Adhyaya 311

Verse 1

इन्द्रेण ब्राह्मणवेपधारणेन कर्णप्रति कवचकुण्डलयाचनम् ।। तस्येन्द्रत्वं जानता कर्णेन तस्माच्छक्तिग्रहणपूर्वकं तस्मै कवचकुण्डलदानम् ।। वैशंपायन उवाच। देवराजमनुप्राप्तं ब्राह्मणच्छद्मनाऽऽवृतम्। दृष्ट्वास्वागतमित्याह न बुबोधास्य मानसम् ।।

indreṇa brāhmaṇavepadhāraṇena karṇaprati kavacakuṇḍalayācanam || tasyendratvaṃ jānatā karṇena tasmācchaktigrahaṇapūrvakaṃ tasmai kavacakuṇḍaladānam || vaiśaṃpāyana uvāca| devarājamanuprāptaṃ brāhmaṇacchadmanā''vṛtam| dṛṣṭvāsvāgatamityāha na bubodhāsya mānasam ||

Verse 2

हिरण्यकण्ठीः प्रमदा ग्रामान्वा बहुगोकुलान्। किं ददानीति तं विप्रमुवाचाधिरथिस्ततः ।।

hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmānvā bahugokulān| kiṃ dadānīti taṃ vipramuvācādhirathistataḥ ||

Verse 3

ब्राह्मण उवाच। हिरण्यकण्ठ्यः प्रमदा यच्चान्यत्प्रीतिवर्धनम्। नाह दत्तमिहेच्छामि तदर्थिभ्यः प्रदीयताम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि एकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।। 311 ।।

brāhmaṇa uvāca| hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yaccānyatprītivardhanam| nāha dattamihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kuṇḍalāharaṇaparvaṇi ekādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 311 ||

Verse 4

यदेतत्सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ। एतदुत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतो भवान् ।।

yadetatsahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha| etadutkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān ||

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं भिक्षां त्वया दत्तां परंतप। एष मे सर्वलाभानां लाभः परमको मतः ।।

etadicchāmyahaṃ bhikṣāṃ tvayā dattāṃ paraṃtapa| eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako mataḥ ||

Verse 6

कर्ण उवाच। अवनिं प्रमदा गाश्च निर्वापं बहुवार्षिकम्। तत्ते विप्र प्रदास्यामि न तु वर्म सकुण्डलम् ।। यच्चान्यत्पादवन्धनम् इति ध. पाठः ।।

karṇa uvāca| avaniṃ pramadā gāśca nirvāpaṃ bahuvārṣikam| tatte vipra pradāsyāmi na tu varma sakuṇḍalam || yaccānyatpādavandhanam iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। एवं बहुविधैर्वाक्यैर्वार्यमाणः स तु द्विजः। रकर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरमयाचत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bahuvidhairvākyairvāryamāṇaḥ sa tu dvijaḥ| rakarṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varamayācata ||

Verse 8

सान्त्वितश्च यथाशक्ति पूजितश्च यथाविधि। न चान्यं स द्विजश्रेष्ठः कामयामास वै वरम् ।।

sāntvitaśca yathāśakti pūjitaśca yathāvidhi| na cānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayāmāsa vai varam ||

Verse 9

यदा नान्य प्रवृणुते वरं वै द्विजसत्तमः। विनाऽस् सहजं वर्म कुण्डले च विशांपते। तदैनमब्रवीद्भूयो राधेयः प्रहसन्निव ।।

yadā nānya pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ| vinā's sahajaṃ varma kuṇḍale ca viśāṃpate| tadainamabravīdbhūyo rādheyaḥ prahasanniva ||

Verse 10

सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतोद्भवे। तेनावध्योस्मि लोकेषु ततो नैतज्जहाम्यहम् ।।

sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave| tenāvadhyosmi lokeṣu tato naitajjahāmyaham ||

Verse 11

विशालं पृथिवीराज्यं क्षेमं निहतकण्टकम्। प्रतिगृह्णीष्व मत्तस्त्वं साधु ब्राह्मणपुङ्गव ।।

viśālaṃ pṛthivīrājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam| pratigṛhṇīṣva mattastvaṃ sādhu brāhmaṇapuṅgava ||

Verse 12

कुण्डलाभ्यां विमुक्तोऽहंवर्मणा सहजेन च। दमनीयो भविष्यामि शत्रूणां द्विजसत्तम ।। वैशंपायन उवाच।

kuṇḍalābhyāṃ vimukto'haṃvarmaṇā sahajena ca| damanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama || vaiśaṃpāyana uvāca|

Verse 13

यदन्यं न वरं वव्रे भगवान्पाकशासनः। ततः प्रहस् कर्णस्तं पुनरित्यब्रवीद्वचः ।।

yadanyaṃ na varaṃ vavre bhagavānpākaśāsanaḥ| tataḥ prahas karṇastaṃ punarityabravīdvacaḥ ||

