Adhyaya 2

Verse 1

युधिष्ठिरेण वने स्वानुयायिनो ब्राह्मणान्प्रति स्वस्य हृतसर्वस्वतया तद्भरणस्य दुष्करत्वकथनपूर्वकं प्रतिनिवर्तनप्रार्थना ।। 1 ।। ब्राह्मणैः स्वयमेवत्मभरणपूर्वकं स्वसहवासमात्रेऽर्थिते युधिष्ठिरेण स्वस्य तद्भरणाशक्तिचिन्तनेन विषादाधिगमः ।। शौनकेन युधिष्टिरंप्रति ब्राह्मणभरणाय तपसा सिद्धिसंपादनचोदना ।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच|| प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् | वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः ||१|| तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ||१|| वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः | फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ||२|| वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् | परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ||३|| ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् | किं पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ||४|| ब्राह्मणा ऊचुः|| गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः | नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः ||५|| अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते | विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ||६|| युधिष्ठिर उवाच|| ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः | सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ||७|| आहरेयुर्हि मे येऽपि फलमूलमृगांस्तथा | त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ||८|| द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च | दुःखान्वितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ||९|| ब्राह्मणा ऊचुः|| अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव | स्वयमाहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम् ||१०|| अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव | कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ||११|| युधिष्ठिर उवाच|| एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह | न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ||१२|| कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृतभोजनान् | मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ||१३|| वैशम्पायन उवाच|| इत्युक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले | तमध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ||१४|| योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ||१४|| शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च | दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ||१५|| न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु | श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ||१६|| अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम् | श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्यवस्थिता ||१७|| अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च | शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ||१८|| श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा | आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना ||१९|| मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् | तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु ||२०|| व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् | दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः सम्प्रवर्तते ||२१|| तदाशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् | आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु ||२२|| मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्रागेव कुर्वते | मानसस्य प्रियाख्यानैः सम्भोगोपनयैर्नृणाम् ||२३|| मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते | अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ||२४|| मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ||२५|| मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते | स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ||२६|| स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च | शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ||२७|| स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा | अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ||२८|| कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् | धर्मार्थिनं तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत् ||२९|| विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात् | विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ||३०|| तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसञ्चयात् | स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ||३१|| ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु | न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ||३२|| रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते | इच्छा सञ्जायते तस्य ततस्तृष्णा प्रवर्तते ||३३|| तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम् | अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ||३४|| या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः | योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ||३५|| अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् | विनाशयति सम्भूता अयोनिज इवानलः ||३६|| यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति | तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ||३७|| राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि | भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ||३८|| यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि | भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ||३९|| अर्थ एव हि केषाञ्चिदनर्थो भविता नृणाम् | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः ||४०|| तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ||४०|| कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च | अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ||४१|| अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा | नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ||४२|| अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चापि तेऽसुखाः | दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ||४३|| असन्तोषपरा मूढाः सन्तोषं यान्ति पण्डिताः | अन्तो नास्ति पिपासायाः सन्तोषः परमं सुखम् ||४४|| तस्मात्सन्तोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः | अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ||४५|| ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ||४५|| त्यजेत सञ्चयांस्तस्मात्तज्जं क्लेशं सहेत कः | न हि सञ्चयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ||४६|| अतश्च धर्मिभिः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते | प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ||४७|| युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि | धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ||४८|| युधिष्ठिर उवाच|| नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम | भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ||४९|| कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे | भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ||५०|| संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते | तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ||५१|| तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता | सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ||५२|| देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ||५३|| चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् | प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनम् ||५४|| अघिहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिबान्धवाः | पुत्रदारभृताश्चैव निर्दहेयुरपूजिताः ||५५|| नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् | न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ||५६|| श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि | वैश्वदेवं हि नामैतत्सायम्प्रातर्विधीयते ||५७|| विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः | विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ||५८|| एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे | तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ||५९|| शौनक उवाच|| अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ||६०|| शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु | मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ||६१|| ह्रियते बुध्यमानोऽपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः | विमूढसञ्ज्ञो दुष्टाश्वैरुद्भ्रान्तैरिव सारथिः ||६२|| षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा | तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसङ्कल्पजं मनः ||६३|| मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम् | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ||६४|| ततः सङ्कल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः | विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ||६५|| ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च विशां पते | महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ||६६|| एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु | अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ||६७|| ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते | जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ||६८|| अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु | ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ||६९|| यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च | तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ||७०|| इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः | अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ||७१|| तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः | कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ||७२|| उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा | अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ||७३|| सम्यक्सङ्कल्पसम्बन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् | सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ||७४|| सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ||७५|| एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ||७५|| रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः | रुद्राः साध्यास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ||७६|| योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ||७६|| तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ||७७|| पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते | तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ||७८|| सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् | तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ||७९|| 3.2.84 वैशंपायन उवाच। प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः। तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि किर्मीरवधपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः ।। 2 ।।

