Adhyaya 260

Verse 1

कदाचन काम्यकवचवासिनः पाण्डवानुपागतेन व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति दानप्रशंसनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्। वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ।।

kadācana kāmyakavacavāsinaḥ pāṇḍavānupāgatena vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati dānapraśaṃsanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| varṣāṇyekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha ||

Verse 2

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम्। प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि व्रीहिद्रौणिकपर्वणि षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 260 ।।

phalamūlāśanāste hi sukhārhā duḥkhamuttamam| prāptakālamanudhyāntaḥ sehire varapūruṣāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi vrīhidrauṇikaparvaṇi ṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 260 ||

Verse 3

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम्। चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम् ।।

yudhiṣṭhirastu rājarṣirātmakarmāparādhajam| cintayansa mahābāhurbhrātṝṇāṃ duḥkhamuttamam ||

Verse 4

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः। दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ।। ध्यान्तः ध्यायन्तः ।।

na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyairivārpitaiḥ| daurātmyamanupaśyaṃstatkāle dyūtodbhavasya hi || dhyāntaḥ dhyāyantaḥ ||

Verse 5

संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः। निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत् ।।

saṃsmaranparuṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ| niḥśvāsaparamo dīno dadhre kopaviṣaṃ mahat ||

Verse 6

अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी। स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले ।।

arjunoyamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī| sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣāmuttamo bale ||

Verse 7

चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा। युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम् ।।

cirasya jātaṃ dharmajñaṃ sāsūyamiva te tadā| yudhiṣṭhiramudīkṣantaḥ sehurdukhamanuttamam ||

Verse 8

अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः। वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः ।।

avaśiṣṭaṃ tvalpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ| vapuranyadivākārpurutsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ ||

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः। आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ।। द्यूतोद्भवस् द्यूतहेतोः शकुन्यादेः ।।

kasyacittvatha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ| ājagāma mahāyogī pāṇḍavānavalokakaḥ || dyūtodbhavas dyūtahetoḥ śakunyādeḥ ||

Verse 10

तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।।

tamāgatamabhiprekṣyakuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi ||

Verse 11

तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः। तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ।।

tamāsīnamupāsīnaḥ śuśrūṣurniyatendriyaḥ| toṣayāmāsa śaucena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ ||

Verse 12

तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः। महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम् ।।

tānavekṣyakṛśānpautrānvane vanyena jīvataḥ| maharṣiranukampārthamabravīdbāṣpagadgadam ||

Verse 13

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर। नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्। सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ।।

yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃvara| nātaptatapaso loke prāpnuvanti mahatsukham| sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate ||

Verse 14

नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ। प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ।। अवलोककोऽवलोकितुकामः ।।

nātyantamasukhaṃ kaścitprāpnoti puruṣarṣabha| prajñāvāṃstveva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā || avalokako'valokitukāmaḥ ||

Verse 15

उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति। सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन् ।।

udayāstamayajño hi na hṛṣyati na śocati| sukhamāpatitaṃ vindanduḥkhamāpatitaṃ sahan ||

Verse 16

कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः। तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ।। नह्यनन्तं सुखं कश्चित् इति झ. पाठः ।।

kālaprāptamupāsīta sasyānāmiva karṣakaḥ| tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat || nahyanantaṃ sukhaṃ kaścit iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 17

नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत। सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः ।।

nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃciditi budhyas bhārata| satyamārjavamakrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ ||

Verse 18

अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः। साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ।।

anasūyā'vihiṃsā ca śaucamindriyasaṃyamaḥ| sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām ||

Verse 19

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः। कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः ।।

adharmarucayo mūḍhāstiryaggatiparāyaṇāḥ| kṛcchrāṃ yonimanuprāptā na sukhaṃ vindate anāḥ ||

Verse 20

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते। मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते। तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ।।

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate| mūlasiktasya vṛkṣasya phalaṃ śākhāsu dṛśyate| tasmāccharīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca ||

Verse 21

यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च। काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः ।। तपसा ज्ञानेन। महद्ब्रह्म ।।

yathāśakti prayaccheta saṃpūjyābhipraṇamya ca| kāle prāpte ca hṛṣṭātmā rājanvigatamatsaraḥ || tapasā jñānena| mahadbrahma ||

Verse 22

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम्। अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ।। काले दानकाले ।।

satyavādī labhetāyuranāyāsamathārjavam| akrodhano'nasūyaśca nirvṛtiṃ labhate parām || kāle dānakāle ||

