Adhyaya 271

Verse 1

द्रौपद्या जयद्रथंप्रति तत्तल्लक्षणप्रदर्शनपूर्वकं युधिष्ठिरादिनिर्देशः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा। भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वाक्षत्रियणाममर्षिणाम् ।।

draupadyā jayadrathaṃprati tattallakṣaṇapradarśanapūrvakaṃ yudhiṣṭhirādinirdeśaḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavattadā| bhīmasenārjunau dṛṣṭvākṣatriyaṇāmamarṣiṇām ||

Verse 2

तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा स्वयंदुरात्मा कुरुपुङ्गवानाम्। जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच रथे स्थितां भानुमतीं हतौजाः ।।

teṣāṃ dhvajāgrāṇyabhivīkṣya rājā svayaṃdurātmā kurupuṅgavānām| jayadratho yājñasenīmuvāca rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ ||

Verse 3

आयान्तीमे पञ्चरथा महान्तो मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते। सा जानती ख्यापय नः सुकेशि परंपरं पाण्डवानां रथस्थम् ।।

āyāntīme pañcarathā mahānto manye ca kṛṣṇe patayastavaite| sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi paraṃparaṃ pāṇḍavānāṃ rathastham ||

Verse 4

द्रौपद्युवाच्। किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै- रनायुष्यं कर्म कुत्वाऽतिघोरम्। एते वीराः पतयो मे समेता न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे ।।

draupadyuvāc| kiṃ te jñātairmūḍha mahādhanurdharai- ranāyuṣyaṃ karma kutvā'tighoram| ete vīrāḥ patayo me sametā na vaḥ śeṣaḥ kaścidihāsti yuddhe ||

Verse 5

आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो- र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः। न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम् ।।

ākhyātavyaṃ tveva sarvaṃ mumūrṣo- rmayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ| na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam ||

Verse 6

यस् ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ नन्दोपनन्दौ मधुरौ सुयुक्तौ। एनं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति ।।

yas dhvajāgre nadato mṛdaṅgau nandopanandau madhurau suyuktau| enaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ sadā janāḥ kṛtyavanto'nuyānti ||

Verse 7

य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः। प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः। एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे ।।

ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ| pracaṇḍaghoṇastanurāyatākṣaḥ| etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me ||

Verse 8

अप्येष शत्रोः शरणागतस्य दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः। परैह्येनं मूढ जवेन भूतये त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्शस्त्रः ।। अनायुध्यमायुर्नाशकम् ।।

apyeṣa śatroḥ śaraṇāgatasya dadyātprāṇāndharmacārī nṛvīraḥ| paraihyenaṃ mūḍha javena bhūtaye tvamātmanaḥ prāñjalirnyasśastraḥ || anāyudhyamāyurnāśakam ||

Verse 9

अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्यं महाभुजं सालमिव प्रवृद्धम्। संदष्टौष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः ।।

athāpyenaṃ paśyasi yaṃ rathasyaṃ mahābhujaṃ sālamiva pravṛddham| saṃdaṣṭauṣṭhaṃ bhrukuṭīsaṃhatabhruvaṃ vṛkodaro nāma patirmamaiṣaḥ ||

Verse 10

आजानेया बलिनः साधुदान्ता महाबलाः शूरमुदावहन्ति। एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि भीमेति शब्दोऽस्य ततः पृथिव्याम् ।। परैहि शरणं गच्छ। एनं धर्मराजम् ।।

ājāneyā balinaḥ sādhudāntā mahābalāḥ śūramudāvahanti| etasya karmāṇyatimānuṣāṇi bhīmeti śabdo'sya tataḥ pṛthivyām || paraihi śaraṇaṃ gaccha| enaṃ dharmarājam ||

Verse 11

नास्यापराद्धाः शेषमवाप्नुवन्ति नायं वैरं विस्मरते कदाचित्। वैरस्यान्तं संविधायोपयाति पश्चाच्छान्तिं न च तत्तप्यतीव ।। आजानेया अश्वविशेषाः ।।

nāsyāparāddhāḥ śeṣamavāpnuvanti nāyaṃ vairaṃ vismarate kadācit| vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti paścācchāntiṃ na ca tattapyatīva || ājāneyā aśvaviśeṣāḥ ||

