Adhyaya 34

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीमंप्रति स्वेन प्रतिज्ञाया दुस्त्यजत्वोक्तिपूर्वकं प्रतिज्ञाकालावसानप्रतिपालनविधानम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच।। असंशयं भारत सत्यमेत; द्यन्मा तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि । न त्वा विगर्हे प्रतिकूलमेत; न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ।।१।। 3.34.2 अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्ष; न्राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् । तन्मा शठः कितवः प्रत्यदेवी; त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ।।२।। महामायः शकुनिः पार्वतीयः; सदा सभायां प्रवपन्नक्षपूगान् । अमायिनं मायया प्रत्यदेवी; त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ।।३।। अक्षान्हि दृष्ट्वा शकुनेर्यथाव; त्कामानुलोमानयुजो युजश्च । शक्यं नियन्तुमभविष्यदात्मा; मन्युस्तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम् ।।४।। यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण; मानेन वीर्येण च तात नद्धः । न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये; मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत् ।।५।। स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो; न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन् । दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन; यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ।।६।। त्वं चापि तद्वेत्थ धनञ्जयश्च; पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः । यन्माब्रवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र; एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ।।७।। वने समा द्वादश राजपुत्र; यथाकामं विदितमजातशत्रो । अथापरं चाविदितं चरेथाः; सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मगूढः ।।८।। त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त; मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराः स्म । अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्ततस्त्वं; निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ ।।९।। चरैश्चेन्नोऽविदितः कालमेतं; युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान् । ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह; तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ।।१०।। वयं चैवं भ्रातरः सर्व एव; त्वया जिताः कालमपास्य भोगान् । वसेम इत्याह पुरा स राजा; मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ।।११।। तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं; तस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश्च सर्वे । इत्थं च देशाननुसञ्चरामो; वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ।।१२।। सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छ; न्भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत् । उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वा; न्ये चास्य केचिद्वशमन्वगच्छन् ।।१३।। तं सन्धिमास्थाय सतां सकाशे; को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः । आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो; यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशिष्यात् ।।१४।। तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो; यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः । बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन; किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत् ।।१५।। प्रागेव चैवं समयक्रियायाः; किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः । प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्य पश्चा; त्किं मामिदानीमतिवेलमात्थ ।।१६।। भूयोऽपि दुःखं मम भीमसेन; दूये विषस्येव रसं विदित्वा । यद्याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां; संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम ।।१७।। न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर; कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये । कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य; पक्तिं फलानामिव बीजवापः ।।१८।। यदा हि पूर्वं निकृतो निकृत्या; वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा । महागुणं हरति हि पौरुषेण; तदा वीरो जीवति जीवलोके ।।१९।। श्रियं च लोके लभते समग्रां; मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते । मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते; देवा इवेन्द्रमनुजीवन्ति चैनम् ।।२०।। मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां; वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च । राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च; सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ।।२१।। 3.34.22 वैशंपायन उवाच। स एवमुक्तस्तु महानुभावः सत्यव्रतो भीमसेनेन राजा। अजातशत्रुस्तदनन्तरं वै धैर्यान्वितो वाक्यमिदं बभाषे ।।

