Adhyaya 88

Verse 1

धौम्येन युधिष्ठिरंप्रत्युदीचीस्थतीर्थकथनम् ।। 1 ।। धौम्य उवाच। उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै। तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ।।

dhaumyena yudhiṣṭhiraṃpratyudīcīsthatīrthakathanam || 1 || dhaumya uvāca| udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai| tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca ||

Verse 2

शृणुष्वावहितो भूत्वा मम मन्त्रयतः प्रभो। कथाप्रतिग्रहो वीर श्रद्धां जनयते शुभाम् ।।

śṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama mantrayataḥ prabho| kathāpratigraho vīra śraddhāṃ janayate śubhām ||

Verse 3

सरस्वती महापुण्या ह्रदिनी तीर्थमालिनी। समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ।।

sarasvatī mahāpuṇyā hradinī tīrthamālinī| samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava ||

Verse 4

यत्र पुण्यतरं तीर्थं प्लक्षावतरणं शुभम्। यत्रसारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथं द्विजाः ।।

yatra puṇyataraṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śubham| yatrasārasvatairiṣṭvā gacchantyavabhṛthaṃ dvijāḥ ||

Verse 5

पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ। सहदेवोऽयजद्यत्रशम्याक्षेपेण भारत ।।

puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivamagniśiro'nagha| sahadevo'yajadyatraśamyākṣepeṇa bhārata ||

Verse 6

एतस्मिन्नेव चार्थेऽसौ इन्द्रगीता युधिष्ठिर। गाथा चरति लोकेऽस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः ।।

etasminneva cārthe'sau indragītā yudhiṣṭhira| gāthā carati loke'smingīyamānā dvijātibhiḥ ||

Verse 7

अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनामनु। ते तस्य कुरुशार्दूल सहस्रशतदक्षिणाः ।।

agnayaḥ sahadevena ye citā yamunāmanu| te tasya kuruśārdūla sahasraśatadakṣiṇāḥ ||

Verse 8

तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः। विंशतीं सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत् ।।

tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ| viṃśatīṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhānupāharat ||

Verse 9

कामकृद्यो द्विजातीनां श्रुतस्तात यथा पुरा। अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः शरभङ्गस्य विश्रुतः ।। शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः इति क. ध. पाठः ।।

kāmakṛdyo dvijātīnāṃ śrutastāta yathā purā| atyantamāśramaḥ puṇyaḥ śarabhaṅgasya viśrutaḥ || śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता। वालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा ।।

sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā| vālakhilyairmahārāja yatreṣṭamṛṣibhiḥ purā ||

Verse 11

दृषद्वती महापुण्या यत्र रख्याता युधिष्ठिर। न्यग्रोधाख्यस्तु पाञ्चाल्यः पाञ्चाल्योद्विपदांवर। दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्याश् धरणीस्थो महात्मनः ।।

dṛṣadvatī mahāpuṇyā yatra rakhyātā yudhiṣṭhira| nyagrodhākhyastu pāñcālyaḥ pāñcālyodvipadāṃvara| dālbhyaghoṣaśca dālbhyāś dharaṇīstho mahātmanaḥ ||

Verse 12

कौन्तेयानन्तयशसः सुव्रतस्यामितौजसः। आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।।

kaunteyānantayaśasaḥ suvratasyāmitaujasaḥ| āśramaḥ khyāyate puṇyastriṣu lokeṣu viśrutaḥ ||

Verse 13

एतावर्णाववर्णौ च विश्रुतौ मनुजाधिप। ईजाते क्रतुभिर्मुख्यैः पुण्यैर्भरतसत्तम ।। शंकरस्तत्रविश्रुत इति क. ध. पाठः ।।

etāvarṇāvavarṇau ca viśrutau manujādhipa| ījāte kratubhirmukhyaiḥ puṇyairbharatasattama || śaṃkarastatraviśruta iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 14

समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा। विशाखयूपेऽतप्यन् तेन पुण्यतमश्च सः ।।

sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā| viśākhayūpe'tapyan tena puṇyatamaśca saḥ ||

Verse 15

ऋषिर्महान्महाभागो जमदग्निर्महायशाः। पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजत प्रभुः ।।

ṛṣirmahānmahābhāgo jamadagnirmahāyaśāḥ| palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣvayajata prabhuḥ ||

Verse 16

यत्रसर्वाः सरिच्छ्रेष्टाः साक्षात्तमृषिसत्तमम्। स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे ।।

yatrasarvāḥ saricchreṣṭāḥ sākṣāttamṛṣisattamam| svaṃ svaṃ toyamupādāya parivāryopatasthire ||