Verse 23

दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति। न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ।।

dāntaḥ śamaparaḥ śaśvatparikleśaṃ na vindati| na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam ||

Verse 24

संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः। भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ।। अनायासं क्लेशपरिहारम्। निर्वृत्तिं सुखम्। परां मोक्षाख्याम् ।।

saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavānsukhavānnaraḥ| bhavatyahiṃsakaścaiva paramārogyamaśnute || anāyāsaṃ kleśaparihāram| nirvṛttiṃ sukham| parāṃ mokṣākhyām ||

Verse 25

मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति। विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च। व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ।।

mānyaṃ mānayitā janma kule mahati vindati| vindate sukhamatyarthamiha loke paratra ca| vyasanairna tusaṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ ||

Verse 26

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा। प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः ।। संविभक्ता अन्नादेर्विभागकर्ता। दाता धनादेः ।।

śubhānuśayabuddhirhi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā| prādurbhavati tadyogātkalyāṇamatireva saḥ || saṃvibhaktā annādervibhāgakartā| dātā dhanādeḥ ||

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच। भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने। किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ।। शुभमेवानुशेते शुभपक्षपातिनी बुद्धिर्यस्य। कालधर्मेण मरणेन ।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhagavandānadharmāṇaāṃ tapaso vā mahāmune| kiṃsvidbahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaramucyate || śubhamevānuśete śubhapakṣapātinī buddhiryasya| kāladharmeṇa maraṇena ||

Verse 28

व्यास उवाच। दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन। अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ।।

vyāsa uvāca| dānānna duṣkaraṃ tāta pṛthivyāmasti kiṃcana| arthe ca mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate ||

Verse 29

राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्। परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम्। तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा ।।

rājanpratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam| parityajya priyānprāṇānpraviśanti raṇājiram| tathaiva pratipadyante samudramaṭavīṃ tathā ||

Verse 30

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः। पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ।।

kṛṣigorakṣyamityeke pratipadyanti mānavāḥ| puruṣāḥ preṣyatāmeke nirgacchanti dhanārthinaḥ ||

Verse 31

तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः। सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम ।। दानजानां धर्माणाम्। तपसः कायक्लेशकृतस्य कृच्छादेः। एत रयोर्मध्ये प्रेत्य मृत्वा किं बहुगुणं किं परलोके श्रेष्ठमित्यर्थः ।।

tasmādduḥkhārjitasyaiva parityāgaḥ suduṣkaraḥ| suduṣkarataraṃ dānaṃ tasmāddānaṃ mataṃ mama || dānajānāṃ dharmāṇām| tapasaḥ kāyakleśakṛtasya kṛcchādeḥ| eta rayormadhye pretya mṛtvā kiṃ bahuguṇaṃ kiṃ paraloke śreṣṭhamityarthaḥ ||

Verse 32

विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्। पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत् ।।

viseṣastvatra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam| pātre kāle ca deśe ca prayataḥ pratipādayet ||

Verse 33

अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः। कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ।।

anyāyātsamupāttena dānadharmau dhanana yaḥ| kurute na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt ||

Verse 34

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर। मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ।।

pātre dānaṃ svalpamapi kāle dattaṃ yudhiṣṭhira| manasā hi viśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam ||

Verse 35

श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी। सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी ।।

śraddhā dharmānugā devī pāvanī viśvadhāriṇī| savitrī prasavitrī ca saṃsārārṇavatāriṇī ||

Verse 36

श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः। सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः ।।

śraddhayā dhāryate dharmo mahadbhirnārthadarśibhiḥ| sadhanā apirājāno niḥśraddhā narakaṃ gatāḥ ||

Verse 37

निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः। देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः। व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान् ।।

niṣkiṃcanāśca munayaḥ śraddhāvanto divaṃ gatāḥ| deśe kāle ca pātre ca mudgalaḥ śraddhayā'nvitaḥ| vrīhidroṇaṃ pradāyātha paraṃ padamavāptavān ||

Verse 38

अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम्। व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः ।। दुःखार्जितस्य धनस्येति शेषः। मतं श्रेष्ठत्वेन ।।

atrāpyudāharantīmatihāsaṃ purātanam| vrīhidroṇaparityāgādyatphalaṃ prāpa mudgalaḥ || duḥkhārjitasya dhanasyeti śeṣaḥ| mataṃ śreṣṭhatvena ||