yudhiṣṭhireṇa bhīmaṃprati svena pratijñāyā dustyajatvoktipūrvakaṃ pratijñākālāvasānapratipālanavidhānam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca|| asaṃśayaṃ bhārata satyameta; dyanmā tudanvākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi | na tvā vigarhe pratikūlameta; nmamānayāddhi vyasanaṃ va āgāt ||1|| 3.34.2 ahaṃ hyakṣānanvapadyaṃ jihīrṣa; nrājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt | tanmā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevī; tsuyodhanārthaṃ subalasya putraḥ ||2|| mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ pravapannakṣapūgān | amāyinaṃ māyayā pratyadevī; ttato'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena ||3|| akṣānhi dṛṣṭvā śakuneryathāva; tkāmānulomānayujo yujaśca | śakyaṃ niyantumabhaviṣyadātmā; manyustu hanti puruṣasya dhairyam ||4|| yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ | na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tadbhavitavyamāsīt ||5|| sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; nyapātayadvyasane rājyamicchan | dāsyaṃ ca no'gamayadbhīmasena; yatrābhavaccharaṇaṃ draupadī naḥ ||6|| tvaṃ cāpi tadvettha dhanañjayaśca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ | yanmābravīddhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam ||7|| vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditamajātaśatro | athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātṛbhiśchadmagūḍhaḥ ||8|| tvāṃ cecchrutvā tāta tathā caranta; mavabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma | anyāṃścarethāstāvato'bdāṃstatastvaṃ; niścitya tatpratijānīhi pārtha ||9|| caraiścenno'viditaḥ kālametaṃ; yukto rājanmohayitvā madīyān | bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ ||10|| vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālamapāsya bhogān | vasema ityāha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayoktastatheti ||11|| tatra dyūtamabhavanno jaghanyaṃ; tasmiñjitāḥ pravrajitāśca sarve | itthaṃ ca deśānanusañcarāmo; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ ||12|| suyodhanaścāpi na śāntimiccha; nbhūyaḥ sa manyorvaśamanvagacchat | udyojayāmāsa kurūṃśca sarvā; nye cāsya kecidvaśamanvagacchan ||13|| taṃ sandhimāsthāya satāṃ sakāśe; ko nāma jahyādiha rājyahetoḥ | āryasya manye maraṇādgarīyo; yaddharmamutkramya mahīṃ praśiṣyāt ||14|| tadaiva cedvīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ | bāhū didhakṣanvāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat ||15|| prāgeva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣamāvidānaḥ | prāptaṃ tu kālaṃ tvabhipadya paścā; tkiṃ māmidānīmativelamāttha ||16|| bhūyo'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā | yadyājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tatkṣāntamiti sma bhīma ||17|| na tvadya śakyaṃ bharatapravīra; kṛtvā yaduktaṃ kuruvīramadhye | kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṃ phalānāmiva bījavāpaḥ ||18|| yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā | mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke ||19|| śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante | mitrāṇi cainamatirāgādbhajante; devā ivendramanujīvanti cainam ||20|| mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ; vṛṇe dharmamamṛtājjīvitācca | rājyaṃ ca putrāśca yaśo dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalāmupaiti ||21|| 3.34.22 vaiśaṃpāyana uvāca| sa evamuktastu mahānubhāvaḥ satyavrato bhīmasenena rājā| ajātaśatrustadanantaraṃ vai dhairyānvito vākyamidaṃ babhāṣe ||

Verse 2

असंशयं भारत सत्यमेत- द्यन्मां तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि। न त्वां विगर्हे प्रतिकूलमेत- न्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ।।

asaṃśayaṃ bhārata satyameta- dyanmāṃ tudanvākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi| na tvāṃ vigarhe pratikūlameta- nmamānayāddhi vyasanaṃ va āgāt ||

Verse 3

अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन् राज्यंसराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात्। तन्मां शठः कितव प्रत्यदेवी- त्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽष्यायः ।। 34 ।। ==टिप्पणी==

ahaṃ hyakṣānanvapadyaṃ jihīrṣan rājyaṃsarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt| tanmāṃ śaṭhaḥ kitava pratyadevī- tsuyodhanārthaṃ subalasya putraḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi catustriṃśo'ṣyāyaḥ || 34 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

महामायः शकुनिः पार्वतीयः सभामध्ये प्रवपन्नक्षपूगान्। अमायिनं मायया प्रत्यजैषी- त्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ।। अन्वपद्यमनुसृतवात् ।।

mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ sabhāmadhye pravapannakṣapūgān| amāyinaṃ māyayā pratyajaiṣī- ttato'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena || anvapadyamanusṛtavāt ||

Verse 5

अक्षांश्च दृष्ट्वा शकुनेर्यथावत् कामानुकूलानयुजो युजश्च। शक्यो नियन्तुमभविष्यदात्मा मन्युस्तु हन्यात्पुरुषस्य धैर्यम् ।। प्रवपन् पातयन्। अक्षपूगान् पाशसमूहान्। वृजिनं दुःखदं व्यसनम् ।।

akṣāṃśca dṛṣṭvā śakuneryathāvat kāmānukūlānayujo yujaśca| śakyo niyantumabhaviṣyadātmā manyustu hanyātpuruṣasya dhairyam || pravapan pātayan| akṣapūgān pāśasamūhān| vṛjinaṃ duḥkhadaṃ vyasanam ||

