Adhyaya 24

Verse 1

भीमजरासन्धयोः स्वस्त्ययनपूर्वकं युद्धारम्भः।। 1।। श्रीकृष्णप्रोत्साहितस्य भीमस्य जरासन्धवधोद्यमः।। 2।। ततस्तं निश्चितात्मानं युद्धाय यदुनन्दनः। उवाच वाग्मी राजानं जरासन्धमधोक्षजः।।

bhīmajarāsandhayoḥ svastyayanapūrvakaṃ yuddhārambhaḥ|| 1|| śrīkṛṣṇaprotsāhitasya bhīmasya jarāsandhavadhodyamaḥ|| 2|| tatastaṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ| uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsandhamadhokṣajaḥ||

Verse 2

त्रयाणां केन ते राजन्योद्धुमुत्सहते मनः। अस्मदन्यतमेनेह सज्जीभवतु को युधि।।

trayāṇāṃ kena te rājanyoddhumutsahate manaḥ| asmadanyatameneha sajjībhavatu ko yudhi||

Verse 3

एवमुक्तः स नृपतिर्युद्धं वव्रे महाद्युतिः। जरासन्धस्ततो राजा भीमसेनेन मागधः।।

evamuktaḥ sa nṛpatiryuddhaṃ vavre mahādyutiḥ| jarāsandhastato rājā bhīmasenena māgadhaḥ||

Verse 4

धारयन्तं गदां दिव्यां बलं श्रुत्वा च निर्वृतः। अर्जुन वासुदेवं च वजर्यित्वा स मागधः।।

dhārayantaṃ gadāṃ divyāṃ balaṃ śrutvā ca nirvṛtaḥ| arjuna vāsudevaṃ ca vajaryitvā sa māgadhaḥ||

Verse 5

मत्वा देवं गोप इति बालोऽर्जुन इति स्म ह। आदाय रोजनां माल्यं मङ्गल्यान्यपराणि च।।

matvā devaṃ gopa iti bālo'rjuna iti sma ha| ādāya rojanāṃ mālyaṃ maṅgalyānyaparāṇi ca||

Verse 6

धारयन्नगदान्मुख्यान्निर्वृतीर्वेदनानि च। उपतस्थे जरासन्धं युयुत्सुं वै पुरोहितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि जरासन्धवधपर्वणि चतुर्विशोऽध्यायः।। 24।।

dhārayannagadānmukhyānnirvṛtīrvedanāni ca| upatasthe jarāsandhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sabhāparvaṇi jarāsandhavadhaparvaṇi caturviśo'dhyāyaḥ|| 24||

Verse 7

कृतस्वस्त्ययनो राजा ब्राह्मणेन यशस्विना। समनह्यज्जरासन्धः क्षात्रं धर्ममनुस्मरन्।।

kṛtasvastyayano rājā brāhmaṇena yaśasvinā| samanahyajjarāsandhaḥ kṣātraṃ dharmamanusmaran||

Verse 8

अवमुच्य किरीटं स केशान्समनुमृज्य च। दतिष्ठज्जरासन्धो वेलातिग इवार्णवः।।

avamucya kirīṭaṃ sa keśānsamanumṛjya ca| datiṣṭhajjarāsandho velātiga ivārṇavaḥ||

Verse 9

उवाच मतिमान्राजा भीमं भीमपराक्रमः। भीम योत्स्ये त्वया सार्धं श्रेयसा निर्जितं वरम्।।

uvāca matimānrājā bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ| bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam||

Verse 10

एवमुक्त्वा जरासन्धो भीमसेनमरिन्दमः। प्रत्युद्ययौ महातेजाः शक्रं बल इवासुरः।।

evamuktvā jarāsandho bhīmasenamarindamaḥ| pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ bala ivāsuraḥ||

Verse 11

ततः संमन्त्र्य कृष्णेन कृतस्वस्त्ययनो बली। भीमसेनो जरासन्धमाससाद युयुत्सया।।

tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī| bhīmaseno jarāsandhamāsasāda yuyutsayā||

Verse 12

ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुशस्त्रौ समीयतुः। वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ।।

tatastau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ| vīrau paramasaṃhṛṣṭāvanyonyajayakāṅkṣiṇau||

