Adhyaya 41

Verse 1

पाण्डवकार्मुकाद्यवलोकनविस्मितेनोत्तरकुमारेणार्जुनंप्रति तत्तदायुधवर्णनपूर्वकं तत्तत्स्वामिनां प्रश्नः ।। 1 ।। उत्तर उवाच। सारथे किमिदं दिव्यं नागो वा यदि वा धनुः। सौवर्णान्यत्र पद्मानि शतपत्राणि भागशः । कुशाग्निप्रतितप्तानि भानुमन्ति बृहन्ति च ।।

pāṇḍavakārmukādyavalokanavismitenottarakumāreṇārjunaṃprati tattadāyudhavarṇanapūrvakaṃ tattatsvāmināṃ praśnaḥ || 1 || uttara uvāca| sārathe kimidaṃ divyaṃ nāgo vā yadi vā dhanuḥ| sauvarṇānyatra padmāni śatapatrāṇi bhāgaśaḥ | kuśāgnipratitaptāni bhānumanti bṛhanti ca ||

Verse 2

बिन्दवश्चात्र सौवर्णा मणिप्रोताः समन्ततः। शशिसूर्यप्रभाः पृष्ठे भान्ति रुक्मपरिष्कृताः ।।

bindavaścātra sauvarṇā maṇiprotāḥ samantataḥ| śaśisūryaprabhāḥ pṛṣṭhe bhānti rukmapariṣkṛtāḥ ||

Verse 3

पुष्पाण्यत्र सुवर्णानि शतपत्राणि भागशः । विस्मापनीयरूपं च भीमं भीमप्रदर्शनम् ।।

puṣpāṇyatra suvarṇāni śatapatrāṇi bhāgaśaḥ | vismāpanīyarūpaṃ ca bhīmaṃ bhīmapradarśanam ||

Verse 4

नीलोत्पलनिभं कस्य शातकुम्भपरिष्कृतम्। ऋषभा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे तिष्ठन्ति शृङ्गिणः ।।

nīlotpalanibhaṃ kasya śātakumbhapariṣkṛtam| ṛṣabhā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe tiṣṭhanti śṛṅgiṇaḥ ||

Verse 5

तालप्रमाणं कस्येदं मणिरुक्मविभूषितम् हाटकस्य सुवर्णस्य यस्मिञ्शाखामृगा दश ।।

tālapramāṇaṃ kasyedaṃ maṇirukmavibhūṣitam hāṭakasya suvarṇasya yasmiñśākhāmṛgā daśa ||

Verse 6

दुरानमं महादीर्घं सुरूपं दुष्प्रधर्षणम् । कस्येदमीदृशं चित्रं धनुः सर्वे च दंशिताः ।।

durānamaṃ mahādīrghaṃ surūpaṃ duṣpradharṣaṇam | kasyedamīdṛśaṃ citraṃ dhanuḥ sarve ca daṃśitāḥ ||

Verse 7

चन्द्रार्कविमलाभासः सुरूपाः सुप्रदर्शनाः । हंसाः पृष्ठं श्रिता यस्य कुशाग्निप्रतिमार्चिषः । शार्ङ्गगाण्डीवसदृशं कस्येदं सारथे धनुः ।।

candrārkavimalābhāsaḥ surūpāḥ supradarśanāḥ | haṃsāḥ pṛṣṭhaṃ śritā yasya kuśāgnipratimārciṣaḥ | śārṅgagāṇḍīvasadṛśaṃ kasyedaṃ sārathe dhanuḥ ||

Verse 8

चतुर्तं काञ्चनवपुर्भाति विद्युद्गणोपमम्। नीलोपलिप्तमच्छिदं जातरूपमयं धनुः । मत्स्यश्चास्य हिरण्यस्य पृष्ठे तिष्ठन्ति दंशिताः ।।

caturtaṃ kāñcanavapurbhāti vidyudgaṇopamam| nīlopaliptamacchidaṃ jātarūpamayaṃ dhanuḥ | matsyaścāsya hiraṇyasya pṛṣṭhe tiṣṭhanti daṃśitāḥ ||

Verse 9

शक्रचापोपमं दिव्यं कस्येदं सारथे धनुः। उच्छ्रितं फणिवद्दिव्यं सारवत्त्वाद्दुरानमम् ।।

śakracāpopamaṃ divyaṃ kasyedaṃ sārathe dhanuḥ| ucchritaṃ phaṇivaddivyaṃ sāravattvāddurānamam ||

