Adhyaya 1

Verse 1

द्यूतजितानां पाण्डवानां द्रौपद्यासह वनंप्रति प्रस्थानम् ।। 1 ।। तदनु पौरैर्दुर्योधननगर्हणपूर्वकं पाण्डवैः सहारण्यवासेच्छया तदनुगमनम् ।। 2 ।। युधिष्ठिरेण प्रार्थनया तेषां पुरंप्रति निवर्तनपूर्वकं सायं गङ्गातीरगवटमेत्य तत्रानुगतब्राह्मणैः सह सुखेन रात्रियापनम् ।। 3 ।। जनमेजय उवाच|| एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः | धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ||१|| श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम् | किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ||२|| कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः | वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ||३|| के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् | किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम् ||४|| कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् | व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम् ||५|| कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् | पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी ||६|| वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ||६|| एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन | श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम् ||७|| कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ||७|| वैशम्पायन उवाच|| एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः | धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ||८|| वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा | उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ||९|| इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दश | रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ||१०|| व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः | गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् ||११|| ऊचुर्विगतसन्त्रासाः समागम्य परस्परम् ||११|| नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः | यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः ||१२|| कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति ||१२|| नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् | यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते ||१३|| दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः | अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ||१४|| नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः | साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ||१५|| सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः | ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ||१६|| एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य च | ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ||१७|| क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनः | वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ||१८|| अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः | उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ||१९|| भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् | कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ||२०|| श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः | शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा ||२१|| वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा | पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ||२२|| मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः | अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ||२३|| तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः | सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ||२४|| येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च | तान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ||२५|| निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु | पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ||२६|| असतां दर्शनात्स्पर्शात्सञ्जल्पनसहासनात् | धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः ||२७|| बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् | मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ||२८|| ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसम्भवाः | लोकाचारात्मसम्भूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ||२९|| ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः | इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ||३०|| युधिष्ठिर उवाच|| धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः | असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ||३१|| तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः | नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ||३२|| भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे | सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ||३३|| ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः | युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसन्तापविह्वलाः ||३४|| निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः | स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ||३५|| एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् | सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति ||३६|| वैशम्पायन उवाच|| तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः | चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ||३७|| गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः | अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ||३८|| निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः | प्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ||३९|| तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः | ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ||४०|| उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः ||४०|| अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः | साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ||४१|| स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ||४१|| तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे | ब्रह्मघोषपुरस्कारः सञ्जल्पः समजायत ||४२|| राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः | आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन् ||४३|| 3.1.46 श्रीवेदव्यासाय नमः। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। जनमेजय उवाच एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः। धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ।। ।। इति श्रीमन्महाभाते अरण्यपर्वणि किर्मीरवधपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ।। 1 ।।

