Adhyaya 161

Verse 1

कदाचन गरुडपक्षवातानीताद्भुताम्बुजदर्शिन्या द्रौपद्या तादृशबहुपुष्पानयनं तथा दुष्टयक्षराक्षसक्षपणं च प्रार्थितेन भीमेन तदर्थं गन्धमादनशिखरारोहणम् ।। 1 ।। तथा स्वीयशङ्खध्वनिश्रवणेनाभिद्रुतवतां मणिमदादीनां युद्धे हननम् ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। आर्ष्टिषेणाश्रमे तस्मिन्मम पूर्वपितामहाः। पाण्डोः पुत्रा महात्मान सर्वे दिव्यपराक्रमाः ।।

kadācana garuḍapakṣavātānītādbhutāmbujadarśinyā draupadyā tādṛśabahupuṣpānayanaṃ tathā duṣṭayakṣarākṣasakṣapaṇaṃ ca prārthitena bhīmena tadarthaṃ gandhamādanaśikharārohaṇam || 1 || tathā svīyaśaṅkhadhvaniśravaṇenābhidrutavatāṃ maṇimadādīnāṃ yuddhe hananam || 2 || janamejaya uvāca| ārṣṭiṣeṇāśrame tasminmama pūrvapitāmahāḥ| pāṇḍoḥ putrā mahātmāna sarve divyaparākramāḥ ||

Verse 2

कियन्तं कालमवसन्पर्वते गन्धमादने। किंच चक्रुर्महावीर्याः सर्वेऽतिबलपौरुषाः ।।

kiyantaṃ kālamavasanparvate gandhamādane| kiṃca cakrurmahāvīryāḥ sarve'tibalapauruṣāḥ ||

Verse 3

कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम्। वसतां लोकवीराणामासंस्तद्ब्रूहि सत्तम ।।

kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanām| vasatāṃ lokavīrāṇāmāsaṃstadbrūhi sattama ||

Verse 4

विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम्। यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन्हैमवते गिरौ ।।

vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasenaparākramam| yadyaccakre mahābāhustasminhaimavate girau ||

Verse 5

न खल्वासीत्पुनर्युद्धं तस् यक्षैर्द्विजोत्तम। धनदाध्युषिते नित्यं वसतस्तत्र पर्वते ।।

na khalvāsītpunaryuddhaṃ tas yakṣairdvijottama| dhanadādhyuṣite nityaṃ vasatastatra parvate ||

Verse 6

कच्चित्समागमस्तेषामासीद्वैश्रवणस्य च। तत्र ह्यायाति धनद आर्ष्टिषेणो यथाऽब्रवीत् ।।

kaccitsamāgamasteṣāmāsīdvaiśravaṇasya ca| tatra hyāyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathā'bravīt ||

Verse 7

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं रविस्तरेण तपोधन। न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम् ।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ ravistareṇa tapodhana| na hi me śṛṇvatastṛptirasti teṣāṃ viceṣṭitam ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः। शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etadātmahitaṃ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ| śāsanaṃ satataṃ cakrustathaiva bharatarṣabhāḥ ||

Verse 9

भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च। शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्यपि ।।

bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca| śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitānyapi ||

Verse 10

मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च। एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः ।।

medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca| evaṃ te nyavasaṃstatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ ||

Verse 11

तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात्। शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधान्युत ।।

tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣamabhyagāt| śṛṇvatāṃ lomaśoktāni vākyāni vividhānyuta ||

Verse 12

कृत्यकाल उपस्तास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः। राक्षसैः सह सर्वैश्च पूर्वमेव गतः प्रभो ।।

kṛtyakāla upastāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ| rākṣasaiḥ saha sarvaiśca pūrvameva gataḥ prabho ||

Verse 13

आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम्। अगच्छन्बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम् ।।

ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanām| agacchanbahavo māsāḥ paśyatāṃ mahadadbhutam ||

