Adhyaya 172

Verse 1

अर्जुनस्य निवातकवचैः सह युद्धम् ।। 1 ।। अर्जुन उवाच। ततो निवातकवचाः सर्वेवेगेन भारत। अभ्यद्रवन्मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे ।।

arjunasya nivātakavacaiḥ saha yuddham || 1 || arjuna uvāca| tato nivātakavacāḥ sarvevegena bhārata| abhyadravanmāṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe ||

Verse 2

आच्छाद्य रथपन्थानमुत्क्रोशन्तो महारथाः। अवृत्य सर्वतस्ते मां शरवर्षैरवाकिरन् ।।

ācchādya rathapanthānamutkrośanto mahārathāḥ| avṛtya sarvataste māṃ śaravarṣairavākiran ||

Verse 3

ततोऽपरे महावीर्याः शूलपट्टसपाणयः। शूलानि च भुशुण्डीश्च मुमुचुर्दानवा मयि ।।

tato'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ| śūlāni ca bhuśuṇḍīśca mumucurdānavā mayi ||

Verse 4

सुमहत्तुमुलं वर्षं गदाशक्तिसमाकुलम्। अनिशं सृज्यमानं तैरपतन्मद्रथोपरि ।।

sumahattumulaṃ varṣaṃ gadāśaktisamākulam| aniśaṃ sṛjyamānaṃ tairapatanmadrathopari ||

Verse 5

अन्ये मामभ्यधावन्त निवातकवचा सुधि। शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः ।।

anye māmabhyadhāvanta nivātakavacā sudhi| śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ ||

Verse 6

तानहं विविधैर्बाणैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः। गाण्डीवमुक्तैरभ्यघ्नमेकैकं दशभिर्मृधे ।।

tānahaṃ vividhairbāṇairvegavadbhirajihmagaiḥ| gāṇḍīvamuktairabhyaghnamekaikaṃ daśabhirmṛdhe ||

Verse 7

ते कृता विमुखाः सर्वे मत्प्रयुक्तैः शिलाशितैः। ततो मातलिना तूर्णं हयास्ते संप्रयोदिताः ।।

te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ| tato mātalinā tūrṇaṃ hayāste saṃprayoditāḥ ||

Verse 8

अथ मार्गान्बहूस्तत्र विचेरुर्वातरंहसः। सुसंयता मातलिना प्रामथ्नन्त दितेःसुतान् ।।

atha mārgānbahūstatra vicerurvātaraṃhasaḥ| susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥsutān ||

Verse 9

शतं शतास्ते हरयस्तस्मिन्युक्ता महारथे। तदा मातलिना यथ्ता व्यचरन्नल्पका इव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 172

śataṃ śatāste harayastasminyuktā mahārathe| tadā mātalinā yathtā vyacarannalpakā iva || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nivātakavacayuddhaparvaṇi dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 172

Verse 10

तेषां चरणपातेन रथनेमिस्वनेन च। मम बाणनिपातैश्च हतास्ते शतशोऽसुराः ।।

teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca| mama bāṇanipātaiśca hatāste śataśo'surāḥ ||

Verse 11

गतासवस्तथैवान्ये दानवाः पाण्डवर्षभ। हतसारथयस्तत्र व्यकृष्यन्त तुरंगमैः ।।

gatāsavastathaivānye dānavāḥ pāṇḍavarṣabha| hatasārathayastatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ ||

Verse 12

ते दिशो विदिशः सर्वे प्रतिरुध्य प्रहारिणः। अभ्यघ्नन्विविधैः शस्त्रैस्ततो मे व्यथितं मनः ।।

te diśo vidiśaḥ sarve pratirudhya prahāriṇaḥ| abhyaghnanvividhaiḥ śastraistato me vyathitaṃ manaḥ ||

Verse 13

ततोऽहं मातलेर्वीर्यमद्भुतं समदर्शयम्। अश्वांस्तथा वेगवतो यदयत्नादधारयत् ।।

tato'haṃ mātalervīryamadbhutaṃ samadarśayam| aśvāṃstathā vegavato yadayatnādadhārayat ||

Verse 14

ततोऽहं लघुभिश्चित्रैरस्त्रैस्तानसुरान्रणे। चिच्छेद सायुधान्राजञ्छतशोऽथ सहस्रशः ।। शताः शतानि अयुतमित्यर्थः। हरयोऽश्वाः ।।

tato'haṃ laghubhiścitrairastraistānasurānraṇe| ciccheda sāyudhānrājañchataśo'tha sahasraśaḥ || śatāḥ śatāni ayutamityarthaḥ| harayo'śvāḥ ||

Verse 15

एवं मे चरतस्तत्र सर्वयत्नेन शत्रुहन्। प्रीतिमानभवद्वीरो मातलिः शक्रसारथिः ।।

evaṃ me caratastatra sarvayatnena śatruhan| prītimānabhavadvīro mātaliḥ śakrasārathiḥ ||