dyūtajitānāṃ pāṇḍavānāṃ draupadyāsaha vanaṃprati prasthānam || 1 || tadanu paurairduryodhananagarhaṇapūrvakaṃ pāṇḍavaiḥ sahāraṇyavāsecchayā tadanugamanam || 2 || yudhiṣṭhireṇa prārthanayā teṣāṃ puraṃprati nivartanapūrvakaṃ sāyaṃ gaṅgātīragavaṭametya tatrānugatabrāhmaṇaiḥ saha sukhena rātriyāpanam || 3 || janamejaya uvāca|| evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ | dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama ||1|| śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhirvairamuttamam | kimakurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ ||2|| kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkhameyuṣaḥ | vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ ||3|| ke cainānanvavartanta prāptānvyasanamuttamam | kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām ||4|| kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām | vyatīyurbrāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāmarighātinām ||5|| kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām | pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī ||6|| vanavāsamaduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata ||6|| etadācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana | śrotumicchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām ||7|| kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me ||7|| vaiśampāyana uvāca|| evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ | dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairniryayurgajasāhvayāt ||8|| vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā | udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā ||9|| indrasenādayaścainānbhṛtyāḥ paricaturdaśa | rathairanuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ ||10|| vrajatastānviditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ | garhayanto'sakṛdbhīṣmaviduradroṇagautamān ||11|| ūcurvigatasantrāsāḥ samāgamya parasparam ||11|| nedamasti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ | yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ ||12|| karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyametaccikīrṣati ||12|| no cetkulaṃ na cācāro na dharmo'rthaḥ kutaḥ sukham | yatra pāpasahāyo'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate ||13|| duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ | arthalubdho'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ ||14|| neyamasti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ | sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ ||15|| sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ | hrīmantaḥ kīrtimantaśca dharmācāraparāyaṇāḥ ||16|| evamuktvānujagmustānpāṇḍavāṃste sametya ca | ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tānkuntīmādrinandanān ||17|| kva gamiṣyatha bhadraṃ vastyaktvāsmānduḥkhabhāginaḥ | vayamapyanuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha ||18|| adharmeṇa jitāñśrutvā yuṣmāṃstyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ | udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmānhātumihārhatha ||19|| bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān | kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ ||20|| śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣānnararṣabhāḥ | śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā ||21|| vastramāpastilānbhūmiṃ gandho vāsayate yathā | puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ ||22|| mohajālasya yonirhi mūḍhaireva samāgamaḥ | ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ ||23|| tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca susvabhāvaistapasvibhiḥ | sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ ||24|| yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca | tānsevettaiḥ samāsyā hi śāstrebhyo'pi garīyasī ||25|| nirārambhā hyapi vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu | puṇyamevāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt ||26|| asatāṃ darśanātsparśātsañjalpanasahāsanāt | dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ ||27|| buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt | madhyamairmadhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ ||28|| ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasambhavāḥ | lokācārātmasambhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||29|| te yuṣmāsu samastāśca vyastāścaiveha sadguṇāḥ | icchāmo guṇavanmadhye vastuṃ śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ ||30|| yudhiṣṭhira uvāca|| dhanyā vayaṃ yadasmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ | asato'pi guṇānāhurbrāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ ||31|| tadahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvānvijñāpayāmi vaḥ | nānyathā taddhi kartavyamasmatsnehānukampayā ||32|| bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me | suhṛjjanaśca prāyo me nagare nāgasāhvaye ||33|| te tvasmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ | yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasantāpavihvalāḥ ||34|| nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ | svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ ||35|| etaddhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam | sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraśca bhaviṣyati ||36|| vaiśampāyana uvāca|| tathānumantritāstena dharmarājena tāḥ prajāḥ | cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājanniti duḥkhitāḥ ||37|| guṇānpārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ | akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān ||38|| nivṛtteṣu tu paureṣu rathānāsthāya pāṇḍavāḥ | prajagmurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam ||39|| taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ | ūṣustāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci ||40|| udakenaiva tāṃ rātrimūṣuste duḥkhakarśitāḥ ||40|| anujagmuśca tatraitānsnehātkeciddvijātayaḥ | sāgnayo'nagnayaścaiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ ||41|| sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ ||41|| teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe | brahmaghoṣapuraskāraḥ sañjalpaḥ samajāyata ||42|| rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ | āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan ||43|| 3.1.46 śrīvedavyāsāya namaḥ| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet || janamejaya uvāca evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ| dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama || || iti śrīmanmahābhāte araṇyaparvaṇi kirmīravadhaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||

Verse 2

श्राविताः परुषा वाचः सृजन्तीर्वैरमुत्तमम्। किमकुर्वत कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ।। पार्था इति च्छत्रिन्यायेन माद्रीसुतयोरप्युपलक्षणम्। दुरात्मभिर्दुष्टचित्तैः। सहामात्यैः कर्णादिभिः। निकृत्या छलेन ।।

śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjantīrvairamuttamam| kimakurvata kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ || pārthā iti cchatrinyāyena mādrīsutayorapyupalakṣaṇam| durātmabhirduṣṭacittaiḥ| sahāmātyaiḥ karṇādibhiḥ| nikṛtyā chalena ||