Verse 14

तैस्तत्रविहरद्भिश्च रममाणैश्च पाण्डवैः। प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा ।।

taistatraviharadbhiśca ramamāṇaiśca pāṇḍavaiḥ| prītimanto mahābhāgā munayaścāraṇāstathā ||

Verse 15

आजग्मुः पाण्डवान्द्रष्टुं शुद्धात्मानो यतव्रताः। ते तैः सह कथां चक्रुर्द्रिव्यां भरतसत्तमाः ।।

ājagmuḥ pāṇḍavāndraṣṭuṃ śuddhātmāno yatavratāḥ| te taiḥ saha kathāṃ cakrurdrivyāṃ bharatasattamāḥ ||

Verse 16

ततः कतिपयाहस्सु महाह्रदनिवासिनम्। ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाऽहरत् ।।

tataḥ katipayāhassu mahāhradanivāsinam| ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasā'harat ||

Verse 17

प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः। ददृशुः सर्वभूतानि पाणअडवाश्च तदद्भुतम् ।।

prākampata mahāśailaḥ prāmṛdyanta mahādrumāḥ| dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇaaḍavāśca tadadbhutam ||

Verse 18

ततः शैलोत्तमस्याग्रात्पाण्डवान्प्रति मारुतः। अवहत्सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च ।।

tataḥ śailottamasyāgrātpāṇḍavānprati mārutaḥ| avahatsarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca ||

Verse 19

तत्रपुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः। ददृशुः पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी ।।

tatrapuṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ| dadṛśuḥ pañcavarṇāni draupadī ca yaśasvinī ||

Verse 20

भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत्। विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ।।

bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanamabravīt| vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṃ mahābhujam ||

Verse 21

सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाबलात्। पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ ।।

suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt| pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha ||

Verse 22

दिव्यावर्णानि दिव्यानि दिव्यगन्धवहानि च। मदयन्तीव गन्धेन मनो मे भरतर्षभ ।।

divyāvarṇāni divyāni divyagandhavahāni ca| madayantīva gandhena mano me bharatarṣabha ||

Verse 23

येषां तु दर्शनात्स्पर्शान्सौरभ्याच्च तथैव च। नश्यतीव मनोदुःखं ममेदं शत्रुतापन ।।

yeṣāṃ tu darśanātsparśānsaurabhyācca tathaiva ca| naśyatīva manoduḥkhaṃ mamedaṃ śatrutāpana ||

Verse 24

ईदृशैः कुसुमैर्दिव्यैर्दिव्यगन्धवहैः शुभैः। देवतान्यर्चयित्वाऽहमिच्छेयं सङ्गमं त्वया ।।

īdṛśaiḥ kusumairdivyairdivyagandhavahaiḥ śubhaiḥ| devatānyarcayitvā'hamiccheyaṃ saṅgamaṃ tvayā ||

Verse 25

इदं तु पुरुषव्याघ्र विशेषेणाम्बुजं शुभम्। गन्धसंस्थानसंपन्नं मम मानसवर्धनम् ।।

idaṃ tu puruṣavyāghra viśeṣeṇāmbujaṃ śubham| gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ mama mānasavardhanam ||

Verse 26

प्रत्यक्षं सर्वलोकस् नह्यदृश्यत मां प्रति ।।

pratyakṣaṃ sarvalokas nahyadṛśyata māṃ prati ||

Verse 27

वासुदेवसहायेन वासुदेवप्रियेण च। खाण्डवे सत्यसन्धेन भ्रात्रा तव महात्मना ।।

vāsudevasahāyena vāsudevapriyeṇa ca| khāṇḍave satyasandhena bhrātrā tava mahātmanā ||

Verse 28

गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च पराजितः। हता मायाविनश्चोग्रा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवं ।।

gandharvoragarakṣāṃsi vāsavaśca parājitaḥ| hatā māyāvinaścogrā dhanuḥ prāptaṃ ca gāṇḍivaṃ ||

