Adhyaya 60

Verse 1

शर्ववरगर्वितेन बाणासुरेण स्वतनयया उषया सह गूढं रममाणस्य अनिरुद्घस्य कारा गृहप्राषणम्।।1।। नारदाद्विदितपौत्रवृत्तेन कृष्णेन सरामप्रद्युम्नेन बाणं निर्जित्य उषया सह अनिरुद्घानयनम्।। 2।। भीष्म उवाच।। द्वारकायां ततः कृष्णः स्वदारेषु दिवानिशम्। सुखं लब्ध्वा महाराज प्रमुमोद महायशाः।।

śarvavaragarvitena bāṇāsureṇa svatanayayā uṣayā saha gūḍhaṃ ramamāṇasya anirudghasya kārā gṛhaprāṣaṇam||1|| nāradādviditapautravṛttena kṛṣṇena sarāmapradyumnena bāṇaṃ nirjitya uṣayā saha anirudghānayanam|| 2|| bhīṣma uvāca|| dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaḥ svadāreṣu divāniśam| sukhaṃ labdhvā mahārāja pramumoda mahāyaśāḥ||

Verse 2

पौत्रस्य कारणाच्चक्रे विबुधानां प्रियं तदा। सावसवैः सुरैः सर्वैर्दुष्करं भरतर्षभ।।

pautrasya kāraṇāccakre vibudhānāṃ priyaṃ tadā| sāvasavaiḥ suraiḥ sarvairduṣkaraṃ bharatarṣabha||

Verse 3

बाणो नामाऽभवद्राजा बलेर्ज्येष्ठसुतो बली। वीर्यवान्भरतश्रेष्ठ स च बाहुसहस्रवान्।।

bāṇo nāmā'bhavadrājā balerjyeṣṭhasuto balī| vīryavānbharataśreṣṭha sa ca bāhusahasravān||

Verse 4

ततस्तेपे तपस्तीव्रं सत्वेन मनसा नृप। रुद्रमाराधयामास स च बाणः समा बहु।।

tatastepe tapastīvraṃ satvena manasā nṛpa| rudramārādhayāmāsa sa ca bāṇaḥ samā bahu||

Verse 5

तस्मै बहुवरा दत्ताः शङ्करेण महात्मना। तांश्च लब्ध्वा वरान्बाणो दुर्लभानसुरैर्भुवि।।

tasmai bahuvarā dattāḥ śaṅkareṇa mahātmanā| tāṃśca labdhvā varānbāṇo durlabhānasurairbhuvi||

Verse 6

स शोणितपुरे राज्यं चकाराप्रतिमो बली। त्रासिताश्च सुराः सर्वे तेन बाणेन पाण्डव।।

sa śoṇitapure rājyaṃ cakārāpratimo balī| trāsitāśca surāḥ sarve tena bāṇena pāṇḍava||

Verse 7

विजित्य विबुधान्सेन्द्रान्बाणः संवत्सरान्बहून्। अशासत महद्राज्यं कुबेर इव भारत।।

vijitya vibudhānsendrānbāṇaḥ saṃvatsarānbahūn| aśāsata mahadrājyaṃ kubera iva bhārata||

Verse 8

ततो राजन्नुषा नाम बाणस्य दुहिता यथा। येनोपायेन कौन्तेय अनिरुद्धो महाद्युतिः।।

tato rājannuṣā nāma bāṇasya duhitā yathā| yenopāyena kaunteya aniruddho mahādyutiḥ||

Verse 9

प्राद्युम्निस्तामुषां प्राप्य प्रच्छन्नः प्रमुमोद ह। अथ बाणो महातेजास्तदा तत्र युधिष्ठिर ।।

prādyumnistāmuṣāṃ prāpya pracchannaḥ pramumoda ha| atha bāṇo mahātejāstadā tatra yudhiṣṭhira ||

Verse 10

तं गृह्यनिलयं ज्ञात्वा प्राद्युम्निं सुतया तदा। गृहीत्वा कारयामास वस्तुं कारागृहे बलात्।।

taṃ gṛhyanilayaṃ jñātvā prādyumniṃ sutayā tadā| gṛhītvā kārayāmāsa vastuṃ kārāgṛhe balāt||

Verse 11

स कुमारः सुखार्होऽथ तदा दुःखसमन्वितः। बामेन घातितो राजन्ननिरुद्धो मुमोह च।।

sa kumāraḥ sukhārho'tha tadā duḥkhasamanvitaḥ| bāmena ghātito rājannaniruddho mumoha ca||

Verse 12

एतस्मिन्नेव काले तु नारदो मुनिपुङ्गवः। द्वारकां प्राप्य कौन्तेय कृष्णं दृष्ट्वा वचोऽब्रवीत्।।

etasminneva kāle tu nārado munipuṅgavaḥ| dvārakāṃ prāpya kaunteya kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā vaco'bravīt||

