Adhyaya 186

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति प्राणिनां सुकृतदुष्कृतफलभोगादिप्रकारनिरूपणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। तं विवक्षन्तमालक्ष्यकुरुराजो महामुनिम्। कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati prāṇināṃ sukṛtaduṣkṛtaphalabhogādiprakāranirūpaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ vivakṣantamālakṣyakururājo mahāmunim| kathāsaṃjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ ||

Verse 2

भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम्। राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः पुरातनः ।।

bhavāndaivatadaityānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām| rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ purātanaḥ ||

Verse 3

सेव्यश्चोपासितव्यश् मतो नः काङ्क्षितश्चिरम्। अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः ।।

sevyaścopāsitavyaś mato naḥ kāṅkṣitaściram| ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto'smānavalokakaḥ ||

Verse 4

भ्रमत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वाऽऽत्मानं सुखाच्च्युतम्। धार्तराष्ट्रांश्च रदुर्त्तानृद्ध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि षडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 186 ।।

bhramatyeva hi me buddhirdṛṣṭvā''tmānaṃ sukhāccyutam| dhārtarāṣṭrāṃśca radurttānṛddhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ṣaḍaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 186 ||

Verse 5

कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य वा। स्वफलं तदुपाश्नापि कथं कर्ता स्विदीश्वरः ।।

karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya vā| svaphalaṃ tadupāśnāpi kathaṃ kartā svidīśvaraḥ ||

Verse 6

अथवा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदांवर। इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथवा पुनः ।।

athavā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃvara| iha vā kṛtamanveti paradehe'thavā punaḥ ||

Verse 7

देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः। कथं संयुज्यतेप्रेत्य इह वा द्विजसत्तम ।।

dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ| kathaṃ saṃyujyatepretya iha vā dvijasattama ||

Verse 8

ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम्। क्व वा कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ।।

aihalaukikamevaitadutāho pāralaukikam| kva vā karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava ||

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच। त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतांवर। विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थं त्वं तु पृच्छसि ।। ऋष्यतः समृद्धियुतान् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tvadyukto'yamanupraśno yathāvadvadatāṃvara| viditaṃ veditavyaṃ te sthityarthaṃ tvaṃ tu pṛcchasi || ṛṣyataḥ samṛddhiyutān ||

Verse 10

अत्र ते कथयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु। यथेहामुत्र च नर सुखदुःखमुपाश्नुते ।।

atra te kathayiṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu| yathehāmutra ca nara sukhaduḥkhamupāśnute ||

Verse 11

निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम्। ससर्ज धऱ्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः ।।

nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām| sasarja dhaṟmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ ||

Verse 12

अमोघफलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः। ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुसत्तम ।।

amoghaphalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ| brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurusattama ||

Verse 13

सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम्। ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ।।

sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam| tataśca punarāyānti sarve svacchandacāriṇaḥ ||

Verse 14

स्वच्चन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः। अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्था निरुपद्रवाः ।।

svaccandamaraṇāścāsannarāḥ svacchandajīvinaḥ| alpabādhā nirātaṅkāḥ siddhārthā nirupadravāḥ ||

Verse 15

द्रष्टारोदेवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम्। प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः ।।

draṣṭārodevasaṅghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām| pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ ||

Verse 16

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः। ततः कालान्तरे तस्मिन्पृथिवीतलचारिणः ।।

āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ| tataḥ kālāntare tasminpṛthivītalacāriṇaḥ ||

Verse 17

कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः। लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः ।। स्थित्यर्थं लोकरक्षार्थम्। वेदितव्यं ते स्मृत्यर्थमनुपच्छसीति ध. पाठः ।।

kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥ| lobhamohābhibhūtāśca tyaktā devaistato narāḥ || sthityarthaṃ lokarakṣārtham| veditavyaṃ te smṛtyarthamanupacchasīti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 18

अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्गिरयगामिनः। संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः ।।

aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅgirayagāminaḥ| saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ ||

Verse 19

मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः। काङ्क्षिणः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः ।।

mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ| kāṅkṣiṇaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ ||

Verse 20

सर्वाभिशङ्खिनश्चैव संवृत्ताः क्लेदायिनः। अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः ।।

sarvābhiśaṅkhinaścaiva saṃvṛttāḥ kledāyinaḥ| aśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ ||

Verse 21

दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽभितापिनः। भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः। नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः ।। माया कूटकार्षापणादिः व्याजं दम्भः तदेवोपजीवन्ति नतु धर्मम्। ते मायाव्याजोपजीविनः ।।

dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno'bhitāpinaḥ| bhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ| nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnacetasaḥ || māyā kūṭakārṣāpaṇādiḥ vyājaṃ dambhaḥ tadevopajīvanti natu dharmam| te māyāvyājopajīvinaḥ ||

Verse 22

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः। प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ।।

jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svairiha karmabhiḥ| prājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati ||

