Adhyaya 5

Verse 1

विदुरस्य काम्यकवने पाण्डवसमागमः ।। 1 ।। तेन तेषु तत्रस्वागमनकारणनिवेदनम् ।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच।। पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभाः । प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः ।।१।। सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते । ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ।।२।। ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु । काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ।।३।। तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे । अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत ।।४।। विदुरस्त्वपि पाण्डूनां तदा दर्शनलालसः । जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत् ।।५।। ततो यात्वा विदुरः काननं त; च्छीघ्रैरश्वैर्वाहिना स्यन्दनेन । ददर्शासीनं धर्मराजं विविक्ते; सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च ।।६।। ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा; दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा । अथाब्रवीद्भ्रातरं भीमसेनं; किं नु क्षत्ता वक्ष्यति नः समेत्य ।।७।। कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य; समाह्वाता देवनायोपयाति । कच्चित्क्षुद्रः शकुनिर्नायुधानि; जेष्यत्यस्मान्पुनरेवाक्षवत्याम् ।।८।। समाहूतः केनचिदाद्रवेति; नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् । गाण्डीवे वा संशयिते कथं चि; द्राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः ।।९।। तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः; प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव । तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो; यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ।।१०।। समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा; स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम् । स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस; यथावृत्तो धृतराष्ट्रोऽऽम्बिकेयः ।।११।। विदुर उवाच।। अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽनुगुप्त; मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य । एवं गते समतामभ्युपेत्य; पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि ।।१२।। मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां; हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव । तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति; ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये ।।१३।। परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं; न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेयः । यथातुरस्येव हि पथ्यमन्नं; न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम् ।।१४।। न श्रेयसे नीयतेऽजातशत्रो; स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा । ब्रुवन्न रुच्यै भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ।।१५।। ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां; न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति । यथा पर्णे पुष्करस्येव सिक्तं; जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथास्मिन् ।।१६।। ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां; यत्र श्रद्धा भारत तत्र याहि । नाहं भूयः कामये त्वां सहायं; महीमिमां पालयितुं पुरं वा ।।१७।। सोऽहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राजं; स्त्वां शासितुमुपयातस्त्वरावान् । तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां; तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ।।१८।। क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमानः सपत्नैः; क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः । सं वर्धयन्स्तोकमिवाग्निमात्मवा; न्स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव ।।१९।। यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै; स्तस्य दुःखेऽप्यंशभाजः सहायाः । सहायानामेष सङ्ग्रहणेऽभ्युपायः; सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः ।।२०।। सत्यं श्रेष्ठं पाण्डव निष्प्रलापं; तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः । आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते; देवंवृत्तिर्वर्धते भूमिपालः ।।२१।। युधिष्ठिर उवाच।। एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि; परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः । यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं; तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम् ।।२२।। वैशंपायन उवाच। पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्पभाः। प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः ।।

vidurasya kāmyakavane pāṇḍavasamāgamaḥ || 1 || tena teṣu tatrasvāgamanakāraṇanivedanam || 2 || vaiśampāyana uvāca|| pāṇḍavāstu vane vāsamuddiśya bharatarṣabhāḥ | prayayurjāhnavīkūlātkurukṣetraṃ sahānugāḥ ||1|| sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te | yayurvanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam ||2|| tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu | kāmyakaṃ nāma dadṛśurvanaṃ munijanapriyam ||3|| tatra te nyavasanvīrā vane bahumṛgadvije | anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāśca bhārata ||4|| vidurastvapi pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ | jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanamṛddhimat ||5|| tato yātvā viduraḥ kānanaṃ ta; cchīghrairaśvairvāhinā syandanena | dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhirbrāhmaṇaiśca ||6|| tato'paśyadviduraṃ tūrṇamārā; dabhyāyāntaṃ satyasandhaḥ sa rājā | athābravīdbhrātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya ||7|| kaccinnāyaṃ vacanātsaubalasya; samāhvātā devanāyopayāti | kaccitkṣudraḥ śakunirnāyudhāni; jeṣyatyasmānpunarevākṣavatyām ||8|| samāhūtaḥ kenacidādraveti; nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum | gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ ci; drājyaprāptiḥ saṃśayitā bhavennaḥ ||9|| tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; pratyagṛhṇannṛpate sarva eva | taiḥ satkṛtaḥ sa ca tānājamīḍho; yathocitaṃ pāṇḍuputrānsameyāt ||10|| samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhā; stato'pṛcchannāgamanāya hetum | sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro''mbikeyaḥ ||11|| vidura uvāca|| avocanmāṃ dhṛtarāṣṭro'nugupta; majātaśatro parigṛhyābhipūjya | evaṃ gate samatāmabhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi ||12|| mayāpyuktaṃ yatkṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva | tadvai pathyaṃ tanmano nābhyupaiti; tataścāhaṃ kṣamamanyanna manye ||13|| paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ; na me tacca śrutavānāmbikeyaḥ | yathāturasyeva hi pathyamannaṃ; na rocate smāsya taducyamānam ||14|| na śreyase nīyate'jātaśatro; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā | bruvanna rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ ||15|| dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti | yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭhetpathyamuktaṃ tathāsmin ||16|| tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro'bravīnmāṃ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi | nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ; mahīmimāṃ pālayituṃ puraṃ vā ||17|| so'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃ; stvāṃ śāsitumupayātastvarāvān | tadvai sarvaṃ yanmayoktaṃ sabhāyāṃ; taddhāryatāṃ yatpravakṣyāmi bhūyaḥ ||18|| kleśaistīvrairyujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṃ kurvankālamupāsate yaḥ | saṃ vardhayanstokamivāgnimātmavā; nsa vai bhuṅkte pṛthivīmeka eva ||19|| yasyāvibhaktaṃ vasu rājansahāyai; stasya duḥkhe'pyaṃśabhājaḥ sahāyāḥ | sahāyānāmeṣa saṅgrahaṇe'bhyupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivīprāptimāhuḥ ||20|| satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ | ātmā caiṣāmagrato nātivarte; devaṃvṛttirvardhate bhūmipālaḥ ||21|| yudhiṣṭhira uvāca|| evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṃ buddhimupagamyāpramattaḥ | yaccāpyanyaddeśakālopapannaṃ; tadvai vācyaṃ tatkariṣyāmi kṛtsnam ||22|| vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavāstu vane vāsamuddiśya bharatarpabhāḥ| prayayurjāhnavīkūlātkurukṣetraṃ sahānugāḥ ||