Verse 12

धनुर्धराग्र्यो धृतिमान्यशस्वी जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीरः। भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य धनंजयो नाम पतिर्ममैषः ।।

dhanurdharāgryo dhṛtimānyaśasvī jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ| bhrātā ca śiṣyaśca yudhiṣṭhirasya dhanaṃjayo nāma patirmamaiṣaḥ ||

Verse 13

यो वै न कामान्न भयान्न लोभा- त्त्यजेद्धर्मं न नृशंसं च कुर्यात्। स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः कुन्तीसुतः शत्रुसहः प्रमाथी ।।

yo vai na kāmānna bhayānna lobhā- ttyajeddharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt| sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī ||

Verse 14

यः सर्वधर्मार्तविनिश्चयज्ञो भयार्तानां भयहर्ता मनीषी। बन्धुप्रियः शस्त्रभृतां वरिष्ठो महाहवेष्वप्रतिवार्यवीर्यः ।।

yaḥ sarvadharmārtaviniścayajño bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī| bandhupriyaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭho mahāhaveṣvaprativāryavīryaḥ ||

Verse 15

यस्योत्तमं रूपमाहुः पृथिव्यां यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे। प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै स एष वीरो नकुलः पतिर्मे ।।

yasyottamaṃ rūpamāhuḥ pṛthivyāṃ yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve| prāṇairgarīyāṃsamanuvrataṃ vai sa eṣa vīro nakulaḥ patirme ||

Verse 16

यः खङ्गयोधी लघुचित्रहस्तो महांश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीयः। यस्याद्यकर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्व शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु सङ्ख्ये ।। अपराद्धाः अपराधवन्तः ।।

yaḥ khaṅgayodhī laghucitrahasto mahāṃśca dhīmānsahadevo'dvitīyaḥ| yasyādyakarma drakṣyase mūḍhasatva śatakratorvā daityasenāsu saṅkhye || aparāddhāḥ aparādhavantaḥ ||

Verse 17

शूरः कृतास्त्रो मतिमान्मनस्वी प्रियंकरो धर्मसुतस्य राज्ञः। हुताशचन्द्रार्कसमानतेजा जघन्यजः पाण्डवानां प्रियश्च ।।

śūraḥ kṛtāstro matimānmanasvī priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ| hutāśacandrārkasamānatejā jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaśca ||

Verse 18

बुद्ध्या समो यस् नरो न विद्यते वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः। सएष शूरो नित्यममर्षणश्च धीमान्प्राज्ञः सहदेवः पतिर्मे ।।

buddhyā samo yas naro na vidyate vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ| saeṣa śūro nityamamarṣaṇaśca dhīmānprājñaḥ sahadevaḥ patirme ||

Verse 19

त्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाहं न त्वेवैष व्याहरेद्धर्मबाह्यम्। सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे रतश्च कुन्त्याः प्राणैरिष्टतमो नृवीरः ।।

tyajetprāṇānpraviśeddhavyavāhaṃ na tvevaiṣa vyāhareddharmabāhyam| sadā manasvī kṣatradharme rataśca kuntyāḥ prāṇairiṣṭatamo nṛvīraḥ ||

Verse 20

विशीर्यनतीं नावमिवार्णवान्ते रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे। सेनां तवेमां हतसर्वयोधां विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः ।।

viśīryanatīṃ nāvamivārṇavānte ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe| senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ ||

Verse 21

इत्येते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा यांस्त्वं मोहादवमत्य प्रवृत्तः। यद्येतेभ्यो मुच्यसे रिष्टदेहः पुनर्जन्म प्राप्स्यसे जीवितं च ।।

ityete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā yāṃstvaṃ mohādavamatya pravṛttaḥ| yadyetebhyo mucyase riṣṭadehaḥ punarjanma prāpsyase jīvitaṃ ca ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। ततः पार्थाः पञ्चपञ्चेन्द्रकल्पा- स्त्यक्त्वा त्रस्तान्प्राञ्जलींस्तान्पदातीन्। यथाऽनीकं शरवर्षान्धकारं चक्रुः क्रुद्धाः सर्वतस्ते निगृह्य ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ pārthāḥ pañcapañcendrakalpā- styaktvā trastānprāñjalīṃstānpadātīn| yathā'nīkaṃ śaravarṣāndhakāraṃ cakruḥ kruddhāḥ sarvataste nigṛhya ||