Verse 29

तवापि सुमहत्तेजो महद्बाहुबलं च ते। अविषह्यमनाधृष्यं शक्रतुल्यपराक्रम ।।

tavāpi sumahattejo mahadbāhubalaṃ ca te| aviṣahyamanādhṛṣyaṃ śakratulyaparākrama ||

Verse 30

त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः। हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश ।।

tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ| hitvā śailaṃ prapadyantāṃ bhīmasena diśo daśa ||

Verse 31

ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम्। व्यपेतभयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव ।।

tataḥ śailottamasyāgraṃ citramālyadharaṃ śivam| vyapetabhayasaṃmohāḥ paśyantu suhṛdastava ||

Verse 32

एवं प्रणिहितं भीम चिरात्प्रभृतिमे मनः। द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलमाश्रिता ।।

evaṃ praṇihitaṃ bhīma cirātprabhṛtime manaḥ| draṣṭumicchāmi śailāgraṃ tvadbāhubalamāśritā ||

Verse 33

इच्छामि च नरव्याघ्र पुष्पं प्रत्यक्षमीदृशम्। आनीयमानं क्षिप्रं वै त्वया भरतसत्तम ।।

icchāmi ca naravyāghra puṣpaṃ pratyakṣamīdṛśam| ānīyamānaṃ kṣipraṃ vai tvayā bharatasattama ||

Verse 34

ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः। नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिवसद्गजः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

tataḥ kṣiptamivātmānaṃ draupadyā sa paraṃtapaḥ| nāmṛṣyata mahābāhuḥ prahāramivasadgajaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi yakṣayuddhaparvaṇi ekaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 35

सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः। मनस्वी बलवान्दृष्टो मानी भूरश्च पाण्डवः ।।

siṃharṣabhagatiḥ śrīmānudāraḥ kanakaprabhaḥ| manasvī balavāndṛṣṭo mānī bhūraśca pāṇḍavaḥ ||

Verse 36

लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। सिंहदंष्ट्रो वृषस्कन्धः सालपोत इवोद्गतः ।। सद्गव इति झ. पाठः ।।

lohitākṣaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ| siṃhadaṃṣṭro vṛṣaskandhaḥ sālapota ivodgataḥ || sadgava iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 37

महात्मा चारुसर्वाङ्ग कम्बुग्रीवो महाहनुः। रुक्मपृष्ठं धनुः खङ्गं तूणांश्चापि परामृशन् ।।

mahātmā cārusarvāṅga kambugrīvo mahāhanuḥ| rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaṅgaṃ tūṇāṃścāpi parāmṛśan ||

Verse 38

सकेसरीव चोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः। व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली ।।

sakesarīva cotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ| vyapetabhayasaṃmohaḥ śailamabhyapatadbalī ||

Verse 39

तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम्। ददृशुः सर्वभूतानि पार्थं खङ्गधनुर्धरम् ।।

taṃ mṛgendramivāyāntaṃ prabhinnamiva vāraṇam| dadṛśuḥ sarvabhūtāni pārthaṃ khaṅgadhanurdharam ||

Verse 40

द्रौपद्या वर्धयन्हर्षं गदामादाय पाण्डवः। व्यपेतभयसंमोहः शैलराजं समाविशत् ।।

draupadyā vardhayanharṣaṃ gadāmādāya pāṇḍavaḥ| vyapetabhayasaṃmohaḥ śailarājaṃ samāviśat ||

Verse 41

न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः। कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ।। पृथू विशिष्टौ अंसौ यस्यस पृथुव्यंसः ।।

na glānirna ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ| kadācijjuṣate pārthamātmajaṃ mātariśvanaḥ || pṛthū viśiṣṭau aṃsau yasyasa pṛthuvyaṃsaḥ ||