Verse 13

करग्रहणपूर्वं तु कृत्वा पादाभिवन्दनम्। कक्षैः कक्षां विधुन्वानावास्फोटं तत्र चक्रतुः।। निर्वृतीर्वेदनानि च दुःखमूर्छयोः काले सुखसञ्ज्ञाकराणि।।

karagrahaṇapūrvaṃ tu kṛtvā pādābhivandanam| kakṣaiḥ kakṣāṃ vidhunvānāvāsphoṭaṃ tatra cakratuḥ|| nirvṛtīrvedanāni ca duḥkhamūrchayoḥ kāle sukhasañjñākarāṇi||

Verse 14

स्कन्धे दोर्भ्यां समाहत्य निहत्य च मुहुर्मुहुः। अङ्गमङ्गैः समाश्लिष्य पुनरास्फालनं च चक्रतुः।

skandhe dorbhyāṃ samāhatya nihatya ca muhurmuhuḥ| aṅgamaṅgaiḥ samāśliṣya punarāsphālanaṃ ca cakratuḥ|

Verse 15

चित्रहस्तादिकं कृत्वा सस्फुलिङ्गेन चाशनिम्।। गलगण्डाभिघातेन सस्फुलिङ्गेन चाशनिम्।।

citrahastādikaṃ kṛtvā sasphuliṅgena cāśanim|| galagaṇḍābhighātena sasphuliṅgena cāśanim||

Verse 16

बाहुपाशादिकं कृत्वा पादाहतशिरावुभौ। उरोहस्तं ततश्चक्रे पूर्णकुम्भौ प्रयुज्य तौ।। कक्षैः दोर्मूलैः ।।

bāhupāśādikaṃ kṛtvā pādāhataśirāvubhau| urohastaṃ tataścakre pūrṇakumbhau prayujya tau|| kakṣaiḥ dormūlaiḥ ||

Verse 17

करसम्पीडनं कृत्वा गर्जन्तौ वारणाविव। नर्दन्तौ मेघसङ्काशौ बाहुप्रहरणावुभौ।।

karasampīḍanaṃ kṛtvā garjantau vāraṇāviva| nardantau meghasaṅkāśau bāhupraharaṇāvubhau||

Verse 18

तलेनाहन्यमानौ तु अन्योन्यं कृतवीक्षणौ। सिंहाविव सुसंङ्क्रुद्धावाकृष्याकृष्य युध्यताम्।।

talenāhanyamānau tu anyonyaṃ kṛtavīkṣaṇau| siṃhāviva susaṃṅkruddhāvākṛṣyākṛṣya yudhyatām||

Verse 19

अङ्गेनाङ्गं समापीड्य बाहुभ्यामुभयोरपि। आवृत्य बाहुभिश्चापि उदरं च प्रचक्रतुः।।

aṅgenāṅgaṃ samāpīḍya bāhubhyāmubhayorapi| āvṛtya bāhubhiścāpi udaraṃ ca pracakratuḥ||

Verse 20

उभौ कट्यां सुपार्श्वे तु तक्षवन्तौ च शिक्षितौ। अधो हस्तं स्वकण्ठे तूदरस्योरसि चाक्षिपत्।। ग्रथिताङ्गुलिभ्यां हस्ताभ्यां परशिरसः पीडने पूर्णकुम्भः।।

ubhau kaṭyāṃ supārśve tu takṣavantau ca śikṣitau| adho hastaṃ svakaṇṭhe tūdarasyorasi cākṣipat|| grathitāṅgulibhyāṃ hastābhyāṃ paraśirasaḥ pīḍane pūrṇakumbhaḥ||

Verse 21

सर्वातिक्रान्तमर्यादं पृष्ठभङ्गं च चक्रतुः। सम्पूर्णमूर्च्छां बाहुभ्यां पूर्णकुम्भं प्रचक्रतुः।।

sarvātikrāntamaryādaṃ pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ| sampūrṇamūrcchāṃ bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ||

Verse 22

तृणपीडं यथाकामं पूर्णयोगं समुष्टिकम्। एवमादीनि युद्धानि प्रकुर्वन्तौ परस्परम्।।

tṛṇapīḍaṃ yathākāmaṃ pūrṇayogaṃ samuṣṭikam| evamādīni yuddhāni prakurvantau parasparam||

Verse 23

तयोर्युद्धं ततो द्रष्टुं समेताः पुरवासिनाः। ब्राह्मणा वणिजश्चैव क्षत्रियाश्च सहस्रशः।।

tayoryuddhaṃ tato draṣṭuṃ sametāḥ puravāsināḥ| brāhmaṇā vaṇijaścaiva kṣatriyāśca sahasraśaḥ||

Verse 24

शूद्राश्च नरशार्दूल स्त्रियो वृद्धाश्च सर्वशः। निरन्तरमभूत्तत्र जनौघैरभिसंवृतम्।।