Verse 14

विदितो देवदेवेश प्रागेवासि मम प्रभो। न तु न्याय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम् ।।

vidito devadeveśa prāgevāsi mama prabho| na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam ||

Verse 15

त्वं हि देवेश्वरः साक्षात्त्वया देयो वरो मम। अन्येषां चैव भूतानामीश्वरो ह्यसि भूतकृत् ।।

tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāttvayā deyo varo mama| anyeṣāṃ caiva bhūtānāmīśvaro hyasi bhūtakṛt ||

Verse 16

यदि दास्यामि ते देव कुण्डले कवचं तथा। वध्यतामुपयास्यामि त्वं च शक्रावहास्यताम् ।।

yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṃ tathā| vadhyatāmupayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām ||

Verse 17

तस्माद्विनिमयं कृत्वा कुण्डलेवर्म चोत्तमम्। हरस्व शक्रकामं मे न दद्यामहमन्यथा ।।

tasmādvinimayaṃ kṛtvā kuṇḍalevarma cottamam| harasva śakrakāmaṃ me na dadyāmahamanyathā ||

Verse 18

शक्र उवाच। विदितोऽहं रवेः पूर्वमायानेव तवान्तिकम्। तेन ते सर्वमाख्यातमेवमेतन्न संशयः ।। अवनि गृहार्थम्। निवापं न्युप्यते बीजमम्मिन्निति क्षेत्रम्। बहुवर्पिकं यावज्जीविकवृत्तिरूपम् .।

śakra uvāca| vidito'haṃ raveḥ pūrvamāyāneva tavāntikam| tena te sarvamākhyātamevametanna saṃśayaḥ || avani gṛhārtham| nivāpaṃ nyupyate bījamamminniti kṣetram| bahuvarpikaṃ yāvajjīvikavṛttirūpam .|

Verse 19

काममस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसि। वर्जयित्वा तु मे वज्रं प्रवृणीष्व यथेच्छसि ।।

kāmamastu tathā tāta tava karṇa yathecchasi| varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yathecchasi ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। ततः कर्णः प्रहृष्टस्तु उपसंगम्य वासवम्। अमोघां शक्तिमभ्येत्य वव्रे सम्पूर्णमानसः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭastu upasaṃgamya vāsavam| amoghāṃ śaktimabhyetya vavre sampūrṇamānasaḥ ||

Verse 21

क्रण उवाच। वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव। अमोघां शत्रुसङ्घानां घातिनीं पृथनामुखे ।।

kraṇa uvāca| varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava| amoghāṃ śatrusaṅghānāṃ ghātinīṃ pṛthanāmukhe ||

Verse 22

ततः सञ्चिन्त्य मनसा मुहूर्तमिव वासवः। शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं वाक्यमथाब्रवीत् ।।

tataḥ sañcintya manasā muhūrtamiva vāsavaḥ| śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyamathābravīt ||

Verse 23

कुण्डले मे प्रयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम्। गृहाण कर्ण शक्तिं त्वमनेन समयेन च ।।

kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam| gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvamanena samayena ca ||

Verse 24

अमोघा हन्ति शतशः शत्रून्मम करच्युता। पुनश्च पाणिमभ्येति मम दैत्यान्विनिघ्नतः ।।

amoghā hanti śataśaḥ śatrūnmama karacyutā| punaśca pāṇimabhyeti mama daityānvinighnataḥ ||

Verse 25

सेयं तव करप्राप्ता हत्वैरकं रिपुमूर्जितम्। गर्जन्तं प्रतपन्तं च मामेवैष्यति सूतज ।। कर्ण उवाच।

seyaṃ tava karaprāptā hatvairakaṃ ripumūrjitam| garjantaṃ pratapantaṃ ca māmevaiṣyati sūtaja || karṇa uvāca|

Verse 26

एकमेवाहमिच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे। गर्जन्तंप्रतपन्तं च यतो मम भयं भवेत् ।।

ekamevāhamicchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave| garjantaṃpratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet ||

Verse 27

इन्द्र उवाच। एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जन्तं बलिनं रणे। त्वं तु यं प्रार्थयस्येकं रक्ष्यते स महात्मना ।।

indra uvāca| ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjantaṃ balinaṃ raṇe| tvaṃ tu yaṃ prārthayasyekaṃ rakṣyate sa mahātmanā ||

Verse 28

यमाहुर्वेदविद्वांसो वराहमपराजितम्। नारायणमचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते ।।

yamāhurvedavidvāṃso varāhamaparājitam| nārāyaṇamacintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate ||

