Adhyaya 36

Verse 1

युधिष्ठिरचोदनया विराटप्रेषितैर्दूतैर्नगरमेत्य जयोद्धोषणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्। अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्। वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदाऽन्वितः ।। 1 ।।

yudhiṣṭhiracodanayā virāṭapreṣitairdūtairnagarametya jayoddhoṣaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato virāṭaḥ kaunteyānatimānuṣavikramān| arcayāmāsa vittena mānena ca mahārathān| vacasā caiva sāntvena snehena ca mudā'nvitaḥ || 1 ||

Verse 2

विराट उवाच। यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा। कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम् ।। 2 ।।

virāṭa uvāca| yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā| kāryaṃ kuruta taiḥ sarvairyathākāmaṃ yathāsukham || 2 ||

Verse 3

ददाम्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च। मनसा चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ।। 3 ।।

dadāmyalaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca| manasā cāpyabhipretaṃ yadvaḥ śatrunibarhaṇāḥ || 3 ||

Verse 4

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ।। 4 ।।

yuṣmākaṃ vikramādadya mukto'haṃ svastimāniha | tasmādbhavanto matsyānāmīśvarāḥ sarva eva hi || 4 ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक्पृथक्। ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।। 5 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ tathāvādinaṃ tatra kauraveyāḥ pṛthakpṛthak| ūcuḥ prahṛṣṭamanaso yudhiṣṭhirapurogamāḥ || 5 ||

Verse 6

प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशांपते। एतावताऽद्य प्रीताःस्मो यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 6 ।।

pratinandāmahe vācaṃ sarvathaiva viśāṃpate| etāvatā'dya prītāḥsmo yattvaṃ muktosi śatrubhiḥ || 6 ||

Verse 7

यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्यं हितं हि नः । न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ।। 7 ।।

yattvaṃ muktosi śatrubhyo hyetatkāryaṃ hitaṃ hi naḥ | na kiṃcitkāryamasmākaṃ na dhanaṃ mṛgayāmahe || 7 ||

Verse 8

अथाब्रवीत्प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम्। निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा ।। 8 ।।

athābravītprītamanā mātsyarājo yudhiṣṭhiram| nirbharaḥ prītipūreṇa harṣagadgadayā girā || 8 ||

Verse 9

पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः । एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान् ।। 9 ।।

punareva mahābāhurvirāṭo rājasattamaḥ | ehi tvāmabhiṣekṣyāmi matsyarājastu no bhavān || 9 ||

Verse 10

मनसा चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण। तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ।। 10 ।।

manasā cāpyabhipretaṃ yatte śatrunibarhaṇa| tatte'haṃ saṃpradāsyāmi sarvamarhati no bhavān || 10 ||

Verse 11

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा। वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोस्तु ते ।। 11 ।।

ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktamathāpi vā| vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namostu te || 11 ||

Verse 12

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च। यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ।। 12 ।।

tvatkṛte hyadya paśyāmi rājyamātmānameva ca| yataśca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrurvaśaṃ gataḥ || 12 ||

Verse 13

ततो युधिष्ठिरो मात्स्यं पुनरेवाब्रवीद्वचः। प्रतिनन्दामि ते वाचं मनोज्ञां मात्स्य भाषितां ।। 13 ।।

tato yudhiṣṭhiro mātsyaṃ punarevābravīdvacaḥ| pratinandāmi te vācaṃ manojñāṃ mātsya bhāṣitāṃ || 13 ||

Verse 14

आनृशंस्यपरो नित्यं सुमुखः सततं भवान् । पुनरेव विराटश्च राजा कङ्कमभाषत ।। 14 ।।

ānṛśaṃsyaparo nityaṃ sumukhaḥ satataṃ bhavān | punareva virāṭaśca rājā kaṅkamabhāṣata || 14 ||

Verse 15

अहो शूद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम । सोहं शूद्रेण संग्रामे वललेनाभिरक्षितः ।। 15 ।।

aho śūdrasya karmāṇi valalasya dvijottama | sohaṃ śūdreṇa saṃgrāme valalenābhirakṣitaḥ || 15 ||