Verse 10

सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश । बर्हिणश्चात्र सौवर्णाः शतचन्द्रार्कभूषिताः। जाम्बूनदविचित्राङ्गं कस्येदं पञ्चमं धनुः ।।

sahasragodhāḥ sauvarṇā dvīpinaśca caturdaśa | barhiṇaścātra sauvarṇāḥ śatacandrārkabhūṣitāḥ| jāmbūnadavicitrāṅgaṃ kasyedaṃ pañcamaṃ dhanuḥ ||

Verse 11

कस्येमे क्षुरनाराचाः सहस्रं लोमवापिनः। प्रक्षिप्तास्तीक्ष्णतुण्डाग्रा उपासङ्गे हिरण्मये ।।

kasyeme kṣuranārācāḥ sahasraṃ lomavāpinaḥ| prakṣiptāstīkṣṇatuṇḍāgrā upāsaṅge hiraṇmaye ||

Verse 12

हारिद्रवर्णाः कस्येमे शिता पञ्चशतं शराः। आशीविषसमस्पर्शाः शिताश्चाजिंहगा दृढाः ।।

hāridravarṇāḥ kasyeme śitā pañcaśataṃ śarāḥ| āśīviṣasamasparśāḥ śitāścājiṃhagā dṛḍhāḥ ||

Verse 13

विपाठाः पृथवः कस्य गृध्रपत्रार्धवाजिताः। वराहकर्णास्तीक्ष्णाग्राः कस्येमे रुचिराः शराः ।।

vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gṛdhrapatrārdhavājitāḥ| varāhakarṇāstīkṣṇāgrāḥ kasyeme rucirāḥ śarāḥ ||

Verse 14

वज्राशनिसमस्पर्शा वैश्वानरशिखार्चिषः। सुवर्णपुङ्खास्तीक्ष्णाग्राः कस्य सप्तशतं शराः ।।

vajrāśanisamasparśā vaiśvānaraśikhārciṣaḥ| suvarṇapuṅkhāstīkṣṇāgrāḥ kasya saptaśataṃ śarāḥ ||

Verse 15

कस्यायं सायको दीर्घो गव्ये कोशे च दंशितः। कस्य दण्डो दृढः श्लक्ष्णो रुचिरोऽयं प्रकाशते ।।

kasyāyaṃ sāyako dīrgho gavye kośe ca daṃśitaḥ| kasya daṇḍo dṛḍhaḥ ślakṣṇo ruciro'yaṃ prakāśate ||

Verse 16

वैयाघ्रकोशः कस्यायं दिव्यः शङ्खो महाप्रभः । कस्यार्थमसयश्चैते पञ्च शार्दूललक्षणाः ।।

vaiyāghrakośaḥ kasyāyaṃ divyaḥ śaṅkho mahāprabhaḥ | kasyārthamasayaścaite pañca śārdūlalakṣaṇāḥ ||

Verse 17

कस्यायं निर्मलः खङ्गो द्वीपिचर्मनिवासितः। नीलोत्पलसवर्णोऽयं कस्य खङ्गः पृथुर्महान् ।।

kasyāyaṃ nirmalaḥ khaṅgo dvīpicarmanivāsitaḥ| nīlotpalasavarṇo'yaṃ kasya khaṅgaḥ pṛthurmahān ||

Verse 18

मृगेन्द्रचर्मावसितस्तीक्ष्णधारः सुनिर्मलः। ऋषभाजिनकोशस्तु कस्य खङ्गो महानयम् ।।

mṛgendracarmāvasitastīkṣṇadhāraḥ sunirmalaḥ| ṛṣabhājinakośastu kasya khaṅgo mahānayam ||

Verse 19

यस्यापिधाने दृश्यन्ते सूर्याः पञ्च परिष्कृताः। कस्यायं विपुलः खङ्गः शृङ्गत्सरुमनोहरः ।।

yasyāpidhāne dṛśyante sūryāḥ pañca pariṣkṛtāḥ| kasyāyaṃ vipulaḥ khaṅgaḥ śṛṅgatsarumanoharaḥ ||

Verse 20

निहितः पार्षते कोशे तैलधौतः समाहितः। प्रमाणवर्णयुक्तश्च कस्य खङ्गो महानयम्। एतेन प्रतिविद्धः सञ्जीवेत्कश्चिन्न कुञ्जरः ।।

nihitaḥ pārṣate kośe tailadhautaḥ samāhitaḥ| pramāṇavarṇayuktaśca kasya khaṅgo mahānayam| etena pratividdhaḥ sañjīvetkaścinna kuñjaraḥ ||

Verse 21

निर्दिशस्व यथामार्गं मया पृष्टा बृहन्नले। विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत् ।।

nirdiśasva yathāmārgaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannale| vismayo me paro jāto dṛṣṭvā sarvamidaṃ mahat ||