Verse 16

वध्यमानास्ततस्तैस्तु हयैस्तेन रथेन च। अगमन्प्रक्षयं केचिन्न्यवर्तन्त तथाऽपरे ।।

vadhyamānāstatastaistu hayaistena rathena ca| agamanprakṣayaṃ kecinnyavartanta tathā'pare ||

Verse 17

स्पर्धमाना इवास्माभिर्निवातकवचा रणे। शरवर्षैः शरार्तं मां महद्भिः प्रत्यवारयन् ।।

spardhamānā ivāsmābhirnivātakavacā raṇe| śaravarṣaiḥ śarārtaṃ māṃ mahadbhiḥ pratyavārayan ||

Verse 18

शरवेगैर्निहत्याहमस्त्रैः शरविघातिभिः। ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस्तानविध्यं सहस्रशः ।।

śaravegairnihatyāhamastraiḥ śaravighātibhiḥ| jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghraistānavidhyaṃ sahasraśaḥ ||

Verse 19

ततः संपीड्यमानास्ते क्रोधाविष्टा महासुराः। अपीडयन्मां सहिताः शक्तिशूलासिवृष्टिभिः ।।

tataḥ saṃpīḍyamānāste krodhāviṣṭā mahāsurāḥ| apīḍayanmāṃ sahitāḥ śaktiśūlāsivṛṣṭibhiḥ ||

Verse 20

ततोऽहमस्त्रं प्रायुञ्जं गान्धर्वं नाम भारत। दयितं देवराजस् माधवं नाम भारत ।। चिच्छेद अहमिति शेषः ।।

tato'hamastraṃ prāyuñjaṃ gāndharvaṃ nāma bhārata| dayitaṃ devarājas mādhavaṃ nāma bhārata || ciccheda ahamiti śeṣaḥ ||

Verse 21

ततः खङ्गांस्त्रिशूलांश्च तोमरांशच् सहस्रशः। अस्त्रवीर्येण शतधा तैर्मुक्तानहमच्छिदम् ।।

tataḥ khaṅgāṃstriśūlāṃśca tomarāṃśac sahasraśaḥ| astravīryeṇa śatadhā tairmuktānahamacchidam ||

Verse 22

छित्त्वा प्रहरणान्येषां ततस्तानपि सर्वशः। प्रत्यविध्यमहं रोषाद्दशभिर्दशभिः शरैः ।।

chittvā praharaṇānyeṣāṃ tatastānapi sarvaśaḥ| pratyavidhyamahaṃ roṣāddaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 23

गाण्डीवाद्धि तदा सङ्ख्ये यथा भ्रमरपङ्क्तयः। निष्पतन्ति महाबाणास्तन्मातलिरपूजयत् ।।

gāṇḍīvāddhi tadā saṅkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ| niṣpatanti mahābāṇāstanmātalirapūjayat ||

Verse 24

तेषामपि तु बाणास्ते बहुत्वाच्छलभा इव। अवाकिरन्मां बलवत्तानहं व्यधमं शरैः ।।

teṣāmapi tu bāṇāste bahutvācchalabhā iva| avākiranmāṃ balavattānahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ ||

Verse 25

वध्यमानास्ततस्ते तु निवातकवचाः पुनः। शरवर्षैर्महद्भिर्मां समन्तात्पर्यवारयन् ।।

vadhyamānāstataste tu nivātakavacāḥ punaḥ| śaravarṣairmahadbhirmāṃ samantātparyavārayan ||

Verse 26

शरवेगान्निहत्याहमस्त्रैरस्त्रविघातिभिः। ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस्तानविध्यं सहस्रशः ।।

śaravegānnihatyāhamastrairastravighātibhiḥ| jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghraistānavidhyaṃ sahasraśaḥ ||

Verse 27

तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्तिस्म शोणितम्। प्रावृषीवाभिवृष्टानि शृङ्गाण्यथ धराभृताम् ।।

teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjantisma śoṇitam| prāvṛṣīvābhivṛṣṭāni śṛṅgāṇyatha dharābhṛtām ||

Verse 28

इन्द्राशनिसमस्पर्शैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः। मद्वाणैर्वध्यमानास्ते समुद्विग्राः स्म दानवाः ।।

indrāśanisamasparśairvegavadbhirajihmagaiḥ| madvāṇairvadhyamānāste samudvigrāḥ sma dānavāḥ ||

Verse 29

शतधा भिन्नदेहास्ते क्षीणप्रहरणौजसः। ततो निवातकवचा मामयुध्यन्त मायया ।।

śatadhā bhinnadehāste kṣīṇapraharaṇaujasaḥ| tato nivātakavacā māmayudhyanta māyayā ||