Verse 2

सरस्वतीदृपद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते। ययुर्वननैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ।।

sarasvatīdṛpadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te| yayurvananaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam ||

Verse 3

ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु। काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि किर्मीरवधपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः ।। 5 ।।

tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu| kāmyakaṃ nāma dadṛśurvanaṃ munijanapriyam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kirmīravadhaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||

Verse 4

तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे। अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत ।।

tatra te nyavasanvīrā vane bahumṛgadvije| anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāśca bhārata ||

Verse 5

विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालसः। जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत् ।।

vidurastvatha pāṇḍūnāṃ sadā darśanalālasaḥ| jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanamṛddhimat ||

Verse 6

ततो गत्वा विदुरः काम्यकं त- च्छीघ्रैरश्वैर्वाहितः स्यन्दनेन। ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्ते सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च ।।

tato gatvā viduraḥ kāmyakaṃ ta- cchīghrairaśvairvāhitaḥ syandanena| dadarśāsīnaṃ dharmātmānaṃ vivikte sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhirbrāhmaṇaiśca ||

Verse 7

ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा- दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा। अथाब्रवीद्धातरं भीमसेनं किंनु क्षत्ता वक्ष्यतिनः समेत्य ।।

tato'paśyadviduraṃ tūrṇamārā- dabhyāyāntaṃ satyasandhaḥ sa rājā| athābravīddhātaraṃ bhīmasenaṃ kiṃnu kṣattā vakṣyatinaḥ sametya ||

Verse 8

कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य समाह्वातुं देवनायोपयाति। कच्चित्क्षुद्रः कुशली चाऽयुधानि जेष्यत्यस्माकं पुनरेवाक्षवत्याम् ।।

kaccinnāyaṃ vacanātsaubalasya samāhvātuṃ devanāyopayāti| kaccitkṣudraḥ kuśalī cā'yudhāni jeṣyatyasmākaṃ punarevākṣavatyām ||

Verse 9

समाहूतः केनचिदाहवाय नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम्। गाण्डीवे च संशयिते कथं नु राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः ।। मरुधन्वसु मरुषु निर्जलदेशेषु। धन्वसु जाङ्गलदेशेषु ।।

samāhūtaḥ kenacidāhavāya nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum| gāṇḍīve ca saṃśayite kathaṃ nu rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhavennaḥ || marudhanvasu maruṣu nirjaladeśeṣu| dhanvasu jāṅgaladeśeṣu ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव। तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ pratyagṛhṇannṛpate sarva eva| taiḥ satkṛtaḥ sa ca tānājamīḍho yathocitaṃ pāṇḍuputrānsameyāt ||

Verse 11

समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभा- स्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम्। स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस यथावृत्तं धृतराष्ट्रेऽम्बिकेये ।।

samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhā- stato'pṛcchannāgamanāya hetum| sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa yathāvṛttaṃ dhṛtarāṣṭre'mbikeye ||