Verse 16

त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ। वरं वृष्णीष्व भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ।। 16 ।।

tvatkṛte sarvamevaitadupapannaṃ mamānagha| varaṃ vṛṣṇīṣva bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te || 16 ||

Verse 17

ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम्। शयनासनयानानि कन्याश्च समलंकुताः ।। 17 ।।

dadāmi te mahāprītyā ratnānyuccāvacānyaham| śayanāsanayānāni kanyāśca samalaṃkutāḥ || 17 ||

Verse 18

हस्त्यश्वरथसङ्घाश्च राष्ट्राणि विविधानि च। एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्ण ममान्तिके ।। 18 ।।

hastyaśvarathasaṅghāśca rāṣṭrāṇi vividhāni ca| etāni ca mama prītyā pratigṛhṇa mamāntike || 18 ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। तं तथावादिनं तत्र कौरव्यः प्रत्यभाषत। एषैव तु मम प्रीतिर्यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 19 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ tathāvādinaṃ tatra kauravyaḥ pratyabhāṣata| eṣaiva tu mama prītiryattvaṃ muktosi śatrubhiḥ || 19 ||

Verse 20

प्रतीतश्चेत्पुरं तुष्टः प्रविशाद्य परंतप। दारैः पुत्रैश्च संश्लिष्य सा हि प्रीतिर्ममातुला ।। 20 ।।

pratītaścetpuraṃ tuṣṭaḥ praviśādya paraṃtapa| dāraiḥ putraiśca saṃśliṣya sā hi prītirmamātulā || 20 ||

Verse 21

सुशर्माणं तु राजेन्द्र सभृत्यबलवाहनम् । विसर्जय नरश्रेष्ठं वरमेतदहं वृणे ।। 21 ।।

suśarmāṇaṃ tu rājendra sabhṛtyabalavāhanam | visarjaya naraśreṣṭhaṃ varametadahaṃ vṛṇe || 21 ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ते तु कङ्केन विराटो राजसत्तमः । प्रत्युवाच ततः कङ्कं सुशर्मा यातु चेष्टतः ।। 22 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukte tu kaṅkena virāṭo rājasattamaḥ | pratyuvāca tataḥ kaṅkaṃ suśarmā yātu ceṣṭataḥ || 22 ||

Verse 23

कङ्ख उवाच। गच्छन्तु दूतास्त्वरिता नगरं तव पार्थिव। सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ।। 23 ।।

kaṅkha uvāca| gacchantu dūtāstvaritā nagaraṃ tava pārthiva| suhṛdāṃ priyamākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam || 23 ||

Verse 24

ततस्तद्वचनान्मात्स्यो दूतान्राजा समादिशत्। आचक्षध्वं पुरं सत्वा संग्रामे विजयं मम ।। 24 ।।

tatastadvacanānmātsyo dūtānrājā samādiśat| ācakṣadhvaṃ puraṃ satvā saṃgrāme vijayaṃ mama || 24 ||

Verse 25

कुमार्यः समलंकृत्य प्रयागच्छन्तु मे पुरात् । वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः । प्रत्यायान्तु च मे शीघ्रं नागराः सर्व एव ते ।। 25 ।।

kumāryaḥ samalaṃkṛtya prayāgacchantu me purāt | vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ | pratyāyāntu ca me śīghraṃ nāgarāḥ sarva eva te || 25 ||

Verse 26

एवमुक्तास्तथा दूता रात्रौ यात्वा तु केवलम् । ततोऽन्तरे चानुषिता दूताः शीघ्रानुयायिनः ।। 26 ।।

evamuktāstathā dūtā rātrau yātvā tu kevalam | tato'ntare cānuṣitā dūtāḥ śīghrānuyāyinaḥ || 26 ||

Verse 27

नगरं प्राविशंस्ते वै सूर्ये सम्यगथोदिते। विराटनगरं प्राप्य शीघ्रं नान्दीमघोषयन् । पताकोच्छ्रयमाल्याढ्यं पुरमप्रतिमं यथा ।। 27 ।।

nagaraṃ prāviśaṃste vai sūrye samyagathodite| virāṭanagaraṃ prāpya śīghraṃ nāndīmaghoṣayan | patākocchrayamālyāḍhyaṃ puramapratimaṃ yathā || 27 ||