śūdrāśca naraśārdūla striyo vṛddhāśca sarvaśaḥ| nirantaramabhūttatra janaughairabhisaṃvṛtam||

Verse 25

तयोरथ भुजाघातान्निग्रहप्रग्रहात्तथा। आसीत्सुभीमसम्पातो वज्रपर्वतयोरिव।।

tayoratha bhujāghātānnigrahapragrahāttathā| āsītsubhīmasampāto vajraparvatayoriva||

Verse 26

उभौ परमसंहृष्टौ बलेन बलिनां वरौ। अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ।।

ubhau paramasaṃhṛṣṭau balena balināṃ varau| anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau||

Verse 27

शिरोभिरिव तौ मेषौ वृक्षैरिव निशाचरौ। पदैरिव शुभावश्वौ तुण्डाभ्यां तित्तिरी इव।।

śirobhiriva tau meṣau vṛkṣairiva niśācarau| padairiva śubhāvaśvau tuṇḍābhyāṃ tittirī iva||

Verse 28

तद्भीममुत्सार्य जनं युद्धमासीदुपप्लवे। बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव।।

tadbhīmamutsārya janaṃ yuddhamāsīdupaplave| balinoḥ saṃyuge rājanvṛtravāsavayoriva||

Verse 29

प्रकर्षणाकर्षणाभ्यामनुकर्षविकर्षणैः। आचकर्षतुरन्योन्यं जानुभिश्चावजघ्नतुः।।

prakarṣaṇākarṣaṇābhyāmanukarṣavikarṣaṇaiḥ| ācakarṣaturanyonyaṃ jānubhiścāvajaghnatuḥ||

Verse 30

ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम्। पाषाणसङ्घातनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः।।

tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam| pāṣāṇasaṅghātanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ||

Verse 31

ततो भीमं जरासन्धो जघानोरसि मुष्टिना। भीमोषि तं जरासन्धं वक्षस्यभिजघान ह।।

tato bhīmaṃ jarāsandho jaghānorasi muṣṭinā| bhīmoṣi taṃ jarāsandhaṃ vakṣasyabhijaghāna ha||

Verse 32

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ। बाहुभिः समसज्जोतामायसैः परिघैरिव।।

vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāvubhau| bāhubhiḥ samasajjotāmāyasaiḥ parighairiva||

Verse 33

कार्तिकस्य तु मासस्य प्रवृत्तं प्रथमेऽहनि। तदा तद्युद्धमभवद्दिनानि दश पञ्च च। अनाहारं दिवारात्रमविश्रान्तमवर्तत।।

kārtikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame'hani| tadā tadyuddhamabhavaddināni daśa pañca ca| anāhāraṃ divārātramaviśrāntamavartata||

Verse 34

तद्वृत्तं तु त्रयोदश्यां समवेतं महात्मनोः। चतुर्दश्यां निशायां तु निवृत्तो मागधः क्लमात्।।

tadvṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ| caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt||

Verse 35

तं राजानं तथा क्लान्तं दृष्ट्वा राजञ्जनार्दनः। उवाच भीमकर्माणं भीमं सम्बोधयन्निव।।

taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañjanārdanaḥ| uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ sambodhayanniva||

Verse 36

क्लान्तः शत्रुर्हि कौन्तेय शक्यः पीडयितुं रणे। पीड्यमानो हि कार्त्स्न्येन जह्याज्जीवितमात्मनः।।

klāntaḥ śatrurhi kaunteya śakyaḥ pīḍayituṃ raṇe| pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyājjīvitamātmanaḥ||

Verse 37

तस्मात्तेऽद्यैव कौन्तेय पीडनीयो जनाधिपः। सममेतेन युध्यस्व बाहुभ्यां भरतर्षभ।।

tasmātte'dyaiva kaunteya pīḍanīyo janādhipaḥ| samametena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha||

Verse 38

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तःस कृष्णेन पाण्डवः परवीरहा। जरासन्दस्य तद्रन्ध्रं ज्ञात्वा चक्रे मतिं वधे।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktaḥsa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā| jarāsandasya tadrandhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe||

Verse 39

ततस्तमजितं जेतुं जरासन्दं वृकोदरः। संरम्भाद्बलिनां श्रेष्ठो जग्राह कुरुनन्दनः।।

tatastamajitaṃ jetuṃ jarāsandaṃ vṛkodaraḥ| saṃrambhādbalināṃ śreṣṭho jagrāha kurunandanaḥ||