yudhiṣṭhireṇa vane svānuyāyino brāhmaṇānprati svasya hṛtasarvasvatayā tadbharaṇasya duṣkaratvakathanapūrvakaṃ pratinivartanaprārthanā || 1 || brāhmaṇaiḥ svayamevatmabharaṇapūrvakaṃ svasahavāsamātre'rthite yudhiṣṭhireṇa svasya tadbharaṇāśakticintanena viṣādādhigamaḥ || śaunakena yudhiṣṭiraṃprati brāhmaṇabharaṇāya tapasā siddhisaṃpādanacodanā || 3 || vaiśampāyana uvāca|| prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām | vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ ||1|| tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||1|| vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ | phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ ||2|| vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam | parikleśaśca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati ||3|| brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet | kiṃ punarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ ||4|| brāhmaṇā ūcuḥ|| gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ | nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśinaḥ ||5|| anukampāṃ hi bhakteṣu daivatānyapi kurvate | viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu ||6|| yudhiṣṭhira uvāca|| mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ | sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām ||7|| āhareyurhi me ye'pi phalamūlamṛgāṃstathā | ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ ||8|| draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca | duḥkhānvitānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe ||9|| brāhmaṇā ūcuḥ|| asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva | svayamāhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam ||10|| anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava | kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane ||11|| yudhiṣṭhira uvāca|| evametanna saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha | nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ ||12|| kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayamāhṛtabhojanān | madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān ||13|| vaiśampāyana uvāca|| ityuktvā sa nṛpaḥ śocanniṣasāda mahītale | tamadhyātmaratirvidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ ||14|| yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt ||14|| śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca | divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam ||15|| na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu | śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||16|| aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyovighātinīm | śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃstvayyavasthitā ||17|| arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca | śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ ||18|| śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā | ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā ||19|| manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat | tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyamimaṃ śṛṇu ||20|| vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt | duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ sampravartate ||21|| tadāśupratikārācca satataṃ cāvicintanāt | ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu ||22|| matimanto hyato vaidyāḥ śamaṃ prāgeva kurvate | mānasasya priyākhyānaiḥ sambhogopanayairnṛṇām ||23|| mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate | ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam ||24|| mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā | praśānte mānase duḥkhe śārīramupaśāmyati ||25|| manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate | snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca ||26|| snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca | śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate ||27|| snehātkaraṇarāgaśca prajajñe vaiṣayastathā | aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ ||28|| koṭarāgniryathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet | dharmārthinaṃ tathālpo'pi rāgadoṣo vināśayet ||29|| viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt | virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ ||30|| tasmātsnehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasañcayāt | svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet ||31|| jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu | na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam ||32|| rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate | icchā sañjāyate tasya tatastṛṣṇā pravartate ||33|| tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām | adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī ||34|| yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ | yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham ||35|| anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām | vināśayati sambhūtā ayonija ivānalaḥ ||36|| yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati | tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati ||37|| rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi | bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva ||38|| yathā hyāmiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi | bhakṣyate salile matsyaistathā sarveṇa vittavān ||39|| artha eva hi keṣāñcidanartho bhavitā nṛṇām | arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ ||40|| tasmādarthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ ||40|| kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca | arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām ||41|| arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā | nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt ||42|| arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścāpi te'sukhāḥ | duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet ||43|| asantoṣaparā mūḍhāḥ santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ | anto nāsti pipāsāyāḥ santoṣaḥ paramaṃ sukham ||44|| tasmātsantoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ | anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasañcayaḥ ||45|| aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyedeṣu na paṇḍitaḥ ||45|| tyajeta sañcayāṃstasmāttajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ | na hi sañcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ ||46|| ataśca dharmibhiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate | prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam ||47|| yudhiṣṭhiraivamartheṣu na spṛhāṃ kartumarhasi | dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ ||48|| yudhiṣṭhira uvāca|| nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama | bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ ||49|| kathaṃ hyasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame | bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām ||50|| saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate | tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā ||51|| tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā | satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana ||52|| deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam | tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam ||53|| cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām | pratyudgamyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanam ||54|| aghihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithibāndhavāḥ | putradārabhṛtāścaiva nirdaheyurapūjitāḥ ||55|| nātmārthaṃ pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn | na ca tatsvayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet ||56|| śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi | vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyamprātarvidhīyate ||57|| vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ | vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam ||58|| etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame | tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase ||59|| śaunaka uvāca|| aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat | yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati ||60|| śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu | moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ ||61|| hriyate budhyamāno'pi naro hāribhirindriyaiḥ | vimūḍhasañjño duṣṭāśvairudbhrāntairiva sārathiḥ ||62|| ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā | tadā prādurbhavatyeṣāṃ pūrvasaṅkalpajaṃ manaḥ ||63|| mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam | tasyautsukyaṃ sambhavati pravṛttiścopajāyate ||64|| tataḥ saṅkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ | viddhaḥ patati lobhāgnau jyotirlobhātpataṅgavat ||65|| tato vihārairāhārairmohitaśca viśāṃ pate | mahāmohamukhe magno nātmānamavabudhyate ||66|| evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsviha yoniṣu | avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat ||67|| brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate | jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ ||68|| abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu | ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ ||69|| yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca | tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret ||70|| ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ | alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||71|| tatra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ | kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret ||72|| uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā | aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret ||73|| samyaksaṅkalpasambandhātsamyakcendriyanigrahāt | samyagvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt ||74|| samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt | samyakkarmopasaṃnyāsātsamyakcittanirodhanāt ||75|| evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ ||75|| rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ | rudrāḥ sādhyāstathādityā vasavo'thāśvināvapi ||76|| yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ ||76|| tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam | tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata ||77|| pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te | tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai ||78|| siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugrahāt | tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham ||79|| 3.2.84 vaiśaṃpāyana uvāca| prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām| vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ| tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kirmīravadhaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||