Verse 13

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनां कीर्तिवर्धन। पौत्रस्ते बाध्यमानोऽत्र बाणेनामिततेजसा।।

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ kīrtivardhana| pautraste bādhyamāno'tra bāṇenāmitatejasā||

Verse 14

कृच्छ्रं प्राप्तोऽनिरुद्धो वै शेते कारागृहे सदा। एतदुक्त्वा सुरर्षिर्वै बाणस्याथ पुरं ययौ।।

kṛcchraṃ prāpto'niruddho vai śete kārāgṛhe sadā| etaduktvā surarṣirvai bāṇasyātha puraṃ yayau||

Verse 15

नारदस्य वचः श्रुत्वा ततो राजञ्जनार्दनः। जाहूय बलदेवं हि प्रद्युम्नं च महाद्युतिम्।।

nāradasya vacaḥ śrutvā tato rājañjanārdanaḥ| jāhūya baladevaṃ hi pradyumnaṃ ca mahādyutim||

Verse 16

आरुरोह गरुत्मन्तं ताभ्यां सह जनार्दनः। ततः सुपर्णमारुह्य जयाय भरतर्षभ।।

āruroha garutmantaṃ tābhyāṃ saha janārdanaḥ| tataḥ suparṇamāruhya jayāya bharatarṣabha||

Verse 17

जग्मुः क्रुधा महावीर्या बाणस्य नगरं प्रति। अथासाद्य महाराज तत्पुरं ददृशुश्च ते।।

jagmuḥ krudhā mahāvīryā bāṇasya nagaraṃ prati| athāsādya mahārāja tatpuraṃ dadṛśuśca te||

Verse 18

ताम्रप्राकारसङ्गुप्तां हेमप्रासादसङ्कुलाम्। दृष्ट्वा मुदा युताः सर्वे विस्मयं परमं ययुः।।

tāmraprākārasaṅguptāṃ hemaprāsādasaṅkulām| dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ yayuḥ||

Verse 19

तथा बाणपुरस्यासन्द्वारस्था देवताः सदा। महेश्वरो गुहश्चैव भद्रकाली विनायकः।।

tathā bāṇapurasyāsandvārasthā devatāḥ sadā| maheśvaro guhaścaiva bhadrakālī vināyakaḥ||

Verse 20

अथ कृष्णो बलाज्जित्वा द्वारपालान्युधिष्ठिर। सुसङ्क्रुद्धो महातेजाः शङ्खचक्रगदासिभृत्।।

atha kṛṣṇo balājjitvā dvārapālānyudhiṣṭhira| susaṅkruddho mahātejāḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt||

Verse 21

आससादोत्तरद्वारं शङ्करेणाभिरक्षितम्। तत्र तस्थौ महातेजाः शूलपाणिर्महेश्वरः।।

āsasādottaradvāraṃ śaṅkareṇābhirakṣitam| tatra tasthau mahātejāḥ śūlapāṇirmaheśvaraḥ||

Verse 22

पिनाकं सशरं गृह्य बाणस्य हितकाम्यया। ज्ञात्वा तमागतं कृष्णं व्यादितास्यमिवान्तकम्।।

pinākaṃ saśaraṃ gṛhya bāṇasya hitakāmyayā| jñātvā tamāgataṃ kṛṣṇaṃ vyāditāsyamivāntakam||

Verse 23

ततस्तौ चक्रतुर्युद्धं वासुदेवमहेश्वरौ। तद्युद्धमभवद्घोरमचिन्त्यं रोमहर्षणम्।।

tatastau cakraturyuddhaṃ vāsudevamaheśvarau| tadyuddhamabhavadghoramacintyaṃ romaharṣaṇam||

Verse 24

अन्योन्यं तौ ततक्षाते अन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ। दिव्यान्यस्त्राणि तौ देवौ क्रुद्धौ मुमुचतुस्तदा।।

anyonyaṃ tau tatakṣāte anyonyajayakāṅkṣiṇau| divyānyastrāṇi tau devau kruddhau mumucatustadā||

Verse 25

ततः कृष्णो रणं कृत्वा मुहूर्तं शूलपाणिना। विजित्य तं महादेवं ततो युद्धे शूलपाणिना। अन्यांश्च जित्वा द्वारस्थान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।

tataḥ kṛṣṇo raṇaṃ kṛtvā muhūrtaṃ śūlapāṇinā| vijitya taṃ mahādevaṃ tato yuddhe śūlapāṇinā| anyāṃśca jitvā dvārasthānpraviveśa purottamam||

Verse 26

प्रविश्य बाणमासाद्य स तत्राथ जनार्दनः। चक्रे युद्धं महाक्रुद्धस्तेन बाणेन भरतर्षभ।

praviśya bāṇamāsādya sa tatrātha janārdanaḥ| cakre yuddhaṃ mahākruddhastena bāṇena bharatarṣabha|

Verse 27

बाणोऽपि सर्वशस्त्राणि शितानि भरतर्षभ। सुसङ्क्रुद्धस्तदा युद्धे पातयामास केशवे।।

bāṇo'pi sarvaśastrāṇi śitāni bharatarṣabha| susaṅkruddhastadā yuddhe pātayāmāsa keśave||

Verse 28

पुनरुद्यम्य शस्त्राणि सहस्रं सर्वबाहुभिः। मुमोच बाणः सङ्क्रुद्धः कृष्णं प्रति रणाजिरे।।

punarudyamya śastrāṇi sahasraṃ sarvabāhubhiḥ| mumoca bāṇaḥ saṅkruddhaḥ kṛṣṇaṃ prati raṇājire||

Verse 29

ततः कृष्णस्तदा कृत्त्वा तानि सर्वाणि भारत। कृत्त्वा मुहूर्तं बाणेन युद्धं राजन्नगोक्षजः।।

tataḥ kṛṣṇastadā kṛttvā tāni sarvāṇi bhārata| kṛttvā muhūrtaṃ bāṇena yuddhaṃ rājannagokṣajaḥ||

Verse 30

चक्रमुद्यम्य रोषाद्वै दिव्यं शस्त्रोत्तमं ततः। सहस्रबाहूंश्चिच्छेद बाणस्यामिततेजसः।।

cakramudyamya roṣādvai divyaṃ śastrottamaṃ tataḥ| sahasrabāhūṃściccheda bāṇasyāmitatejasaḥ||

Verse 31

ततो बाणो महाराज कृष्णेन भृशपीडितः। भिन्नबाहुः पपाताशु विशाख इव पादपः।।

tato bāṇo mahārāja kṛṣṇena bhṛśapīḍitaḥ| bhinnabāhuḥ papātāśu viśākha iva pādapaḥ||

Verse 32

स पातयित्वा बाणैस्तं बाणं कृष्णस्त्वरान्वितः। प्राद्युम्निं मोचयामास क्षिप्रं राजगृहात्तदा।।

sa pātayitvā bāṇaistaṃ bāṇaṃ kṛṣṇastvarānvitaḥ| prādyumniṃ mocayāmāsa kṣipraṃ rājagṛhāttadā||

Verse 33

मोक्षयित्वाऽथ गोविन्दः प्राद्युम्निं सह भार्यया। बाणस्य सर्वरत्नानि असङ्ख्यानि जहार सः।।

mokṣayitvā'tha govindaḥ prādyumniṃ saha bhāryayā| bāṇasya sarvaratnāni asaṅkhyāni jahāra saḥ||

Verse 34

गोधनानि च सर्वस्वं स बाणस्यालये बलात्। जहार च हृषीकेशो यदूनां कुलवर्धनः।।

godhanāni ca sarvasvaṃ sa bāṇasyālaye balāt| jahāra ca hṛṣīkeśo yadūnāṃ kulavardhanaḥ||

Verse 35

ततः स सर्वरत्नानि चाहृत्य मधुसूदनः। क्षिप्रमारोपयाञ्चक्रे सर्वस्वं गरुडोपरि।।

tataḥ sa sarvaratnāni cāhṛtya madhusūdanaḥ| kṣipramāropayāñcakre sarvasvaṃ garuḍopari||

Verse 36

त्वरयाऽथ स कौन्तेय बलदेवं महाबलम्। प्रादुम्निं च महावीर्यमनिरुद्धं महाद्युतिम्।।

tvarayā'tha sa kaunteya baladevaṃ mahābalam| prādumniṃ ca mahāvīryamaniruddhaṃ mahādyutim||

Verse 37

उषां च सुन्दरीं राजन्भृत्यदारगणैः सह। सर्वानेतान्समारोप्य गरुडोपरि वीर्यवान्।।

uṣāṃ ca sundarīṃ rājanbhṛtyadāragaṇaiḥ saha| sarvānetānsamāropya garuḍopari vīryavān||

Verse 38

मुदा युक्तो महातेजाः पीताम्बरधरो बली। दिव्याभरमचित्राङ्गः शङ्कचक्रगदासिभृत्। आरुरोह गरुत्मन्तमुदयं भास्करो यथा।।

mudā yukto mahātejāḥ pītāmbaradharo balī| divyābharamacitrāṅgaḥ śaṅkacakragadāsibhṛt| āruroha garutmantamudayaṃ bhāskaro yathā||