ maheṣvāsābhirakṣitam| gavāgramabhito yāhi yāvatpaśyāmi me ripum ||

Verse 6

गवाग्रमभितो गत्वा गाश्चैवाशु निवर्तय । यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः । तावदेव पशून्सर्वान्निवर्तिष्ये तवाभिभो ।।

gavāgramabhito gatvā gāścaivāśu nivartaya | yāvadete nivartante kuravo javamāsthitāḥ | tāvadeva paśūnsarvānnivartiṣye tavābhibho ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः । सव्यं पक्षमनुप्राप्य जवेनाश्वानचोदयत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā samare pārtho vairāṭimaparājitaḥ | savyaṃ pakṣamanuprāpya javenāśvānacodayat ||

Verse 8

ततोऽभ्यवादयत्पार्थो भीष्मं शान्तनवं कृपम्। द्वाभ्यांद्वाभ्यां तथाऽऽचार्यं द्रोणं प्रथमतः क्रमात् ।।

tato'bhyavādayatpārtho bhīṣmaṃ śāntanavaṃ kṛpam| dvābhyāṃdvābhyāṃ tathā''cāryaṃ droṇaṃ prathamataḥ kramāt ||

Verse 9

द्रोणं कृपं च भीष्मं च पृषत्कैरभ्यवादयत्। ततस्तत्सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत्।।

droṇaṃ kṛpaṃ ca bhīṣmaṃ ca pṛṣatkairabhyavādayat| tatastatsarvamālokya droṇo vacanamabravīt||

Verse 10

महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम् । न कश्चिद्योद्भिमिच्छेत न च गुप्तं स्वजीवितम् । अयं वीरश्च शूरश्च दुर्धर्षश्चैव संयुगे ।।

mahārathamanuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam | na kaścidyodbhimiccheta na ca guptaṃ svajīvitam | ayaṃ vīraśca śūraśca durdharṣaścaiva saṃyuge ||

Verse 11

एतद्ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरतः प्रतिदृश्यते। मेघःक सविद्युत्स्तनितो रोरवीति च वानरः ।।

etaddhvajāgraṃ pārthasya dūrataḥ pratidṛśyate| meghaḥka savidyutstanito roravīti ca vānaraḥ ||

Verse 12

आस्थाय च रथं याति गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।।

āsthāya ca rathaṃ yāti gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ ||

Verse 13

अश्वानां स्तनतां शब्दो वहतां पाकशासनिम्। रथस्याम्बुधरस्येव श्रूयते भृशदारुणः ।।

aśvānāṃ stanatāṃ śabdo vahatāṃ pākaśāsanim| rathasyāmbudharasyeva śrūyate bhṛśadāruṇaḥ ||

Verse 14

दारयन्निव तेजस्वी वसुधां वासवात्मजः । एष दृष्ट्वा रथानीकमस्माकमरिमर्दनः।

dārayanniva tejasvī vasudhāṃ vāsavātmajaḥ | eṣa dṛṣṭvā rathānīkamasmākamarimardanaḥ|

Verse 15

श्रीमान्वदान्यो धृतिमान्तत्करोति च पाण्डवः ।। इमौ बाणावनुप्राप्तौ पादयोः प्रत्युपस्थितौ ।

śrīmānvadānyo dhṛtimāntatkaroti ca pāṇḍavaḥ || imau bāṇāvanuprāptau pādayoḥ pratyupasthitau |

Verse 16

रथस्याग्रे निखातौ मे चित्रपुङ्खावजिह्मगौ ।। इमौ चाप्यपरौ बाणावभितः कर्णमूलयोः ।

rathasyāgre nikhātau me citrapuṅkhāvajihmagau || imau cāpyaparau bāṇāvabhitaḥ karṇamūlayoḥ |

Verse 17

संस्पृशन्तावतिक्रान्तौ पृष्ट्वेवानामयं भृशम् ।। चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मज्ञो बान्धवप्रियः ।

saṃspṛśantāvatikrāntau pṛṣṭvevānāmayaṃ bhṛśam || ciradṛṣṭo'yamasmābhirdharmajño bāndhavapriyaḥ |

Verse 18

अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाण्डुपुत्रः प्रतापवान् ।। निरुष्य च वने वामं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।

atīva jvalate lakṣmyā pāṇḍuputraḥ pratāpavān || niruṣya ca vane vāmaṃ kṛtvā karma suduṣkaram |

Verse 19

अभिवादयते पार्थः पूजयन्मामरिंदमः ।। अमर्षेण हि संपूर्णो दुःखेन प्रतिबोधितः।

abhivādayate pārthaḥ pūjayanmāmariṃdamaḥ || amarṣeṇa hi saṃpūrṇo duḥkhena pratibodhitaḥ|

Verse 20

अद्येमां भारतीं सेनामेको नाशयते ध्रुवम् ।। द्व्यधिकं दशमुष्य वत्सराणां स्वजनेनाविदितस्त्रयोदशं च ।

adyemāṃ bhāratīṃ senāmeko nāśayate dhruvam || dvyadhikaṃ daśamuṣya vatsarāṇāṃ svajanenāviditastrayodaśaṃ ca |

Verse 21

ज्वलते रथमास्थितः किरीटी तम इव रात्रिजमभ्युदस्य सूर्यः ।। रथी शरी चारुमाली निषङ्गी शङ्खी पताकी कवची किरीटी।

jvalate rathamāsthitaḥ kirīṭī tama iva rātrijamabhyudasya sūryaḥ || rathī śarī cārumālī niṣaṅgī śaṅkhī patākī kavacī kirīṭī|

Verse 22

खङ्गी च धन्वी च विराजतेऽयं शिखीव यज्ञेषु घृतेन सिक्तः ।।

khaṅgī ca dhanvī ca virājate'yaṃ śikhīva yajñeṣu ghṛtena siktaḥ ||