Adhyaya 244

Verse 1

भीमेन युधिष्ठिरंप्रति दुर्योधनकृतापनयानुस्मनारणपूर्वकं तद्विमोचनस्यानौचित्यप्रतिपादने युधिष्ठिरेण पुनस्तंप्रति तच्चोदनायामर्जुनेन तत्प्रतिज्ञानम् ।। 1 ।। यधिष्ठिर उवाच। अस्मानभिगतांस्तात भयार्ताञ्छरणैषिणः। कौरवान्विषमप्राप्तान्कथं ब्रूयास्त्वमीदृशम् ।।

bhīmena yudhiṣṭhiraṃprati duryodhanakṛtāpanayānusmanāraṇapūrvakaṃ tadvimocanasyānaucityapratipādane yudhiṣṭhireṇa punastaṃprati taccodanāyāmarjunena tatpratijñānam || 1 || yadhiṣṭhira uvāca| asmānabhigatāṃstāta bhayārtāñcharaṇaiṣiṇaḥ| kauravānviṣamaprāptānkathaṃ brūyāstvamīdṛśam ||

Verse 2

भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर। प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ।।

bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāśca vṛkodara| prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati ||

Verse 3

यदा तु कश्चिज्ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम्। न मर्षयन्ति तत्सन्तो बाह्येनाभिप्रधर्षणम् ।।

yadā tu kaścijjñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam| na marṣayanti tatsanto bāhyenābhipradharṣaṇam ||

Verse 4

जानात्येष हि दुर्बुद्धिरस्मानिह चिरोषितान्। स एवं परिभूयास्मानकार्षीदिदमप्रियम् ।।

jānātyeṣa hi durbuddhirasmāniha ciroṣitān| sa evaṃ paribhūyāsmānakārṣīdidamapriyam ||

Verse 5

दुर्योधनस्य ग्रहणाद्गन्धर्वेण बलाद्रणे। स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच्च हतं भवति नः कुलम् ।।

duryodhanasya grahaṇādgandharveṇa balādraṇe| strīṇāṃ bāhyābhimarśācca hataṃ bhavati naḥ kulam ||

Verse 6

श्चरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य च। उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत मा चिरम् ।।

ścaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya ca| uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata mā ciram ||

Verse 7

अर्जुनश्च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः। मोक्षयध्वं नरव्याघ्रा ह्रियमाणं सुयोधनम् ।।

arjunaśca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ| mokṣayadhvaṃ naravyāghrā hriyamāṇaṃ suyodhanam ||

Verse 8

एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विमला काञ्चनध्वजाः ।।

ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ| dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vimalā kāñcanadhvajāḥ ||

Verse 9

सस्वनानधिरोहध्वं नित्यसज्जानिमान्रथान्। इन्द्रसेनादिभिः सूतैः कृतशस्त्रैरधिष्ठितान् ।।

sasvanānadhirohadhvaṃ nityasajjānimānrathān| indrasenādibhiḥ sūtaiḥ kṛtaśastrairadhiṣṭhitān ||

Verse 10

एतानास्थाय वै यत्ता गन्धर्वान्योद्धुमाहवे। सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतनद्रिताः ।।

etānāsthāya vai yattā gandharvānyoddhumāhave| suyodhanasya mokṣāya prayatadhvamatanadritāḥ ||

Verse 11

परैः परिभवे प्राप्ते वयं पञ्चोत्तरं शतम्। परस्परविरोधे तु वयं पञ्चैव ते शतम् ।।

paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam| parasparavirodhe tu vayaṃ pañcaiva te śatam ||

Verse 12

य एव कश्चिद्राजन्यः शरणार्थमिहागतम्। परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस्त्वं वृकोदर ।।

ya eva kaścidrājanyaḥ śaraṇārthamihāgatam| paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punastvaṃ vṛkodara ||

Verse 13

एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पुनर्वाक्यमभाषत। कोपसंरक्तनयनः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।।

evamuktastu kaunteyaḥ punarvākyamabhāṣata| kopasaṃraktanayanaḥ pūrvavairamanusmaran ||