Verse 2

वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः। फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ।।

vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ| phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ ||

Verse 3

वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम्। परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ।।

vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam| parikleśaścavo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati ||

Verse 4

ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्। किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ।।

brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet| kiṃpunarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ ||

Verse 5

ब्राह्मणा ऊचुः। गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः। नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन ।।

brāhmaṇā ūcuḥ| gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ| nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśina ||

Verse 6

स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते। विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ।।

snehakarmāṇi bhakteṣu daivatānyapi kurvate| viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu ||

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच। ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः। सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ| sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām ||

Verse 8

आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा। त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ।।

āhareyurhi ye sarve phalamūlamṛgāṃstathā| ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ ||

Verse 9

द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च। दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ।।

draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca| duḥkhārditānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe ||

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचुः। अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव। स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम् ।।

brāhmaṇā ūcuḥ| asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva| svayamāhṛtya vanyāni tvānuyāsyāmahe vayam ||

Verse 11

अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव। कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ।। प्रभातायामरुणोदयेन उद्दीपितायाम् ।।

anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śiva tava| kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane || prabhātāyāmaruṇodayena uddīpitāyām ||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच। एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह। न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ।। अनुध्यानेन इष्टचिन्तनेन। जप्येन स्वस्त्ययनेन तथा विश्वासकरणैः सह रंस्यामहे इति ध. पाठः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| evametanna saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha| nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ || anudhyānena iṣṭacintanena| japyena svastyayanena tathā viśvāsakaraṇaiḥ saha raṃsyāmahe iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 13

कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः। मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ।।

kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayamāhṛtya bhojinaḥ| madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā nṛpatiḥ śocanniṣasāda mahītale ||

Verse 15

तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः। योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ।। प्रत्यादेशं धिक्कारम् ।।

tamadhyātmarato vidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ| yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt || pratyādeśaṃ dhikkāram ||

Verse 16

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ।। अध्यात्मं आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रमध्यात्मं वेदान्तस्तत्र रतः। योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।।

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || adhyātmaṃ ātmānamadhikṛtya pravṛttaṃ śāstramadhyātmaṃ vedāntastatra rataḥ| yogaścittavṛttinirodhaḥ ||

Verse 17

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु। श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ।।

na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu| śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||

Verse 18

अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम्। श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता ।।

aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyobhighātinīm| śrutismṛtisamāyuktāṃ rājansā tvayyavasthitā ||

Verse 19

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा। ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ।।

śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā| ūhāpoho'rthavijñānaṃ tatvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ ||

Verse 20

अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि। शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ।। शोकःस्थीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या स्थानशब्दो हेतुवचनः। भयस्थानशतानि चेति झ. पाठः ।।

arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajaneṣvapi| śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ || śokaḥsthīyate'neneti vyutpattyā sthānaśabdo hetuvacanaḥ| bhayasthānaśatāni ceti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा। आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना ।। गुर्देषु दुस्तरेषु शारीरदुःखेषु। आपत्सु स्त्रीकर्षणादिषु ।।

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā| ātmavyavasthānakarāgītāḥ ślokā mahātmanā || gurdeṣu dustareṣu śārīraduḥkheṣu| āpatsu strīkarṣaṇādiṣu ||

Verse 22

मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत्। तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु ।। आत्मव्यवस्थानकराः मनःस्थैर्यहेतवः ।।

manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat| tayorvyāsasamāsābhyāṃśamopāyamimaṃ śṛṇu || ātmavyavasthānakarāḥ manaḥsthairyahetavaḥ ||

Verse 23

व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात्। दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ।। व्याससमासाभ्यां विस्तरसंक्षेपाभ्याम् ।।

vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt| duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate || vyāsasamāsābhyāṃ vistarasaṃkṣepābhyām ||

Verse 24

तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात्। आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु ।। अनिष्टं कणअटकादिः। श्रमो व्यायामः ।।

tadā tatpratikārācca satataṃ cāvicintanāt| ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogabalena tu || aniṣṭaṃ kaṇaaṭakādiḥ| śramo vyāyāmaḥ ||

Verse 25

मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते। मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ।। प्रतिकारादौषधादिभिरुपशमनात् आधिप्रशमनमविचिनतनात्। इदमेव क्रियायोगबलम् ।।

matimanto vyathopetāḥ śamaṃ prāgeva kurvate| mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayairnṛṇām || pratikārādauṣadhādibhirupaśamanāt ādhipraśamanamavicinatanāt| idameva kriyāyogabalam ||

Verse 26

मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते। अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ।।

mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate| ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam ||

Verse 27

मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना। प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ।।

mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā| praśante mānase duḥkhe śārīramupaśāmyati ||

Verse 28

मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते। स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ।। प्रागेव मानसस्य शमं कुर्वते। प्रियाक्यानैरनुकूलवचनैः। संभोगोपनयैः स्त्र्यादिसमर्पणैः। मतिमन्तो ह्यतो वैद्या इति ख. च. झ. पाठः ।।

manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate| snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca || prāgeva mānasasya śamaṃ kurvate| priyākyānairanukūlavacanaiḥ| saṃbhogopanayaiḥ stryādisamarpaṇaiḥ| matimanto hyato vaidyā iti kha. ca. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 29

