Adhyaya 86

Verse 1

धौम्येन युधिष्टिरंप्रति दक्षिणदिक्स्थनानातीर्थानुकीर्तनम् ।। 1 ।। धौम्य उवाच। दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत। विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि तानि वै ।।

dhaumyena yudhiṣṭiraṃprati dakṣiṇadiksthanānātīrthānukīrtanam || 1 || dhaumya uvāca| dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata| vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni tāni vai ||

Verse 2

यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी। बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शिवा ।।

yasyāmākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī| bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śivā ||

Verse 3

वेणा भीमरथी चैव नद्यौ पापभयापहे। मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते ।।

veṇā bhīmarathī caiva nadyau pāpabhayāpahe| mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite ||

Verse 4

राजर्षेस्तस् च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ। रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ।।

rājarṣestas ca sarinnṛgasya bharatarṣabha| ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā ||

Verse 5

अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशाः। अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि षडशीतितमोऽष्यायः ।।

api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahāyaśāḥ| anuvaṃśyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ṣaḍaśītitamo'ṣyāyaḥ ||

Verse 6

नृगस् यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम्। मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश्च दिवौकसः।।

nṛgas yajamānasya pratyakṣamiti naḥ śrutam| marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāśca divaukasaḥ||

Verse 7

पयोष्ण्यां यजमानस्य वाराहे तीर्थ उत्तमे। उद्धृतं भूतलस्थं वावायुना समुदीरितम्। पयोष्ण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम् ।।

payoṣṇyāṃ yajamānasya vārāhe tīrtha uttame| uddhṛtaṃ bhūtalasthaṃ vāvāyunā samudīritam| payoṣṇyā harate toyaṃ pāpamāmaraṇāntikam ||

Verse 8

स्वर्गादुत्तुङ्गममलं विषाणं यत्र शूलिनः। स्वमात्मविहितं दृष्ट्वा मर्त्यः शिवपुरं व्रजेत् ।।

svargāduttuṅgamamalaṃ viṣāṇaṃ yatra śūlinaḥ| svamātmavihitaṃ dṛṣṭvā martyaḥ śivapuraṃ vrajet ||

Verse 9

एकतः सरितः सर्वा गङ्गाद्याः सलिलोच्चयाः। पयोष्णी चैकतः पुण्या तीर्थेभ्यो हि मता मम ।।

ekataḥ saritaḥ sarvā gaṅgādyāḥ saliloccayāḥ| payoṣṇī caikataḥ puṇyā tīrthebhyo hi matā mama ||

Verse 10

माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम्। यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ ।।

māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam| yūpaśca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau ||

Verse 11

प्रवेण्युत्तरपार्स्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा। तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ।।

praveṇyuttarapārsve tu puṇye kaṇvāśrame tathā| tāpasānāmaraṇyāni kīrtitāni yathāśruti ||

Verse 12

वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः। रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत ।।

vedī śūrpārake tāta jamadagnermahātmanaḥ| ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata ||

Verse 13

अशोकतीर्थं तत्रैव कौन्ते य बहुलाश्रमम्। अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर ।। अनुवंश्यां वंशानूरूपां तु नृगमात्रानुरूपाम् ।।

aśokatīrthaṃ tatraiva kaunte ya bahulāśramam| agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira || anuvaṃśyāṃ vaṃśānūrūpāṃ tu nṛgamātrānurūpām ||

Verse 14

कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ। ताम्रपर्णी तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु ।।

kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣveva nararṣabha| tāmraparṇī tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu ||

Verse 15

यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे। गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ।। अशोकतीर्थं मत्स्येष्विति ध. पाठः ।।

yatra devaistapastaptaṃ mahadicchadbhirāśrame| gokarṇamiti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata || aśokatīrthaṃ matsyeṣviti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 16

शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः। ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः ।।

śītatoyo bahujalaḥ puṇyastāta śivaśca saḥ| hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣairakṛtātmabhiḥ ||

Verse 17

तत्र वृक्षतृणाद्यैश्च संपन्नः फलमूलवान्। आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसहे गिरौ ।।

tatra vṛkṣatṛṇādyaiśca saṃpannaḥ phalamūlavān| āśramo'gastyaśiṣyasya puṇyo devasahe girau ||

Verse 18

वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः। अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः ।।

vaiḍūryaparvatastatra śrīmānmaṇimayaḥ śivaḥ| agastyasyāśramaścaiva bahumūlaphalodakaḥ ||

Verse 19

सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च। आश्रमान्सरितश्चैव सरांसि च नराधिप ।।

surāṣṭreṣvapi vakṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca| āśramānsaritaścaiva sarāṃsi ca narādhipa ||

Verse 20

चमसोद्भेदनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत। प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।।

camasodbhedanaṃ viprāstatrāpi kathayantyuta| prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam ||

Verse 21

तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शिवम्। उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान् ।।

tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śivam| ujjayantaśca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān ||

Verse 22

तत्र देवर्षिवीरेण नारदेनानुकीर्तितः। पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर ।।

tatra devarṣivīreṇa nāradenānukīrtitaḥ| purāṇaḥ śrūyate ślokastaṃ nibodha yudhiṣṭhira ||

Verse 23

पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते। उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते ।। महत् मोक्षफलम् ।।

puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite| ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate || mahat mokṣaphalam ||

Verse 24

एष नारायणः श्रीमान्क्षीरार्णवनिकेतनः। नागपर्यङ्कमुत्सृज्यह्यागतो मधुरां पुरीम् ।।

eṣa nārāyaṇaḥ śrīmānkṣīrārṇavaniketanaḥ| nāgaparyaṅkamutsṛjyahyāgato madhurāṃ purīm ||

Verse 25

पुण्या द्वारवती तत्रयत्रासौ मधुसूदनः। साक्षाद्देवः पुराणोसौ स हि धर्मः सनातनः ।।

puṇyā dvāravatī tatrayatrāsau madhusūdanaḥ| sākṣāddevaḥ purāṇosau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 26

ये च कवेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः। ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम् ।।

ye ca kavedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ| te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam ||

Verse 27

पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते। पुण्यानामपि पुण्योसौ मङ्गालानां च मङ्गलम्। त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः ।।

pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ paramucyate| puṇyānāmapi puṇyosau maṅgālānāṃ ca maṅgalam| trailokye puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ ||

Verse 28

अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रज्ञः परमेश्वरः। आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः ।।

avyayātmā vyayātmā ca kṣetrajñaḥ parameśvaraḥ| āste hariracintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ ||