Adhyaya 127

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति मान्धातृपदप्रवृत्तिनिमित्तकथनपूर्वकं मांदातृचरित्रकीर्तनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 127 ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati māndhātṛpadapravṛttinimittakathanapūrvakaṃ māṃdātṛcaritrakīrtanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca| māndhātā rājaśārdūlastriṣu lokeṣu viśrutaḥ| kathaṃ jāto mahābrahmanyauvanāśvo nṛpottamaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 127 ||

Verse 2

कथं चैनां परां ख्यातिं प्राप्तवानमितद्युतिः। यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः ।।

kathaṃ caināṃ parāṃ khyātiṃ prāptavānamitadyutiḥ| yasya lokāstrayo vaśyā viṣṇoriva mahātmanaḥ ||

Verse 3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः। सत्यकीर्तेर्हि मान्धातुः कथ्यमानं त्वयाऽनघ ।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ| satyakīrterhi māndhātuḥ kathyamānaṃ tvayā'nagha ||

Verse 4

यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युते। जन्म चाप्रतिवीर्यस् कुशलो ह्यसि भाषितुम् ।।

yathā māndhātṛśabdaśca tasya śakrasamadyute| janma cāprativīryas kuśalo hyasi bhāṣitum ||

Verse 5

लोमश उवाच। शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः। यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते ।।

lomaśa uvāca| śṛṇuṣvāvahito rājanrājñastasya mahātmanaḥ| yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate ||

Verse 6

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः। सोऽयजत्पृथिवीपालः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।।

ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ| so'yajatpṛthivīpālaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ ||

Verse 7

अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतांवरः। अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैरयजत्स्वाप्तदक्षिणैः ।।

aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃvaraḥ| anyaiśca kratubhirmukhyairayajatsvāptadakṣiṇaiḥ ||

Verse 8

अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा महाव्रतः। मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वनित्यो बभूव ह। शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान् ।। यौवनाश्वो युवनाश्वपुत्रः। यौवनाश्विर्नृपोत्तम इति क. पाठः ।।

anapatyastu rājarṣiḥ sa mahātmā mahāvrataḥ| mantriṣvādhāya tadrājyaṃ vanityo babhūva ha| śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānamātmavān || yauvanāśvo yuvanāśvaputraḥ| yauvanāśvirnṛpottama iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 9

स कदाचिन्नृपो राजन्नुपवासेन दुःखितः। पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः ।।

sa kadācinnṛpo rājannupavāsena duḥkhitaḥ| pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ ||

Verse 10

तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः। इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात् ।। आत्मानं चित्तम्। आत्मवान् जितचित्तः। संयोज्येष्टदेवतया ऐवयं नीत्वा ।।

tāmeva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ| iṣṭiṃ cakāra saudyumnermaharṣiḥ putrakāraṇāt || ātmānaṃ cittam| ātmavān jitacittaḥ| saṃyojyeṣṭadevatayā aivayaṃ nītvā ||

Verse 11

संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान्। तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः ।।

saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān| tatrātiṣṭhata rājendra pūrvameva samāhitaḥ ||

Verse 12

यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम्। तद्वारि विहितं राजन्यस्मिन्नासीत्सुसंस्कृतम्। तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः ।।

yatprāśya prasavettasya patnī śakrasamaṃ sutam| tadvāri vihitaṃ rājanyasminnāsītsusaṃskṛtam| taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupuste maharṣayaḥ ||

Verse 13

रात्रिजागरणाच्छ्रान्तान्सौद्युम्निः समतीत्य तान्। शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः। तं प्रविश्याश्रमं शान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत ।।

rātrijāgaraṇācchrāntānsaudyumniḥ samatītya tān| śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pānīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ| taṃ praviśyāśramaṃ śāntaḥ pānīyaṃ so'bhyayācata ||

Verse 14

तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा। नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशतः ।। सौद्युम्नेः युवनाश्वस्य ।।

tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatastadā| nāśrauṣītkaścana tadā śakuneriva vāśataḥ || saudyumneḥ yuvanāśvasya ||

Verse 15

ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः। अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत् ।।

tatastaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ| abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat ||

Verse 16

स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः। निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा ।। वाशतः शब्दं कुर्वतः ।।

sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ| nirvāṇamagamaddhīmānsusukhī cābhavattadā || vāśataḥ śabdaṃ kurvataḥ ||

Verse 17

ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनयः सतपोधनाः। निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते ।।

tataste pratyabudhyanta munayaḥ satapodhanāḥ| nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te ||

Verse 18

कस्य कर्मेदमिति ते पर्यपृच्छन्समागताः। युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यत ।।

kasya karmedamiti te paryapṛcchansamāgatāḥ| yuvanāśvo mametyevaṃ satyaṃ samabhipadyata ||

Verse 19

न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा। सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः ।।

na yuktamiti taṃ prāha bhagavānbhārgavastadā| sutārthaṃ sthāpitā hyāpastapasā caiva saṃbhṛtāḥ ||

Verse 20

मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम्। पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम ।।

mayā hyatrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam| putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama ||

Verse 21

महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः। यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम् ।।

mahābalo mahāvīryastapobalasamanvitaḥ| yaḥ śakramapi vīryeṇa gamayedyamasādanam ||

Verse 22

अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम्। अब्भक्षणं त्वया राजन्न युक्तं कृतमद्य वै ।।

anena vidhinā rājanmayaitadupapāditam| abbhakṣaṇaṃ tvayā rājanna yuktaṃ kṛtamadya vai ||

Verse 23

न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽनय्था। नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि ।।

na tvadya śakyamasmābhiretatkartumato'naythā| nūnaṃ daivakṛtaṃ hyetadyadevaṃ kṛtavānasi ||

Verse 24

पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः। आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः ।।

pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ| āpastvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ ||

Verse 25

ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमीदृशं जनयिष्यसि। विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम् ।। निर्वाणं तपःफलम् ।।

tābhyastvamātmanā putramīdṛśaṃ janayiṣyasi| vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām || nirvāṇaṃ tapaḥphalam ||

Verse 26

यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान्। न च प्राणैर्महाराज वियोगस्ते भविष्यति ।।

yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān| na ca prāṇairmahārāja viyogaste bhaviṣyati ||

Verse 27

मा खिदस्त्वं हि राजेनद्र दैवं हि बलवत्तरम्। गर्भधारणजं वाऽपि न खेदं समवाप्स्यसि ।।

mā khidastvaṃ hi rājenadra daivaṃ hi balavattaram| garbhadhāraṇajaṃ vā'pi na khedaṃ samavāpsyasi ||

Verse 28

ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः। वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इव स्थितः ।।

tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ| vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya iva sthitaḥ ||

Verse 29

निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत्। युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत् ।।

niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyurāviśat| yuvanāśvaṃ narapatiṃ tadadbhutamivābhavat ||

Verse 30

ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत्। ततो देवा महेन्द्रं तमपृच्छन्धास्यतीति किम् ।। इष्टिमिच्छितम् ।।

tataḥ śakro mahātejāstaṃ didṛkṣurupāgamat| tato devā mahendraṃ tamapṛcchandhāsyatīti kim || iṣṭimicchitam ||

Verse 31

प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे। मामयं धास्यतीत्येवं भाषिते चैव वज्रिणा। मांधातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः ।। किं धास्यति पास्यति स्तन्याभावात् ।।

pradeśinīṃ tato'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe| māmayaṃ dhāsyatītyevaṃ bhāṣite caiva vajriṇā| māṃdhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ || kiṃ dhāsyati pāsyati stanyābhāvāt ||

Verse 32

प्रदेशिनीं शक्रदत्तामाखाद्य स शिशुस्तदा। अवर्धत महातेजाः किष्कून्राजंस्त्र्योदश ।। मां धास्यति मां धाता। धातेति लुडन्तस्य व्याख्यानं धास्यतीति। प्रदेशिनीं, तर्जनीम् ।।

pradeśinīṃ śakradattāmākhādya sa śiśustadā| avardhata mahātejāḥ kiṣkūnrājaṃstryodaśa || māṃ dhāsyati māṃ dhātā| dhāteti luḍantasya vyākhyānaṃ dhāsyatīti| pradeśinīṃ, tarjanīm ||

Verse 33

वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्स्त्राणि चेश्वरम्। उपतस्थुर्महाराजं ध्यातमात्राणि सर्वशः ।।

vedāstaṃ sadhanurvedā divyānstrāṇi ceśvaram| upatasthurmahārājaṃ dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ ||

Verse 34

धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये। अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपशिश्रियुः ।।

dhanurājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāśca ye| abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyastamupaśiśriyuḥ ||

Verse 35

सोऽभिषिक्तो भगवता स्वयं शक्रेण भारत। धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः ।।

so'bhiṣikto bhagavatā svayaṃ śakreṇa bhārata| dharmeṇa vyajayallokāṃstrīnviṣṇuriva vikramaiḥ ||

Verse 36

तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः। रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे ।। किष्कून् हस्तान् वितस्तीन्वा ।।

tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ| ratnāni caiva rājarṣiṃ svayamevopatasthire || kiṣkūn hastān vitastīnvā ||

Verse 37

तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप। तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।।

tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa| teneṣṭaṃ vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ ||

Verse 38

चितचैत्यो महातेजा धर्मान्प्राप्य च पुष्कलान्। शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः ।। चक्रमाज्ञा

citacaityo mahātejā dharmānprāpya ca puṣkalān| śakrasyārdhāsanaṃ rāja~llabdhavānamitadyutiḥ || cakramājñā

Verse 39

एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता। विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना ।।

ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā| vijitā śāsanādeva saratnākarapattanā ||

Verse 40

तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम्। चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम् ।।

tasya caityairmahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām| caturantā mahī vyāptā nāsītkiṃcidanāvṛtam ||

Verse 41

तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना। ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते ।। चितचैत्यः कृतचयनक्रतुः ।।

tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā| brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate || citacaityaḥ kṛtacayanakratuḥ ||

Verse 42

तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना। वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः ।।

tena dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ mahātmanā| vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ ||

Verse 43

तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान्। शर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः ।।

tena somakulotpanno gāndhārādhipatirmahān| śarjanniva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ ||

Verse 44

प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन्कृतात्मना। तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्चातितेजसा ।। पद्मं शतकोटयस्तेषामपि सहस्राणि दश ।।

prajāścaturvidhāstena trātā rājankṛtātmanā| tenātmatapasā lokāstāpitāścātitejasā || padmaṃ śatakoṭayasteṣāmapi sahasrāṇi daśa ||

Verse 45

तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः। यस्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रेस्य मध्यतः ।।

tasyaitaddevayajanaṃ sthānamādityavarcasaḥ| yasya puṇyatame deśe kurukṣetresya madhyataḥ ||

Verse 46

तथा त्वमपि राजेन्द्र मान्धातेव महीपतिः। धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गलोकं गमिष्यसि ।।

tathā tvamapi rājendra māndhāteva mahīpatiḥ| dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣa svargalokaṃ gamiṣyasi ||

Verse 47

एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत्। जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।।

etatte sarvamākhyātaṃ māndhātuścaritaṃ mahat| janma cāgryaṃ mahīpāla yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Verse 48

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा। पप्रच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa kaunteyo lomaśena maharṣiṇā| papracchānantaraṃ bhūyaḥ somakaṃ prati bhārata ||