Verse 3

कथं चैश्वर्यभूयिष्ठाः सहसा दुःखमेयुषः। वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ।। सृजद्भिर्वैरमुत्तममिति ख. ङ. झ. पाठः ।।

kathaṃ caiśvaryabhūyiṣṭhāḥ sahasā duḥkhameyuṣaḥ| vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ || sṛjadbhirvairamuttamamiti kha. ṅa. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 4

के चैतानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम्। किमाचाराः किमाहाराः क्वच वासो महात्मनाम् ।। एयुषः प्राप्तवन्तः। कथं चैश्वर्यविभ्रष्टा इति ख. झ. पाठः ।।

ke caitānanvavartanta prāptānvyasanamuttamam| kimācārāḥ kimāhārāḥ kvaca vāso mahātmanām || eyuṣaḥ prāptavantaḥ| kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭā iti kha. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 5

कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम्। व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामनिवर्तिनाम् ।।

kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām| vyatīyurbrāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāmanivartinām ||

Verse 6

कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम्। पतिव्रता महाभागा सततं प्रियवादिनी ।।

kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām| pativratā mahābhāgā satataṃ priyavādinī ||

Verse 7

वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत। एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन ।।

vanavāsamaduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata| etadācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana ||

Verse 8

श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भूरिद्रविणतेजसाम्। कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ।। उत्तमं तीव्रम् ।।

śrotumicchāmi tatsarvaṃ bhūridraviṇatejasām| kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me || uttamaṃ tīvram ||

Verse 9

वैशंपायन उवाच। एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोयिताश्च दुरात्मभिः। धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ।। द्रविणं पराक्रमस्तेजो देहकान्तिश्च ते उभे पुष्कले येषां ते भूरिद्रविणतेजसः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ koyitāśca durātmabhiḥ| dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairniryayurgajasāhvayāt || draviṇaṃ parākramastejo dehakāntiśca te ubhe puṣkale yeṣāṃ te bhūridraviṇatejasaḥ ||

Verse 10

वर्धमानपुरद्वारादभिनिष्क्रम्य ते तदा। उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ।। गजसाह्वयात् हास्तिनपुरात् ।।

vardhamānapuradvārādabhiniṣkramya te tadā| udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā || gajasāhvayāt hāstinapurāt ||

Verse 11

इन्द्रसेनादयश्चैतान्भृत्याः परिचतुर्दश। रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ।। वर्धमानपुरंनाम ग्रामविशेषस्तदभिमुखं द्वारं तस्मात् ।।

indrasenādayaścaitānbhṛtyāḥ paricaturdaśa| rathairanuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ || vardhamānapuraṃnāma grāmaviśeṣastadabhimukhaṃ dvāraṃ tasmāt ||

Verse 12

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा रथानास्थाय भारत। ददृशुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ।।

tataste puruṣavyāghrā rathānāsthāya bhārata| dadṛśurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam ||

Verse 13

व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः। गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्। ऊचुर्वै समयं कृत्वा समागम्य परस्परम् ।। परिचतुर्दश अधिकचतुर्दशाः। पञ्चदशेत्यर्थः। संख्यायाव्ययासन्नेति समासः। समासान्तविधेरनित्यत्वात् डचूप्रत्ययस्याभावः ।।

vrajatastānviditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ| garhayanto'sakṛdbhīṣmaviduradroṇagautamān| ūcurvai samayaṃ kṛtvā samāgamya parasparam || paricaturdaśa adhikacaturdaśāḥ| pañcadaśetyarthaḥ| saṃkhyāyāvyayāsanneti samāsaḥ| samāsāntavidheranityatvāt ḍacūpratyayasyābhāvaḥ ||

Verse 14

पौरा ऊचुः। नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं नच नो गृहाः। यत्रदुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः। कर्णदुःशासनाद्यैश्च राज्यमेतच्चिकीर्षति ।।

paurā ūcuḥ| nedamasti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ naca no gṛhāḥ| yatraduryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ| karṇaduḥśāsanādyaiśca rājyametaccikīrṣati ||