Verse 42

तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम्। बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः ।। ग्लानिः श्रमः. कातर्यं भयम्। वैक्लव्यमनुत्साहः। मत्सरः परोत्कर्षासहिष्णुत्वम् ।।

tadekāyanamāsādya viṣamaṃ bhīmadarśanam| bahutālocchrayaṃ śṛṅgamāruroha mahābalaḥ || glāniḥ śramaḥ. kātaryaṃ bhayam| vaiklavyamanutsāhaḥ| matsaraḥ parotkarṣāsahiṣṇutvam ||

Verse 43

स किन्नरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान्। हर्षयन्पर्वतस्याग्रमारुरोह महाबलः ।।

sa kinnaramahānāgamunigandharvarākṣasān| harṣayanparvatasyāgramāruroha mahābalaḥ ||

Verse 44

ततो वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः। काञ्चनैः स्फाटिकैश्चैव वेश्मभिः समलंकृतम् ।।

tato vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ| kāñcanaiḥ sphāṭikaiścaiva veśmabhiḥ samalaṃkṛtam ||

Verse 45

[प्राकारेण परिक्षिप्तं सौवर्णेन समन्ततः। सर्वरत्नद्युतिमता सर्वोद्यानवता तथा ।। एकायनं वामदक्षिणसंचारशून्यम् ।।

[prākāreṇa parikṣiptaṃ sauvarṇena samantataḥ| sarvaratnadyutimatā sarvodyānavatā tathā || ekāyanaṃ vāmadakṣiṇasaṃcāraśūnyam ||

Verse 46

शैलादभ्युच्छ्रयवता चयाट्टालकशोभिना। द्वारतोरणनिर्व्यूहध्वजसंवाहशोभिना ।। परिक्षिप्तं परित आवृतम् ।।

śailādabhyucchrayavatā cayāṭṭālakaśobhinā| dvāratoraṇanirvyūhadhvajasaṃvāhaśobhinā || parikṣiptaṃ parita āvṛtam ||

Verse 47

विलासिनीभिरत्यर्थं नृत्यन्तीभिः समन्ततः। वायुना धूयमानाभिः पताकाभिरलंकृतम् ।।

vilāsinībhiratyarthaṃ nṛtyantībhiḥ samantataḥ| vāyunā dhūyamānābhiḥ patākābhiralaṃkṛtam ||

Verse 48

धनुष्कोटिमवष्टभ्य वक्रभावेन बाहुना। पश्यमानः सखेदेन द्रविणाधिपतेः पुरम् ।।] चयाट्टालकशोभिना। चयः प्रकारस्य मूलबन्धः। अट्टालकः उपरिगृहम्। तोरणं वहिर्द्वारम्। निर्व्यूहः नागदन्ताख्यं गृहान्निर्गतं दारु ।।

dhanuṣkoṭimavaṣṭabhya vakrabhāvena bāhunā| paśyamānaḥ sakhedena draviṇādhipateḥ puram ||] cayāṭṭālakaśobhinā| cayaḥ prakārasya mūlabandhaḥ| aṭṭālakaḥ uparigṛham| toraṇaṃ vahirdvāram| nirvyūhaḥ nāgadantākhyaṃ gṛhānnirgataṃ dāru ||

Verse 49

मोदयनसर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः। सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ।।

modayanasarvabhūtāni gandhamādanasaṃbhavaḥ| sarvagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau ||

Verse 50

चित्रा विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः। अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभिनः ।।

citrā vividhavarṇābhāścitramañjaridhāriṇaḥ| acintyā vividhāstatra drumāḥ paramaśobhinaḥ ||

Verse 51

रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यविभूषितम्। राक्षसाधिपतेः स्थानं ददृशे भरतर्षभः ।। वक्रभावेन वक्रेण बाहुना उपलक्षितः। खेदेन तद्दर्शनात्खसंपात्स्मरणं तेन. द्रविणाधिपतेः धनाधिपतेः ।।

ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyavibhūṣitam| rākṣasādhipateḥ sthānaṃ dadṛśe bharatarṣabhaḥ || vakrabhāvena vakreṇa bāhunā upalakṣitaḥ| khedena taddarśanātkhasaṃpātsmaraṇaṃ tena. draviṇādhipateḥ dhanādhipateḥ ||

Verse 52

गदाखङ्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः। भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिवाचलः ।।

gadākhaṅgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ| bhīmaseno mahābāhustasthau girivācalaḥ ||

Verse 53

ततः शङ्खमुपाध्माय द्विषतां रोमहर्षणम्। ज्याघोषं तलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ।।

tataḥ śaṅkhamupādhmāya dviṣatāṃ romaharṣaṇam| jyāghoṣaṃ talaśabdaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayat ||

Verse 54

ततः प्रहृष्टरोमाणस्तं शब्दमभिदुद्रुवुः। यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ।।

tataḥ prahṛṣṭaromāṇastaṃ śabdamabhidudruvuḥ| yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ ||

Verse 55

गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वथाः। प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ।।

gadāparighanistriṃśaśūlaśaktiparaśvathāḥ| pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ ||

Verse 56

ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata ||

Verse 57

तैः प्रयुक्तान्महामायैः शूलशक्तिपरश्वथान्। भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः ।।

taiḥ prayuktānmahāmāyaiḥ śūlaśaktiparaśvathān| bhallairbhīmaḥ praciccheda bhīmavegataraistataḥ ||

Verse 58

अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्ठानां च गर्जताम्। शरैर्विव्याध गात्राणइ राक्षसानां महाबलः ।।

antarikṣagatānāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām| śarairvivyādha gātrāṇai rākṣasānāṃ mahābalaḥ ||

Verse 59

शोणितस्य ततः पेतुर्घनानामिव भारत। गात्रेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः। स लोहितमहावष्टिमभ्यवर्षन्महाबलः ।।

śoṇitasya tataḥ peturghanānāmiva bhārata| gātrebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ| sa lohitamahāvaṣṭimabhyavarṣanmahābalaḥ ||

Verse 60

गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसंभवा। कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ।।

gadāparighapāṇīnāṃ rakṣasāṃ kāyasaṃbhavā| kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ ||

Verse 61

भीमबाहुबलोत्सृष्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम्। विनिकृत्तानि दृश्यन्ते शरीराणि शिरांसि च ।।

bhīmabāhubalotsṛṣṭairāyudhairyakṣarakṣasām| vinikṛttāni dṛśyante śarīrāṇi śirāṃsi ca ||

Verse 62

प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम्। ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव ।।

pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam| dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryamabhragaṇairiva ||

Verse 63

स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिपातिभिः। सर्वानार्च्छन्महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।।

sa raśmibhirivādityaḥ śarairarinipātibhiḥ| sarvānārcchanmahābāhurbalavānsatyavikramaḥ ||

Verse 64

अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश् महारवान्। सन्नाहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ।। ददृशे ददर्श ।।

abhitarjayamānāśca ruvantaś mahāravān| sannāhaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ || dadṛśe dadarśa ||

Verse 65

ते हि विक्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः। भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः ।।

te hi vikṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ| bhīmamārtasvaraṃ cakrurviprakīrṇamahāyudhāḥ ||

Verse 66

उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वथान्। दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना ।।

utsṛjya te gadāśūlānasiśaktiparaśvathān| dakṣiṇāṃ diśamājagmustrāsitā dṛḍhadhanvanā ||

Verse 67

तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः। सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः ।।

tatra śūlagadāpāṇirvyūḍhorasko mahābhujaḥ| sakhā vaiśravaṇasyāsīnmaṇimānnāma rākṣasaḥ ||

Verse 68

दर्शयन्स प्रतीकारं पौरुषं च महाबलः। स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत् ।। न मोहं भीमसेनस्येति झ. पाठः ।।

darśayansa pratīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ| sa tāndṛṣṭvā parāvṛttānsmayamāna ivābravīt || na mohaṃ bhīmasenasyeti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 69