Verse 14

पुरा जतुगृहेऽनेन दग्धुमस्मान्युधिष्ठिर। दुर्बुद्धिर्हि कृता वीर तदा दैवेन रक्षिताः ।।

purā jatugṛhe'nena dagdhumasmānyudhiṣṭhira| durbuddhirhi kṛtā vīra tadā daivena rakṣitāḥ ||

Verse 15

कालकूटविषं तीक्ष्णं भोजने मम भारत। उप्त्वा गङ्गां लतापाशैर्वैद्ध्वा च प्राक्षिपत्प्रभो ।।

kālakūṭaviṣaṃ tīkṣṇaṃ bhojane mama bhārata| uptvā gaṅgāṃ latāpāśairvaiddhvā ca prākṣipatprabho ||

Verse 16

रसातलं च संप्राप्य तदा वासुकिमञ्जसा। तत्र दृष्ट्वा तु राजेन्द्रपुनः प्राप्तो महीतलम् ।।

rasātalaṃ ca saṃprāpya tadā vāsukimañjasā| tatra dṛṣṭvā tu rājendrapunaḥ prāpto mahītalam ||

Verse 17

द्यूतकालेऽपिकौन्तेय वृजिनानि कृतनि वै। द्रौपद्याश्च पराभर्शः केशग्रहणमेव च। वस्त्रापहरणं चैव सभामध्ये कृतानि वै ।।

dyūtakāle'pikaunteya vṛjināni kṛtani vai| draupadyāśca parābharśaḥ keśagrahaṇameva ca| vastrāpaharaṇaṃ caiva sabhāmadhye kṛtāni vai ||

Verse 18

राज्यं चाच्छिद्य राजेन्द्र उक्तवान्परुषाणि नः। पुरा कृतानां पापानां फलं भुङ्क्ते सुयोधनः ।।

rājyaṃ cācchidya rājendra uktavānparuṣāṇi naḥ| purā kṛtānāṃ pāpānāṃ phalaṃ bhuṅkte suyodhanaḥ ||

Verse 19

अस्माबिरेवकर्तव्यं धार्तराष्ट्रस्य निग्रहम्। अन्येन तु कृतं तद्वै मैत्र्यमस्माकमिच्छता। उपकारी तु गन्धर्वो मा राजन्विमना भव ।।

asmābirevakartavyaṃ dhārtarāṣṭrasya nigraham| anyena tu kṛtaṃ tadvai maitryamasmākamicchatā| upakārī tu gandharvo mā rājanvimanā bhava ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। एतस्मिन्नन्तरे राजंश्चित्रसेनेन वै हृतः। विललाप सुदुःखार्तो नीयमानः सुयोधनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etasminnantare rājaṃścitrasenena vai hṛtaḥ| vilalāpa suduḥkhārto nīyamānaḥ suyodhanaḥ ||

Verse 21

युधिष्ठिर महाबाहो सर्वधर्मभृतांवर। सपुत्रान्सहदारांश्च गन्धर्वेण हृतान्बलात् ।।

yudhiṣṭhira mahābāho sarvadharmabhṛtāṃvara| saputrānsahadārāṃśca gandharveṇa hṛtānbalāt ||

Verse 22

पाण्डुपुत्र महाबाहो कौरवाणां यशस्कर सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ गन्धर्वेण हृतं बलात्। रक्षस्व पुरुषव्याघ्र युधिष्ठिर महायशः ।।

pāṇḍuputra mahābāho kauravāṇāṃ yaśaskara sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha gandharveṇa hṛtaṃ balāt| rakṣasva puruṣavyāghra yudhiṣṭhira mahāyaśaḥ ||

Verse 23

भ्रातरं ते महाबाहो बद्ध्वा नयति मामयम्। दुश्शासनं दुर्विषहं दुर्मुखं दुर्जयं तथा ।।

bhrātaraṃ te mahābāho baddhvā nayati māmayam| duśśāsanaṃ durviṣahaṃ durmukhaṃ durjayaṃ tathā ||

Verse 24

बद्ध्वा हरन्ति गन्धर्वा अस्मान्दारांश्च सर्वशः। अनुधावत मां क्षिप्रं रक्षध्वं पुरुषोत्तमाः ।।

baddhvā haranti gandharvā asmāndārāṃśca sarvaśaḥ| anudhāvata māṃ kṣipraṃ rakṣadhvaṃ puruṣottamāḥ ||