Verse 15

न तत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम्। यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं चिकीर्षति ।।

na tatkulaṃ na cācāro na dharmo'rthaḥ kutaḥ sukham| yatra pāpasahāyo'yaṃ pāpo rājyaṃ cikīrṣati ||

Verse 16

दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्तधर्मः प्रियानृतः। अर्तलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ।। ऊचुर्विगतसंत्रासा इति ख. झ. पाठः ।।

duryodhano gurudveṣī tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ| artalubdho'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ || ūcurvigatasaṃtrāsā iti kha. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 17

नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः। साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ।।

neyamasti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ| sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ ||

Verse 18

सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः। हीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ।। प्रकृतिनिर्घृणः स्वभावनिर्दयः। त्यक्ताचारसुहृज्जन इति झ. पाठः ।।

sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ| hīmantaḥ kīrtimantaśca dharmācāraparāyaṇāḥ || prakṛtinirghṛṇaḥ svabhāvanirdayaḥ| tyaktācārasuhṛjjana iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वाऽनुजग्मुस्ते पाण्डवांस्तान्समेत्य च। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā'nujagmuste pāṇḍavāṃstānsametya ca| ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tānkuntīmādrinandanān ||

Verse 20

क्वगमिष्यथ भद्रंवस्त्यक्त्वाऽस्मान्दुःखभागिनः। वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ।।

kvagamiṣyatha bhadraṃvastyaktvā'smānduḥkhabhāginaḥ| vayamapyanuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha ||

Verse 21

अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः। उद्विग्नाः स्मो भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ।।

adharmeṇa jitāñśrutvā yuṣmāṃstyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ| udvignāḥ smo bhṛśaṃ sarve nāsmānhātumihārhatha ||

Verse 22

भक्तानुरक्तान्सुहृदः सदा प्रियहिते रतान्। कुराजाघिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ।। सानुक्रोशाः सदयाः ।।

bhaktānuraktānsuhṛdaḥ sadā priyahite ratān| kurājāghiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ || sānukrośāḥ sadayāḥ ||

Verse 23

श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः। शुभाशुभाधिवासेन संसर्गः कुरुते यथा ।।

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣānnararṣabhāḥ| śubhāśubhādhivāsena saṃsargaḥ kurute yathā ||

Verse 24

वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा। पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ।। भक्तान् आराधनापरान्। अनुरक्तान् प्रीतिमतः। सुहृदः वेतनाद्युपकारमनपेक्ष्य उपकारकान्। न विनश्येम विनाशं न प्रार्थयासहे। प्रार्थनायां लिङ् ।।

vastramāpastilānbhūmiṃ gandho vāsayate yathā| puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ || bhaktān ārādhanāparān| anuraktān prītimataḥ| suhṛdaḥ vetanādyupakāramanapekṣya upakārakān| na vinaśyema vināśaṃ na prārthayāsahe| prārthanāyāṃ liṅ ||

Verse 25

मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः। अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ।।

mohajālasya yonirhi mūḍhaireva samāgamaḥ| ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ ||

Verse 26

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः। सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ।।

tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca susvabhāvaistapasvibhiḥ| sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ ||

Verse 27

येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च। ते सेव्यास्तैः समास्याहि शास्त्रेभ्योपि गरीयसी ।। आपः अपः ।।

yeṣāṃ trīṇyavadātāni vidyā yoniśca karma ca| te sevyāstaiḥ samāsyāhi śāstrebhyopi garīyasī || āpaḥ apaḥ ||

Verse 28

निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु। पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ।। अवदातानि शुद्धानि। समास्या संगतिः ।।

nirārambhā hyapi vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu| puṇyamevāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt || avadātāni śuddhāni| samāsyā saṃgatiḥ ||

Verse 29

असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पाच्च सहासवात्। धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः ।। निरारम्भाः अग्निहोत्राद्यकुर्वाणा अपि ।।

asatāṃ darśanātsparśātsaṃjalpācca sahāsavāt| dharmācārāḥ prahīyante siddhyanti ca na mānavāḥ || nirārambhāḥ agnihotrādyakurvāṇā api ||