Verse 6

यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण मानेन वीर्येण च तात नद्धः। न ते वाचो भीमसेनाभ्यसूये मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत् ।।

yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ| na te vāco bhīmasenābhyasūye manye tathā tadbhavitavyamāsīt ||

Verse 7

स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन्। दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ।।

sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro nyapātayadvyasane rājyamicchan| dāsyaṃ ca no'gamayadbhīmasena yatrābhavaccharaṇaṃ draupadī naḥ ||

Verse 8

त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च पुनर्द्यूतायागतास्तां सभां नः। यन्माऽब्हवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ।।

tvaṃ cāpi tadvettha dhanaṃjayaśca punardyūtāyāgatāstāṃ sabhāṃ naḥ| yanmā'bhavīddhṛtarāṣṭrasya putra ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam ||

Verse 9

वने समा द्वादश राजपुत्र यथाकामं विदितमजातशत्रो। अथापरं चाविदितश्चरेथाः सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मरूपः ।। अयुजो विषमान्। युजः समान्। शक्य इति यः पुरुषस्य धैर्यं हन्यात् स सन्युर्यदि नाभविष्यत्तर्ह्यात्मा मनो नियन्तुं शक्यः अभविष्यदित्यध्याहृत्य योज्यम् ।।

vane samā dvādaśa rājaputra yathākāmaṃ viditamajātaśatro| athāparaṃ cāviditaścarethāḥ sarvaiḥ saha bhrātṛbhiśchadmarūpaḥ || ayujo viṣamān| yujaḥ samān| śakya iti yaḥ puruṣasya dhairyaṃ hanyāt sa sanyuryadi nābhaviṣyattarhyātmā mano niyantuṃ śakyaḥ abhaviṣyadityadhyāhṛtya yojyam ||

Verse 10

त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त- मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराश्च। अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्तथात्वं निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ ।। समा वर्षाणि। अथापरं वर्षम्। छद्मगूढ इति. झ. पाठः ।।

tvāṃ cecchrutvā tāta tathā caranta- mavabhotsyante bhāratānāṃ carāśca| anyāṃścarethāstāvato'bdāṃstathātvaṃ niścitya tatpratijānīhi pārtha || samā varṣāṇi| athāparaṃ varṣam| chadmagūḍha iti. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 11

चरैश्चेन्नो विदितः कालमेतं युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान्। ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ।। अवभोत्स्यन्ते ज्ञास्यन्ति। बुद्ध्येरन्वै भारतानामिति क. पाठः ।।

caraiścenno viditaḥ kālametaṃ yukto rājanmohayitvā madīyān| bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ || avabhotsyante jñāsyanti| buddhyeranvai bhāratānāmiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 12

वयं चैतद्भारत सर्व एव त्वया जिताः कालमपास्य भोगान्। चरेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ।। नो इति निपातः। वितस्तादिपञ्चनद्युपलक्षितो देशः ।।

vayaṃ caitadbhārata sarva eva tvayā jitāḥ kālamapāsya bhogān| carema ityāha purā sa rājā madhye kurūṇāṃ sa mayoktastatheti || no iti nipātaḥ| vitastādipañcanadyupalakṣito deśaḥ ||

Verse 13

तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं यस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश् सर्वे। इत्थं तु देशाननुसंचरामो वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ।। सर्वे शतमपि भ्रातरः। स राजा दुर्योधनः ।।

tatra dyūtamabhavanno jaghanyaṃ yasmiñjitāḥ pravrajitāś sarve| itthaṃ tu deśānanusaṃcarāmo vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ || sarve śatamapi bhrātaraḥ| sa rājā duryodhanaḥ ||

Verse 14

सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छत् भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत्। उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान् येचास्य केचिद्वशमन्वगच्छन् ।। नोऽस्माकम्। जघन्यं नीचम्। कृच्छ्ररूपाः क्लिष्टरूपाः। वनानि दुर्गाणि च घोररूपा इति क. ध. पाठः ।।

suyodhanaścāpi na śāntimicchat bhūyaḥ sa manyorvaśamanvagacchat| udyojayāmāsa kurūṃśca sarvān yecāsya kecidvaśamanvagacchan || no'smākam| jaghanyaṃ nīcam| kṛcchrarūpāḥ kliṣṭarūpāḥ| vanāni durgāṇi ca ghorarūpā iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 15