एकेन बहवः सङ्ख्ये मानुषेण पराजिताः। प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ।। अदर्शयदाधीकारमिति झ. पाठः ।।

ekena bahavaḥ saṅkhye mānuṣeṇa parājitāḥ| prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram || adarśayadādhīkāramiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 70

एवमाभाष् तान्सर्वानभ्यवर्तत राक्षसः। शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत्स पाण्डवम् ।।

evamābhāṣ tānsarvānabhyavartata rākṣasaḥ| śaktiśūlagadāpāṇirabhyadhāvatsa pāṇḍavam ||

Verse 71

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्। वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समार्दयत् ।।

tamāpatantaṃ vegena prabhinnamiva vāraṇam| vatsadantaistribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samārdayat ||

Verse 72

मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम्। प्राहिणोद्भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः ।।

maṇimānapi saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām| prāhiṇodbhīmasenāya parigṛhya mahābalaḥ ||

Verse 73

विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम्। शरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनः शिलाशितैः ।।

vidyudrūpāṃ mahāghorāmākāśe mahatīṃ gadām| śarairbahubhirānarchadbhīmasenaḥ śilāśitaiḥ ||

Verse 74

प्रत्यहन्यन्त ते सर्वेगदामासाद्य सायकाः। न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः ।। सङ्ख्ये संग्रामे ।।

pratyahanyanta te sarvegadāmāsādya sāyakāḥ| na vegaṃ dhārayāmāsurgadāvegasya vegitāḥ || saṅkhye saṃgrāme ||

Verse 75

गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान्। व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ।। प्रत्यहन्यन्त प्रतिहताः। वेगिताः वेगवन्तोपि। गदावेगस्य गदायां वेगोऽत्यभ्यासो यस्य तस्य ।।

gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān| vyaṃsayāmāsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ || pratyahanyanta pratihatāḥ| vegitāḥ vegavantopi| gadāvegasya gadāyāṃ vego'tyabhyāso yasya tasya ||

Verse 76

ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम्। तस्मिन्नेवान्तरे धीमान्प्रचिक्षेप स राक्षसः ।। सः भीमः। व्यंसयामास व्यर्थीचकार ।।

tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍāmayasmayīm| tasminnevāntare dhīmānpracikṣepa sa rākṣasaḥ || saḥ bhīmaḥ| vyaṃsayāmāsa vyarthīcakāra ||

Verse 77

सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वाभीमस् दक्षिणम्। साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ।।

sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvābhīmas dakṣiṇam| sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi ||

Verse 78

सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्याऽमितपराक्रमः। गदां जग्राह कौन्तेयो गदायुद्धविशारदः ।।

so'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyā'mitaparākramaḥ| gadāṃ jagrāha kaunteyo gadāyuddhaviśāradaḥ ||

Verse 79

अयस्मयी अयोमयीम् ।।

ayasmayī ayomayīm ||

Verse 80

प्राहिणोद्भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ।।

prāhiṇodbhīmasenāya vegena mahatā nadan ||

Verse 81

भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविभागवित्। अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मानिव पन्नगम् ।।

bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhavibhāgavit| abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmāniva pannagam ||

Verse 82

सोऽन्तरिक्षमवप्लुत्य विधूय सहसा गदाम्। प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि ।।

so'ntarikṣamavaplutya vidhūya sahasā gadām| pracikṣepa mahābāhurvinadya raṇamūrdhani ||

Verse 83

सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरहसा। हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ।।

sendrāśanirivendreṇa visṛṣṭā vātarahasā| hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha ||

Verse 84

तं राक्षसं बीमबलं भीमसेनबलाहतम्। ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवांपतिम् ।।

taṃ rākṣasaṃ bīmabalaṃ bhīmasenabalāhatam| dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃpatim ||

Verse 85

तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः। भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचजीं दिशं प्रति ।।

taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ| bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācajīṃ diśaṃ prati ||