Verse 30

बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्। मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठैः श्रेष्ठत्वमाप्नुयुः ।।

buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt| madhyamairmadhyatāṃ yāti śreṣṭhaiḥ śreṣṭhatvamāpnuyuḥ ||

Verse 31

अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः। ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः। लोकाचारेषु संभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ।। न सिद्ध्यन्ति सिद्धिश्चित्तशुद्धिस्तां न प्राप्नुवन्ति धर्माचारहीनत्वात् ।।

anīcairnāpyaviṣayairnādharmiṣṭhairviśeṣataḥ| ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ| lokācāreṣu saṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || na siddhyanti siddhiścittaśuddhistāṃ na prāpnuvanti dharmācārahīnatvāt ||

Verse 32

ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः। इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोभिकाङ्क्षिणः ।। अविषयैः अगोचरैरपरिचितैरित्यर्थः। धर्मकामार्थसंभवाः धर्मादीनां संभव उत्पत्तिर्येभ्यस्ते ।।

te yuṣmāsu samastāśca vyastāścaiveha sadguṇāḥ| icchāmo guṇavanmadhye vastuṃ śreyobhikāṅkṣiṇaḥ || aviṣayaiḥ agocarairaparicitairityarthaḥ| dharmakāmārthasaṃbhavāḥ dharmādīnāṃ saṃbhava utpattiryebhyaste ||

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच। धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः। असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| dhanyā vayaṃ yadasmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ| asato'pi guṇānāhurbrāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ ||

Verse 34

तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः। नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ।। समस्ताः एकीभूताः। व्यस्ताः पृथक्पृथग्भूताः ।।

tadahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvānvijñāpayāmi vaḥ| nānyathā taddhi kartavyamasmatsnehānukampayā || samastāḥ ekībhūtāḥ| vyastāḥ pṛthakpṛthagbhūtāḥ ||

Verse 35

भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे। सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ।।

bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me| suhṛjjanaśca prāyo me nagare nāgasāhvaye ||

Verse 36

ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः। युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः ।।

te tvasmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ| yuṣmābhiḥ sahitāḥ sarve śokasaṃtāpavihvalāḥ ||

Verse 37

निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः। स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ।।

nivartatāgatā dūraṃ mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ| svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ ||

Verse 38

एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम्। कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति ।।

etaddhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam| kṛtā tena tu tuṣṭirme satkāraśca bhaviṣyati ||

Verse 39

वैशंपायन उवाच। तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः। चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathānumantritāstena dharmarājena tāḥ prajāḥ| cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājanniti duḥkhitāḥ ||

Verse 40

गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः। अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ।। स्नेहो वात्सल्यं तत्सहिता अनुकम्पा दया ।।

guṇānpārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ| akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān || sneho vātsalyaṃ tatsahitā anukampā dayā ||

Verse 41

निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः। आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ।।

nivṛtteṣu tuṃ paureṣu rathānāsthāya pāṇḍavāḥ| ājagmurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam ||

Verse 42

ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः। ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ।।

te taṃ diṣasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ| ūṣustāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci ||

Verse 43

उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः। अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः ।। समागम्य संपृच्छ्य

udakenaiva tāṃ rātrimṛṣuste duḥkhakarśitāḥ| anujagmuśca tatraitānsnehātkeciddvijātayaḥ || samāgamya saṃpṛcchya

Verse 44

साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः। स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ।। ऊषुः वासं चक्रुः ।।

sāgrayo'nagnayaścaiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ| sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ || ūṣuḥ vāsaṃ cakruḥ ||

Verse 45

तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे। ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ।। ऊषुर्निन्युः ।।

teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe| brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata || ūṣurninyuḥ ||

Verse 46

राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः। आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत् ।।

rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ| āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣayāṃ sarvāṃ vyanodayat ||

Verse 47

राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः। अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः ।।

rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ| aśeta tāṃ niśāṃrājanduḥkhaśokasamāhitaḥ ||