Verse 29

कर्ण उवाच। एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं दानवानां निषूदन। वधिष्यामि रणे शत्रुं यो मे स्थाता पुरस्सरः ।।

karṇa uvāca| evametadyathā''ttha tvaṃ dānavānāṃ niṣūdana| vadhiṣyāmi raṇe śatruṃ yo me sthātā purassaraḥ ||

Verse 30

एवमप्यस्तु भगवन्नेकवीरवधे मम। अमोघां देहि मे शक्तिं यथा हन्यां प्रतापिनम् ।।

evamapyastu bhagavannekavīravadhe mama| amoghāṃ dehi me śaktiṃ yathā hanyāṃ pratāpinam ||

Verse 31

उत्कृत्य तु प्रदास्यामि कुण्डले कवचं च ते। निकृत्तेषु तु गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत् ।।

utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te| nikṛtteṣu tu gātreṣu na me bībhatsatā bhavet ||

Verse 32

इन्द्र उवाच। न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथञ्चन। ब्रणश्चैव न गात्रेषु यस्त्वं नानृतमिच्छसि ।।

indra uvāca| na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathañcana| braṇaścaiva na gātreṣu yastvaṃ nānṛtamicchasi ||

Verse 33

यादृशस्ते पितुर्वर्णस्तेजश्च वदतांवर। तादृशेनैव वर्णेन त्वं कर्ण भविता पुनः ।।

yādṛśaste piturvarṇastejaśca vadatāṃvara| tādṛśenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ ||

Verse 34

विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्यमोघामसंशये। प्रमत्तो मोक्ष्यसे चापि त्वय्येवैषा पतिष्यति ।।

vidyamāneṣu śastreṣu yadyamoghāmasaṃśaye| pramatto mokṣyase cāpi tvayyevaiṣā patiṣyati ||

Verse 35

कर्ण उवाच। संशयं परमं प्राप्य विमोक्ष्ये वासवीमिमाम्। यथा मामौत्थ शक्र त्वं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

karṇa uvāca| saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīmimām| yathā māmauttha śakra tvaṃ satyametadbravīmi te ||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। ततः शक्तिं प्रज्वलितां प्रतिगृह् विशांपते। शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्यकृन्तत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛh viśāṃpate| śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇyakṛntata ||

Verse 37

ततो देवा मानवा दानवाश्च निकृन्तन्तं कर्णमात्मानमेव। दृष्ट्वा सर्वे सिंहनादान्प्रणेदु- र्न ह्यस्यासीन्मुखजो वै विकारः ।।

tato devā mānavā dānavāśca nikṛntantaṃ karṇamātmānameva| dṛṣṭvā sarve siṃhanādānpraṇedu- rna hyasyāsīnmukhajo vai vikāraḥ ||

Verse 38

ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम्। दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं महुश्चापि स्मयमानं नृवीरम् ।।

tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam| dṛṣṭvā karṇaṃ śastrasaṃkṛttagātraṃ mahuścāpi smayamānaṃ nṛvīram ||

Verse 39

ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा- त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय। तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते कर्णात्तस्मात्कर्मणा तेन कर्णः ।। आयानेव आगच्छन्नेव ।।

tataśchittvā kavacaṃ divyamaṅgā- ttathaivārdraṃ pradadau vāsavāya| tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te karṇāttasmātkarmaṇā tena karṇaḥ || āyāneva āgacchanneva ||

Verse 40

ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात ।।

tataḥ paścāddivamevotpapāta ||

Verse 41

श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन्। तां रचावस्थां गमितं सूतपुत्रं श्रुत्वा पार्था जहृपुः काननस्थाः ।।

śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan| tāṃ racāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ śrutvā pārthā jahṛpuḥ kānanasthāḥ ||

Verse 42

जनमेजय उवाच। क्वस्ता वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः कुतश्चैते श्रुतवन्तः प्रियं तत्। किं वाऽकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते तन्मे सर्वं भगवान्व्याकरोतु ।।

janamejaya uvāca| kvastā vīrāḥ pāṇḍavāste babhūvuḥ kutaścaite śrutavantaḥ priyaṃ tat| kiṃ vā'kārṣurdvādaśe'bde vyatīte tanme sarvaṃ bhagavānvyākarotu ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते। मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं कदेवर्षीणआं चरितं विस्तरेण ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakādāśramātte| mārkaṇḍeyācchrutavantaḥ purāṇaṃ kadevarṣīṇaāṃ caritaṃ vistareṇa ||

Verse 44

प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः सर्वैः सार्धं सूतपौरोगवैस्ते। ततो ययुर्द्वैतवनं नृवीरा निस्तीर्यैवं वनवासं समग्रम् ।।

pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ sarvaiḥ sārdhaṃ sūtapaurogavaiste| tato yayurdvaitavanaṃ nṛvīrā nistīryaivaṃ vanavāsaṃ samagram ||