तां सिद्धिमास्थाय सतां सकाशे को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः। आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत् ।। शान्तिं नेच्छन् अनिच्छन्। उद्योजयामासोत्कर्षेण स्वेच्छया तेषु तेषु द्रगदेशादिपालनकार्येष्विष्टान्योजितवान् ।।

tāṃ siddhimāsthāya satāṃ sakāśe ko nāma jahyādiha rājyahetoḥ| āryasya manye maraṇādgarīyo yaddharmamutkramya mahīṃ praśāset || śāntiṃ necchan anicchan| udyojayāmāsotkarṣeṇa svecchayā teṣu teṣu dragadeśādipālanakāryeṣviṣṭānyojitavān ||

Verse 16

तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः। बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन किं दुष्कृतंभीम तदाऽभविष्यत् ।। तं संधिमास्थायेति झ. ट. पाठः ।।

tadaiva cedvīrakarmākariṣyo yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ| bāhū didhakṣanvāritaḥ phalgunena kiṃ duṣkṛtaṃbhīma tadā'bhaviṣyat || taṃ saṃdhimāsthāyeti jha. ṭa. pāṭhaḥ ||

Verse 17

प्रागेव चैवं समयक्रियायाः किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः। प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्यपश्चात् किं मामिदानीमतिवेलमात्थ ।। पर्यमृक्षः परामृष्टवानसि। दिधक्षन् दग्धुमिच्छन् ।।

prāgeva caivaṃ samayakriyāyāḥ kiṃ nābravīḥ pauruṣamāvidānaḥ| prāptaṃ tu kālaṃ tvabhipadyapaścāt kiṃ māmidānīmativelamāttha || paryamṛkṣaḥ parāmṛṣṭavānasi| didhakṣan dagdhumicchan ||

Verse 18

भूयोपि दुःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा। यद्याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम ।। आविदानो जानन्। प्राप्तं कालं कालतुल्यां विपदमभिपद्य स्वीकृत्य ।।

bhūyopi duḥkhaṃ mama bhīmasena dūye viṣasyeva rasaṃ hi pītvā| yadyājñasenīṃ parikliśyamānāṃ saṃdṛśya tatkṣāntamiti sma bhīma || āvidāno jānan| prāptaṃ kālaṃ kālatulyāṃ vipadamabhipadya svīkṛtya ||

Verse 19

न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये। कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयाय पाकं फलानामिव बीजवापः ।। भूयोपि बह्वपि। दूये उपतप्ये ।।

na tvadya śakyaṃ bharatapravīra kṛtvā yaduktaṃ kuruvīramadhye| kālaṃ pratīkṣasva sukhodayāya pākaṃ phalānāmiva bījavāpaḥ || bhūyopi bahvapi| dūye upatapye ||

Verse 20

यदा हि पूर्वं निकृतोनिकृन्ते- द्वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा। महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके ।। बीजवापः कृषीबलः। पक्तिं फलानामिति झ. ध. पाठः ।।

yadā hi pūrvaṃ nikṛtonikṛnte- dvairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā| mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa tadā vīro jīvati jīvaloke || bījavāpaḥ kṛṣībalaḥ| paktiṃ phalānāmiti jha. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

श्रियं च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रवः सन्नमन्ते। मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते देवा इवेनद्‌रमुपजीवन्ति चैनम् ।।

śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ manye cāsmai śatravaḥ sannamante| mitrāṇi cainamatirāgādbhajante devā ivenad‌ramupajīvanti cainam ||

Verse 22

मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे सत्यममृतीज्जीविताच्च। राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ।। वैरं वैरिसमूहम्। सपुष्पं सफलं विदित्वा पुष्टतरं ज्ञात्वा यदि निकृन्तेत् छिन्द्यात् तदा हि प्रसिद्धं महागुणं महान्तं गुणं हरति आहरति ।।

mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ vṛṇe satyamamṛtījjīvitācca| rājyaṃ ca putrāśca yaśo dhanaṃ ca sarvaṃ na satyasya kalāmupaiti || vairaṃ vairisamūham| sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā puṣṭataraṃ jñātvā yadi nikṛntet chindyāt tadā hi prasiddhaṃ mahāguṇaṃ mahāntaṃ guṇaṃ harati āharati ||