Verse 12

विदुर उवाच। अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽभिगुप्त- मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य। एवं गते समतामभ्युपेत्य पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि ।। अपयातुं निवर्तितुम्। संशयिते पणीकृतेसति। कथं नः राज्यप्राप्तिर्यतः संशयिता। गाण्डीवनाशादित्यर्थः ।।

vidura uvāca| avocanmāṃ dhṛtarāṣṭro'bhigupta- majātaśatro parigṛhyābhipūjya| evaṃ gate samatāmabhyupetya pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi || apayātuṃ nivartitum| saṃśayite paṇīkṛtesati| kathaṃ naḥ rājyaprāptiryataḥ saṃśayitā| gāṇḍīvanāśādityarthaḥ ||

Verse 13

मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव। तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये ।। अभिगुप्तं अभिरक्षितारम्। हितोपदेशेनेति शेषः। कर्तरिक्तः। ब्रहीहीत्यवोचदिति संबन्धः ।।

mayāpyuktaṃ yatkṣamaṃ kauravāṇāṃ hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva| tadvai pathyaṃ tanmano nābhyupaiti tataścāhaṃ kṣamamanyanna manye || abhiguptaṃ abhirakṣitāram| hitopadeśeneti śeṣaḥ| kartariktaḥ| brahīhītyavocaditi saṃbandhaḥ ||

Verse 14

परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं न मे तच्च शुतवानाम्बिकेयः। यथाऽऽतुरस्येव हि पथ्यमौपधं न रोचनते स्मास्य तदुच्यमानम् ।।

paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ na me tacca śutavānāmbikeyaḥ| yathā''turasyeva hi pathyamaupadhaṃ na rocanate smāsya taducyamānam ||

Verse 15

न श्रेयसे यततेऽजातशत्रो स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ।।

na śreyase yatate'jātaśatro strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā| dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ ||

Verse 16

ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति। यथा च पर्णे पुष्करस्यावसिक्तं जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथाऽस्मिन् ।। अन्यत् साम्नोऽन्यत् वैरम् ।।

dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti| yathā ca parṇe puṣkarasyāvasiktaṃ jalaṃ na tiṣṭhetpathyamuktaṃ tathā'smin || anyat sāmno'nyat vairam ||

Verse 17

ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां यस्मिञ्श्रद्धा तव तत्र प्रयाहि। नाहं भूयः कामये त्वां सहायं महीमिमां पालयितुं पुरं वा ।। परैति परामृशति। पुष्करस् कमलस्य ।।

tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro'bravīnmāṃ yasmiñśraddhā tava tatra prayāhi| nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ mahīmimāṃ pālayituṃ puraṃ vā || paraiti parāmṛśati| puṣkaras kamalasya ||

Verse 18

सोहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र। तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ।। श्रद्धा इष्टोयमिति धीः ।।

sohaṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā praśāsituṃ tvāmupayāto narendra| tadvai sarvaṃ yanmayoktaṃ sabhāyāṃ taddhāryatāṃ yatpravakṣyāmi bhūyaḥ || śraddhā iṣṭoyamiti dhīḥ ||

Verse 19

क्लेशैस्तीर्व्रर्युज्यमानः सपत्नैः क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः। संवर्धयन्स्तोकमिवाग्रिमात्मवान् स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव ।।

kleśaistīrvraryujyamānaḥ sapatnaiḥ kṣamāṃ kurvankālamupāsate yaḥ| saṃvardhayanstokamivāgrimātmavān sa vai bhuṅkte pṛthivīmeka eva ||

Verse 20

यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायै- स्तस्य दुःखस्यांशभाजः सहायाः। सहायानामेष संग्रगणेऽभ्युपायः सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः ।। धार्यतां न विस्मर्तव्यम् ।।

yasyāvibhaktaṃ vasu rājansahāyai- stasya duḥkhasyāṃśabhājaḥ sahāyāḥ| sahāyānāmeṣa saṃgragaṇe'bhyupāyaḥ sahāyāptau pṛthivīprāptimāhuḥ || dhāryatāṃ na vismartavyam ||

Verse 21

सत्यं श्रेष्टं पाण्डवा निष्प्रलापं तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः। आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्ते देवं वृत्तिर्वर्धते भूमिपाल ।।

satyaṃ śreṣṭaṃ pāṇḍavā niṣpralāpaṃ tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ| ātmā caiṣāmagrato nātivarte devaṃ vṛttirvardhate bhūmipāla ||

Verse 22

युधिष्ठिर उवाच। एवं करिष्यामि यथा ब्रवीपि परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः। यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| evaṃ kariṣyāmi yathā bravīpi parāṃ buddhimupagamyāpramattaḥ| yaccāpyanyaddeśakālopapannaṃ tadvai vācyaṃ tatkariṣyāmi kṛtsnam ||