Verse 17

अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ। इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य दीक्षां महात्मनः ।।

api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasurjagau| imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya dīkṣāṃ mahātmanaḥ ||

Verse 18

यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः। आगम्य सरितो विप्रान्मधुना समतर्पयन् ।।

yajamānasya vai devāñjamadagnermahātmanaḥ| āgamya sarito viprānmadhunā samatarpayan ||

Verse 19

गन्धर्वयक्षरक्षोबिरप्सरोभिश्च सेवितम्। किरातकिन्नरावासं शैलं शिखरिणांवरम् ।।

gandharvayakṣarakṣobirapsarobhiśca sevitam| kirātakinnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃvaram ||

Verse 20

बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारं युधिष्ठिर। पुण्यं तत्ख्यायते राजन्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ।।

bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāraṃ yudhiṣṭhira| puṇyaṃ tatkhyāyate rājanbrahmarṣigaṇasevitam ||

Verse 21

सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा। पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्रयातः पुरूरवाः ।।

sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā| parvataśca pururnāma yatrayātaḥ purūravāḥ ||

Verse 22

भृगुर्यत्रतपस्तेपे महर्षिगणसेविते। राजन्स आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ।।

bhṛguryatratapastepe maharṣigaṇasevite| rājansa āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ ||

Verse 23

यः स भूतं भविष्यच्च भवच् भरतर्षभ। नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ।। एता कृष्णमृगी तद्वर्णै कृष्णौ नरनारायणावित्यर्थः। वस्तुतस्त्ववर्णौ वर्णाः लोहितशुक्लकृष्णाः रजःसत्वतमांसि तद्रहितौ। तत्र वैवर्ण्यवर्ण्यौ चेति क. ध. पाठः ।।

yaḥ sa bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavac bharatarṣabha| nārāyaṇaḥ prabhurviṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ || etā kṛṣṇamṛgī tadvarṇai kṛṣṇau naranārāyaṇāvityarthaḥ| vastutastvavarṇau varṇāḥ lohitaśuklakṛṣṇāḥ rajaḥsatvatamāṃsi tadrahitau| tatra vaivarṇyavarṇyau ceti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 24

तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु। आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।। प्रभुर्जिष्णुरिति क. पाठः ।।

tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīmanu| āśramaḥ khyāyate puṇyastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || prabhurjiṣṇuriti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 25

उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहा पुरा। सुवर्णसिकता राजन्विशालां बदरीमनु ।।

uṣṇatoyavahā gaṅgā śītatoyavahā purā| suvarṇasikatā rājanviśālāṃ badarīmanu ||

Verse 26

ऋषयो यत्रदेवाश्च महाभागा महौजसः। प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं प्रभुम् ।।

ṛṣayo yatradevāśca mahābhāgā mahaujasaḥ| prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum ||

Verse 27

यत्रनाराजणो देवः परमात्मा सनातनः। तत्र कृत्स्नं जगत्सर्वं तीर्थान्यायतनानि च ।।

yatranārājaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ| tatra kṛtsnaṃ jagatsarvaṃ tīrthānyāyatanāni ca ||

Verse 28

तत्पुण्यं परमं ब्रह्म तत्तीर्थं त्तपोवनम्। तत्परं परमं देवं भूतानां परमेश्वरम् ।।

tatpuṇyaṃ paramaṃ brahma tattīrthaṃ ttapovanam| tatparaṃ paramaṃ devaṃ bhūtānāṃ parameśvaram ||

Verse 29

शाश्वतं परमं चैव धातारं परमं पदम्। यं विदित्वान शोचन्ति विद्वांसः शास्त्रदृष्टयः ।।

śāśvataṃ paramaṃ caiva dhātāraṃ paramaṃ padam| yaṃ viditvāna śocanti vidvāṃsaḥ śāstradṛṣṭayaḥ ||

Verse 30

तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः। आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ।।

tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ| ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ ||

Verse 31

पुण्यानामपि तत्पुण्यमत्र ते संशयेस्तु मा। एतानि राजन्पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते। कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च ।।

puṇyānāmapi tatpuṇyamatra te saṃśayestu mā| etāni rājanpuṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate| kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthānyāyatanāni ca ||

Verse 32

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः। ऋषिभिर्देवकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः ।।

etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ| ṛṣibhirdevakalpaiśca sevitāni mahātmabhiḥ ||

Verse 33

चरन्नेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः। भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विजयिष्यसि ।।

carannetāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ| bhrātṛbhiśca mahābhāgairutkaṇṭhāṃ vijayiṣyasi ||