Verse 23

क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत्। इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु ।। नाथन्तः प्रार्थयमानाः। कामानां कामान् ।।

kvasthastatsamupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat| iti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu || nāthantaḥ prārthayamānāḥ| kāmānāṃ kāmān ||

Verse 24

अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः। शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत् ।। अनुनयं सिद्धान्तम् ।।

ayamādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ| śubhānāmaśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat || anunayaṃ siddhāntam ||

Verse 25

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेबरम्। संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराऽभवः ।।

āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalebaram| saṃbhavatyeva yugapadyonau nāstyantarā'bhavaḥ ||

Verse 26

तत्रास्य स्वकृतं कर्म च्छायेवानुगतं सदा। फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्होवाऽथ जायते ।।

tatrāsya svakṛtaṃ karma cchāyevānugataṃ sadā| phalatyatha sukhārho vā duḥkhārhovā'tha jāyate ||

Verse 27

कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः। अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।।

kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥ| aśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ ||

Verse 28

एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर। अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम् ।।

eṣā tāvadabuddhīnāṃ gatiruktā yudhiṣṭhira| ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatimuttamām ||

Verse 29

मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः। स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ।।

manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ| sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ ||

Verse 30

सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः। शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ।।

suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ| śuciyonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ ||

Verse 31

जितेनद्रियत्वाद्वशिनः सत्कृत्यान्मन्दरागिणः। अल्पाबाधपरित्रासा भवन्ति निरुपद्रवाः ।।

jitenadriyatvādvaśinaḥ satkṛtyānmandarāgiṇaḥ| alpābādhaparitrāsā bhavanti nirupadravāḥ ||

Verse 32

च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्यं चैव सर्वशः। स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः ।।

cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasyaṃ caiva sarvaśaḥ| svamātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ ||

Verse 33

ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम्। कृत्वा शुभानि कर्माणि ज्ञानेन भरतर्षभ ।।

ṛṣayaste mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ| karmabhūmimimāṃ prāpya punaryānti surālayam| kṛtvā śubhāni karmāṇi jñānena bharatarṣabha ||

Verse 34

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः। प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्याविचारणा ।।

kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmabhiḥ| prāpnuvanti narā rājanmā te'stvanyāvicāraṇā ||

Verse 35

इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतांवर। मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परंमन्ये युधिष्ठिर ।।

imāmatropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃvara| manuṣyaloke yacchreyaḥ paraṃmanye yudhiṣṭhira ||

Verse 36

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह। इह चामुत्र चैकस् नामुत्रैकस्य नो इह ।।

ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha| iha cāmutra caikas nāmutraikasya no iha ||

Verse 37

धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यंरमन्ते सुविभूषिताङ्गाः। तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको नासौ सदा ग्राम्यसुखे रतानाम् ।।

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi nityaṃramante suvibhūṣitāṅgāḥ| teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko nāsau sadā grāmyasukhe ratānām ||

Verse 38

ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान्। जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा स्तेषामसौ नायमरिघ्नलोकः ।। शरीरेण मानवो विधिसंयुतः इति क. पाठः ।।

ye yogayuktāstapasi prasaktāḥ svādhyāyaśīlā jarayanti dehān| jitendriyā bhūtahite niviṣṭā steṣāmasau nāyamarighnalokaḥ || śarīreṇa mānavo vidhisaṃyutaḥ iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 39

ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले। दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते तेषामयं चैव परश्च लोकः ।।

ye dharmameva prathamaṃ caranti dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle| dārānavāpya kratubhiryajante teṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ ||

Verse 40

ये नैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते। न चापिगच्छन्ति शुभान्यभाग्या- स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति ।। जितेन्द्रियाः प्राणिवधे निवृत्ताः इति झ. पाठः ।।

ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante| na cāpigacchanti śubhānyabhāgyā- steṣāmayaṃ caiva paraśca nāsti || jitendriyāḥ prāṇivadhe nivṛttāḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 41

सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्वा दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः। लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः ।।

sarve bhavantastvativīryasatvā divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ| lokādamuṣmādavaniṃ prapannāḥ svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ ||

Verse 42

कृत्वैव कर्माणइ महान्ति शूरा- स्तपोदमाचारविहारशीलाः। देवानृषीन्प्रेतगतांसच् सर्वा- न्संतर्पयित्वा विधिना परेण ।।

kṛtvaiva karmāṇai mahānti śūrā- stapodamācāravihāraśīlāḥ| devānṛṣīnpretagatāṃsac sarvā- nsaṃtarpayitvā vidhinā pareṇa ||

Verse 43

स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः। माभूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र दृष्ट्वाऽऽत्मनः क्लेशमिमं सुखार्थम् ।।

svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ| mābhūdviśaṅkā tava kauravendra dṛṣṭvā''tmanaḥ kleśamimaṃ sukhārtham ||