स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च। शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ।। स्नेहो रागः सज्जते प्रवर्तते ।।

snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca| śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate || sneho rāgaḥ sajjate pravartate ||

Verse 30

स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा। अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ।।

snehātkāruṇyarāgau ca prajāsvīrṣyādayastathā| aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ ||

Verse 31

कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत्। धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत् ।।

koṭarāgniryathā'śeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet| dharmārthinaṃ tathā'lpopi rāgadoṣo vināśayet ||

Verse 32

विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे। विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ।। आयासः क्लेशः ।।

viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgame| virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ || āyāsaḥ kleśaḥ ||

Verse 33

तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात्। स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ।।

tasmātsnehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt| svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinivartayet ||

Verse 34

ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु। न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ।। विप्रयोगे विषयेण सह वियोगे त्यागी न किंतु सत्यपि समागमे यो विषयदोषदर्शी स एव त्यागी। स एव च विरागं भजते ।।

jñānānviteṣu yukteṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu| na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam || viprayoge viṣayeṇa saha viyoge tyāgī na kiṃtu satyapi samāgame yo viṣayadoṣadarśī sa eva tyāgī| sa eva ca virāgaṃ bhajate ||

Verse 35

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते। इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते ।। युक्तेषु नित्यवस्तुप्राप्तये उद्युक्तेषु। कृतात्मसु ध्यानेन संस्कृतचित्तेषु। तेषु प्रसिद्धेषु स्नेहो रागो न सज्जते न सङ्गं प्राप्नोति ।।

rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate| icchā saṃjāyate tasya tatastṛṣṇā vivardhate || yukteṣu nityavastuprāptaye udyukteṣu| kṛtātmasu dhyānena saṃskṛtacitteṣu| teṣu prasiddheṣu sneho rāgo na sajjate na saṅgaṃ prāpnoti ||

Verse 36

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम्। अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ।।

tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityoddegakarī nṛṇām| adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī ||

Verse 37

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम् ।। रागः रम्यवस्तुदर्शने चित्तस्योत्फुल्लता। कामस्तल्लिप्सा। इच्छा लब्धे तस्मिन् रुच्यतिशयात्पुनस्तदभिलाषः। पुनःपुनस्तल्लाभेप्यतृप्तिस्तृष्णा ।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃtyajataḥ sukham || rāgaḥ ramyavastudarśane cittasyotphullatā| kāmastallipsā| icchā labdhe tasmin rucyatiśayātpunastadabhilāṣaḥ| punaḥpunastallābhepyatṛptistṛṣṇā ||

Verse 38

अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम्। विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः ।। जीर्यतः जरामृत्युग्रस्तस्य ।।

anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām| vināśayati bhūtāni ayonija ivānalaḥ || jīryataḥ jarāmṛtyugrastasya ||

Verse 39

यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति। तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ।। अयः तप्तायःपिण्डं अनलो वह्निः ।।

yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati| tathā'kṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati || ayaḥ taptāyaḥpiṇḍaṃ analo vahniḥ ||

Verse 40

राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि। अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम्। भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ।।

rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi| arthibhyaḥ kālatastasmānnityamarthavatāṃ bhayam| bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva ||

Verse 41

यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि। भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ।।

yathā hyābhiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi| bhakṣyate salile matsyaistathā sarveṇa vittavān ||

Verse 42

अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम्। अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः। तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ।। अकृतात्मा अनिर्जितचेताः ।।

artha eva hi keṣāṃcidanarthaṃ bhajate nṛṇām| arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ| tasmādarthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ || akṛtātmā anirjitacetāḥ ||

Verse 43

कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च। अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ।।

kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca| arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām ||

Verse 44

अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे। नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात्

arthasyopārjane duḥkhamārjitānāṃ ca rakṣaṇe| nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt

Verse 45

अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः। दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ।।

arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścaiva śatravaḥ| duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet ||