Verse 25

यमौ मामनुधावेतां रक्षार्थं मम सायुधौ। कुरुवंशस्य सुमहदयशः प्राप्तमीदृशम्। व्यपोहयध्वं गन्धर्वाञ्जित्वा वीर्येण पाण्डवाः ।।

yamau māmanudhāvetāṃ rakṣārthaṃ mama sāyudhau| kuruvaṃśasya sumahadayaśaḥ prāptamīdṛśam| vyapohayadhvaṃ gandharvāñjitvā vīryeṇa pāṇḍavāḥ ||

Verse 26

एवं विलपमानस्य कौरवस्यार्तया गिरा। श्रुत्वा विलापं संभ्रान्तो घृणयाऽभिपरिप्लुतः ।।

evaṃ vilapamānasya kauravasyārtayā girā| śrutvā vilāpaṃ saṃbhrānto ghṛṇayā'bhipariplutaḥ ||

Verse 27

युधिष्ठिरः पुनर्वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत्। सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिताः ।।

yudhiṣṭhiraḥ punarvākyaṃ bhīmasenamathābravīt| suyodhanasya mokṣāya prayatadhvamatandritāḥ ||

Verse 28

क इवार्यो दयेत्प्राणानभिधावेति चोदितः। प्राञ्जलं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुमपि ध्रुवम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 244 ।।

ka ivāryo dayetprāṇānabhidhāveti coditaḥ| prāñjalaṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrumapi dhruvam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 244 ||

Verse 29

वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डवाः। शत्रोश्च मोक्षणं क्लेशास्त्रीणि चैकं च तत्समम् ।।

varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍavāḥ| śatrośca mokṣaṇaṃ kleśāstrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||

Verse 30

न ह्यस्त्यधिकमेतस्माद्यदापन्नः सुयोधनः। त्वद्बाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गते ।।

na hyastyadhikametasmādyadāpannaḥ suyodhanaḥ| tvadbāhubalamāśritya jīvitaṃ parimārgate ||

Verse 31

स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्याद्वृकोदर। विततो मे क्रतुर्वीर न हि मेऽत्र विचारणा ।।

svayameva pradhāveyaṃ yadi na syādvṛkodara| vitato me kraturvīra na hi me'tra vicāraṇā ||

Verse 32

साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम्। तथा सर्वैरुपायैस्त्वं यतेथाः कुरुनन्दन ।।

sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam| tathā sarvairupāyaistvaṃ yatethāḥ kurunandana ||

Verse 33

न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ। पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ।।

na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍasau| parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam ||

Verse 34

अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद्भीम कौरवान्। सर्वोपायैर्पिमोच्यास्ते निगृह्य परिपन्थिनः ।।

athāsau mṛduyuddhena na muñcedbhīma kauravān| sarvopāyairpimocyāste nigṛhya paripanthinaḥ ||

Verse 35

एतावद्धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर। वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत। वरप्रदानं सुमहद्याचकस्य प्रकीर्तितम् ।।

etāvaddhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara| vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata| varapradānaṃ sumahadyācakasya prakīrtitam ||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। अजातसत्रोर्वचनं तच्छ्रुत्वा तु धनंजयः। प्रतिजज्ञे गुरोर्वाक्यं कौरवाणां विमोक्षणम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ajātasatrorvacanaṃ tacchrutvā tu dhanaṃjayaḥ| pratijajñe gurorvākyaṃ kauravāṇāṃ vimokṣaṇam ||

Verse 37

अर्जुन उवाच। यदि ककसाम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान्। अद्य गन्धर्वराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम् ।।

arjuna uvāca| yadi kakasāmnā na mokṣyanti gandharvā dhṛtarāṣṭrajān| adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ||

Verse 38

अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञां सत्यवादिनः। कौरवाणां तदा राजन्पुनः प्रत्यागतं मनः ।।

arjunasya tu tāṃ śrutvā pratijñāṃ satyavādinaḥ| kauravāṇāṃ tadā rājanpunaḥ pratyāgataṃ manaḥ ||