Verse 46

असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः। अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम्। तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः ।। अर्थश्रेयसि अर्थसाध्ये श्रेयसि ज्योतिष्टोमादौ ।।

asantoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ| anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham| tasmātsaṃtoṣameveha paraṃ paśyanti paṇḍitaḥ || arthaśreyasi arthasādhye śreyasi jyotiṣṭomādau ||

Verse 47

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः। ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः ।।

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasaṃcayaḥ| aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛddhyettatra na paṇḍitaḥ ||

Verse 48

त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च। न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः। अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ।। पिपासायाः तृष्णायाः ।।

tyajeta sa ca yāṃstasmāttajjānkleśānsaheta ca| na hi saṃcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ| ataśca dhārmikaiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate || pipāsāyāḥ tṛṣṇāyāḥ ||

Verse 49

धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता। प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम् ।।

dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya narīhatā| prakṣālanāddhi paṅkasya śreyo hyasparśanaṃ nṛṇām ||

Verse 50

युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि। धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ।। संचयान् अर्थान्। तज्जान् अर्थत्यागजान्। अनीहार्थः यदृच्छालब्धोऽर्थः ।।

yudhiṣṭhiraivamartheṣu na spṛhāṃ kartumarhasi| dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ || saṃcayān arthān| tajjān arthatyāgajān| anīhārthaḥ yadṛcchālabdho'rthaḥ ||

Verse 51

युधिष्ठिर उवाच। नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम। भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ।। अर्थतः धनात् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama| bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ || arthataḥ dhanāt ||

Verse 52

कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे। भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ।।

kathaṃ hyasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame| bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām ||

Verse 53

संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते। तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ।। अर्थोपभोगः विषयोपभोगः। अर्थेप्सुता घनेप्सुता ।।

saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva dṛśyate| tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā || arthopabhogaḥ viṣayopabhogaḥ| arthepsutā ghanepsutā ||

Verse 54

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता। सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ।। दृश्यते पञ्चमहायज्ञेषु। अपचमानेभ्यः यत्यादिभ्यः ।।

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā| satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana || dṛśyate pañcamahāyajñeṣu| apacamānebhyaḥ yatyādibhyaḥ ||

Verse 55

देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम्। तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ।।

deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam| tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam ||

Verse 56

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम्। उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः। प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम् ।।

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām| utthāya cāsanaṃ dadyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ| pratyutthāyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanām ||

Verse 57

अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः। पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः ।।

agnihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithivāndhavāḥ| putrā dārāśca bhṛtyāśca nirdaheyurapūjitāḥ ||

Verse 58

आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून्। न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत् ।। तृणानि आसनार्थानि ।।

ātmārthaṃ pācayennānnaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn| na caikaḥ svayamaśnīyādvidhivarjaṃ na nirvapet || tṛṇāni āsanārthāni ||

Verse 59

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि। वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते ।। वृथा श्राद्यज्ञादिनिमित्तंविना ।।

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi| vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātaśca dīyate || vṛthā śrādyajñādinimittaṃvinā ||

Verse 60

विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः। विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ।।

vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ| vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam ||

Verse 61

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम्। अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः ।।

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām| anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ ||

Verse 62

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते। श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत् ।। विश्वं सर्वजातीयं प्राणिजातं देवो देवता यस्मिंस्तद्विश्वदेवम्। स्वार्थे तद्धितः। वैश्वदेवं नाम कर्म ।।

yo dadyādaparikliṣṭamannamadvani vartate| śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat || viśvaṃ sarvajātīyaṃ prāṇijātaṃ devo devatā yasmiṃstadviśvadevam| svārthe taddhitaḥ| vaiśvadevaṃ nāma karma ||

Verse 63

एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे। तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ।।

evaṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame| tasya dharmaṃ paraṃprāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase ||

Verse 64

शौनक उवाच। अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत्। येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ।।

śaunaka uvāca| aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat| yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati ||

Verse 65

शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु। मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ।। अपरिक्लिष्टं कार्पण्यं विना। अध्वनि वर्तते मार्गस्थाय ।।

śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti viṣasaṃ bahu| moharāgavaśākrānta indriyārthavaśānugaḥ || aparikliṣṭaṃ kārpaṇyaṃ vinā| adhvani vartate mārgasthāya ||

Verse 66

ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः। विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः ।। विघसं देवताद्युपयुक्तशेषं कामुको बहुकरोति। इन्द्रियार्थाः शब्दादयः ।।

hriyate budhyamānopi naro hāribhirindriyaiḥ| vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvairuddhāntairiva sārathiḥ || vighasaṃ devatādyupayuktaśeṣaṃ kāmuko bahukaroti| indriyārthāḥ śabdādayaḥ ||

Verse 67

षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा। तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः ।।

ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā| tadrā prādurbhavatyaṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ ||

Verse 68

मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम्। वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ।। हारिभिः हरणशीलैः ।।

mano yasyendriyasyeha viṣayānyāti sevitum| vasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiścopajāyate || hāribhiḥ haraṇaśīlaiḥ ||

Verse 69

ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः। विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ।।

tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ| viddhaḥ patati lobhāgnaujyotirlobhātpataṅgavat ||

Verse 70

ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया। महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ।।

tato dārairvihāraiśca mohitaśca yathepsayā| mahāmohamukhe magno nātmānamavabudhyate ||

Verse 71

एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु। अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ।।

evaṃ patati saṃsāre tāsutāsviha yoniṣu| avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat ||

Verse 72

ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते। जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः ।।

brahmādiṣu tṛṇānteṣu bhūteṣu parivartate| jale bhuvi tathā''kāśe jāyamānaḥ punaḥpunaḥ ||

Verse 73

अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु। ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ।।

abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu| ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ ||

Verse 74

तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च। तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ।। इन्द्रियस्येन्द्रियाणां विषयान् शब्दादीन् ।।

tadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca| tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret || indriyasyendriyāṇāṃ viṣayān śabdādīn ||

Verse 75

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः। अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः ।।

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ| alobha itimārgo'yaṃ dharmamasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||

Verse 76

अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः। कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ।। इति च वेदवचनमित्यन्वयः। फलेच्छां विनैः समाचरेदित्यर्थः ।।

atra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyāṇapathe sthitaḥ| kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret || iti ca vedavacanamityanvayaḥ| phalecchāṃ vinaiḥ samācaredityarthaḥ ||

Verse 77

उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा। अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ।। कर्तव्यमवश्यानुष्ठेयं नित्याग्निहोत्रसंध्योपासनादि। अभिमानात्सङ्गात् ।।

uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā| aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret || kartavyamavaśyānuṣṭheyaṃ nityāgnihotrasaṃdhyopāsanādi| abhimānātsaṅgāt ||

Verse 78

सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात्। सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ।। अष्टाङ्गेन वक्ष्यमाणसंकल्पसंबन्धाद्यङ्गाष्टकवता तदाचरेदिति पूर्वेण संबन्धः। विशुद्धात्मा शुद्धचित्तः ।।

samyaksaṃkalpasaṃbandhātsamyakcendriyanigrahāt| samyagdvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt || aṣṭāṅgena vakṣyamāṇasaṃkalpasaṃbandhādyaṅgāṣṭakavatā tadācarediti pūrveṇa saṃbandhaḥ| viśuddhātmā śuddhacittaḥ ||

Verse 79

सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात्। सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ।।

samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt| samyakkarmopasaṃnyāsātsamyakcittanirodhanāt ||

Verse 80

एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः। रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः ।।

evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ| rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryavaśamāgatāḥ ||

Verse 81

रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ। योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ।।

rudrāḥ sādhyāstathā''dityā vasavo'tha tathāśvinau| yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ ||

Verse 82

तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम्। तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ।।

tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam| tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata ||

Verse 83

पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते। तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ।। संकल्पो मानसं कर्म तस्य संबन्धो निरोधः ।।

pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te| tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai || saṃkalpo mānasaṃ karma tasya saṃbandho nirodhaḥ ||

Verse 84

सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम्। तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ।।

siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugraham| tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham ||