Adhyaya 3

Verse 1

शुना सह गच्छन्तं युधिष्ठिरं प्रति इन्द्रेण स्वर्गगमनाय निजरतारोहणचोदना।। 1 ।। युधिष्ठिरे शुना विना रथारोहणमरोचयमाने यमेन निजस्वरूपप्रकाशनेन तत्प्रशंसनम्।। 2 ।। ततो यमेन्द्रादिभी रथेन स्वर्गं प्रापितेन युधिष्ठिरेण तत्र भीमाद्यदर्शनादिन्द्रंप्रति भ्रात्रादीन्विना स्वस्य स्वर्गेप्यनभिरुचिकथनपूर्वकं तत्समीपगमनेच्छानिवेदनम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। ततः सन्नादयञ्शक्रो दिवं भूमिं च सर्वशः। रथेनोपययौ पार्थमारोहेत्यब्रवीच्च तम्।।

śunā saha gacchantaṃ yudhiṣṭhiraṃ prati indreṇa svargagamanāya nijaratārohaṇacodanā|| 1 || yudhiṣṭhire śunā vinā rathārohaṇamarocayamāne yamena nijasvarūpaprakāśanena tatpraśaṃsanam|| 2 || tato yamendrādibhī rathena svargaṃ prāpitena yudhiṣṭhireṇa tatra bhīmādyadarśanādindraṃprati bhrātrādīnvinā svasya svargepyanabhirucikathanapūrvakaṃ tatsamīpagamanecchānivedanam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| tataḥ sannādayañśakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ| rathenopayayau pārthamārohetyabravīcca tam||

Verse 2

स्वभ्रातॄन्पतितान्दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। अब्रवीच्छोकसंतप्तः सहस्राक्षमिदं वचः।।

svabhrātṝnpatitāndṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| abravīcchokasaṃtaptaḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ||

Verse 3

भ्रातरः पतिता मेऽत्र गच्छेयुस्ते मया सह। न विना भ्रातृभिः स्वर्गमिच्छे गन्तुं सुरेश्वर।।

bhrātaraḥ patitā me'tra gaccheyuste mayā saha| na vinā bhrātṛbhiḥ svargamicche gantuṃ sureśvara||

Verse 4

सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर। साऽस्माभिः सह गच्छेत तद्भवाननुमन्यताम्।।

sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara| sā'smābhiḥ saha gaccheta tadbhavānanumanyatām||

Verse 5

शक्र उवाच। भ्रातॄन्द्रक्ष्यसि स्वर्गे त्वमग्रतस्त्रिदिवं गतान्। कृष्णया सहितान्सर्वान्मा शुचो भरतर्षभ।।

śakra uvāca| bhrātṝndrakṣyasi svarge tvamagratastridivaṃ gatān| kṛṣṇayā sahitānsarvānmā śuco bharatarṣabha||

Verse 6

निक्षिप्य मानुषं देहं गतास्ते भरतर्षभ। अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः।।

nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatāste bharatarṣabha| anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ||

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच। अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यमेव ह। स गच्छेत मया सार्धमानृशंस्या हि मे मतिः।।

yudhiṣṭhira uvāca| ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityameva ha| sa gaccheta mayā sārdhamānṛśaṃsyā hi me matiḥ||

Verse 8

शक्र उवाच। अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राज- ञ्श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव सिद्धिम्। संप्राप्तोद्य स्वर्गसुखानि च त्वं त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते महाप्रस्थानिकपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।। महाप्रस्थानिकं पर्वं समाप्तम्।। 17 ।। अतः परं स्वर्गारोहणपर्वः तस्यायमाद्यः श्लोकः। जनमेजय उवाच। स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य मम पूर्वपितामहाः। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च कानि स्थानानि भेजिरे।। 1 ।। इदं महाप्रस्थानिकं पर्व कुंभघोणस्येन टी.आर्. कृष्णमाचार्येण टी.आर्. व्यासाचार्येण च मुम्बय्यां निर्णयसागरमुद्रायन्त्रे मुद्रापितम्। शकाब्दाः 1832 सन 1910.

śakra uvāca| amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rāja- ñśriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva siddhim| saṃprāptodya svargasukhāni ca tvaṃ tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti|| || iti śrīmanmahābhārate mahāprasthānikaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 || mahāprasthānikaṃ parvaṃ samāptam|| 17 || ataḥ paraṃ svargārohaṇaparvaḥ tasyāyamādyaḥ ślokaḥ| janamejaya uvāca| svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mama pūrvapitāmahāḥ| pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca kāni sthānāni bhejire|| 1 || idaṃ mahāprasthānikaṃ parva kuṃbhaghoṇasyena ṭī.ār. kṛṣṇamācāryeṇa ṭī.ār. vyāsācāryeṇa ca mumbayyāṃ nirṇayasāgaramudrāyantre mudrāpitam| śakābdāḥ 1832 sana 1910.

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। अनार्यमार्येणि सहस्रनेत्र शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदार्य। मा मे श्रिया सङ्गमनं तयाऽस्तु यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| anāryamāryeṇi sahasranetra śakyaṃ kartuṃ duṣkarametadārya| mā me śriyā saṅgamanaṃ tayā'stu yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam||

Verse 10

इन्द्र उवाच। स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्य- मिष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति। ततो विचार्यि क्रियतां धर्मराज त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति। अस्पृश्यस्य संत्याग नृशंसं निर्दयत्वं नास्ति।।

indra uvāca| svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇya- miṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti| tato vicāryi kriyatāṃ dharmarāja tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsamasti| aspṛśyasya saṃtyāga nṛśaṃsaṃ nirdayatvaṃ nāsti||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। भक्तत्यागं प्राहुरत्यन्तपापं तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन। तस्मान्नाहं जातु कथञ्चनाद्य त्यक्ष्याम्येनं स्वसुखार्थी महेन्द्रः।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhaktatyāgaṃ prāhuratyantapāpaṃ tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena| tasmānnāhaṃ jātu kathañcanādya tyakṣyāmyenaṃ svasukhārthī mahendraḥ||

Verse 12

भीतं भक्तं नान्यदस्तीति चार्तं प्राप्तं क्षीणं रक्षणे प्राणलिप्सुम्। प्राणत्यागादप्यहं नैव मोक्तुं यतेयं वै नित्यमेतद्व्रतं मे।।

bhītaṃ bhaktaṃ nānyadastīti cārtaṃ prāptaṃ kṣīṇaṃ rakṣaṇe prāṇalipsum| prāṇatyāgādapyahaṃ naiva moktuṃ yateyaṃ vai nityametadvrataṃ me||

Verse 13

इन्द्र उवाच। शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति यद्दत्तमिष्टं विवृतमथो हुतं च। तस्माच्छुनस्त्यागमिमं कुरुष्व शुनस्त्यागात्प्राप्स्यसे देवलोकम्।।

indra uvāca| śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti yaddattamiṣṭaṃ vivṛtamatho hutaṃ ca| tasmācchunastyāgamimaṃ kuruṣva śunastyāgātprāpsyase devalokam||

Verse 14

त्यक्त्वा भ्रातॄन्दयितां चापि कृष्णां प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर। श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसेऽद्य।।

tyaktvā bhrātṝndayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra| śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase'dya||

Verse 15

युधिष्ठिर उवाच। न विद्यते संधिरथापि विग्रहो मृतैर्मर्त्यैरिति लोकेषु निष्ठा। न ते मया जीवयितुं हि शक्या- स्ततस्त्यागस्तेषु कृतो न जीवताम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| na vidyate saṃdhirathāpi vigraho mṛtairmartyairiti lokeṣu niṣṭhā| na te mayā jīvayituṃ hi śakyā- statastyāgasteṣu kṛto na jīvatām||

Verse 16

प्रतिप्रदानं शरणागतस्य स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः। मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक्र भक्तत्यागश्चैव समो मतो मे।।

pratipradānaṃ śaraṇāgatasya striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ| mitradrohastāni catvāri śakra bhaktatyāgaścaiva samo mato me||

Verse 17

वैशम्पायन उवाच। तद्धर्मराजस्य वचो निशम्य धर्मस्वरूपी भगवानुवाच। युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं श्लक्ष्णैर्वाक्यैः संस्तवसंप्रयुक्तैः।।

vaiśampāyana uvāca| taddharmarājasya vaco niśamya dharmasvarūpī bhagavānuvāca| yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ ślakṣṇairvākyaiḥ saṃstavasaṃprayuktaiḥ||

Verse 18

अभिजातोसि राजेन्द्र पितुर्वृत्तेन मेधया। अनुक्रोशेनि चानेन सर्वभूतेषु भारत।। श्ववतामशुचित्वाद्धिष्ण्यं स्थानं स्वर्गे नास्ति। क्रोधवशा नाम देवगणा अशुचेरिष्टापूर्तफलं घ्नन्ति।।

abhijātosi rājendra piturvṛttena medhayā| anukrośeni cānena sarvabhūteṣu bhārata|| śvavatāmaśucitvāddhiṣṇyaṃ sthānaṃ svarge nāsti| krodhavaśā nāma devagaṇā aśuceriṣṭāpūrtaphalaṃ ghnanti||

Verse 19

पुरा द्वैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः। पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः।।

purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ| pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ||

Verse 20

भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातरावुभौ। मात्रोः साम्यमभीप्सन्वै नकुलं जीवमिच्छसि।।

bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāvubhau| mātroḥ sāmyamabhīpsanvai nakulaṃ jīvamicchasi||

Verse 21

अयं श्वा भक्त इत्येवं त्यक्तो देवरथस्त्वया। तस्मात्स्वर्गे न ते तुल्यः कश्चिदस्ति नराधिपः।।

ayaṃ śvā bhakta ityevaṃ tyakto devarathastvayā| tasmātsvarge na te tulyaḥ kaścidasti narādhipaḥ||

Verse 22

अतस्तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत। प्राप्तोसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिमनुत्तमाम्।।

atastavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata| prāptosi bharataśreṣṭha divyāṃ gatimanuttamām||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच। ततो धर्मश्च शक्रश्च मरुतश्चाश्विनावपि। देवा देवर्षयश्चैव रथमारोप्य पाण्डवम्।।

vaiśampāyana uvāca| tato dharmaśca śakraśca marutaścāśvināvapi| devā devarṣayaścaiva rathamāropya pāṇḍavam||

Verse 24

प्रययुः स्वैर्विमानैस्ते सिद्धाः कामविहारिणः। सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः।।

prayayuḥ svairvimānaiste siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ| sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ||

Verse 25

स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः। ऊर्ध्वमाचक्रमे शीघ्रं तेजसाऽऽवृत्यरोदसी।।

sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ| ūrdhvamācakrame śīghraṃ tejasā''vṛtyarodasī||

Verse 26

ततो देवनिकाय्यस्थो नारदः सर्वलोकवित्। उवाचोच्चैस्तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः।। अभिजातोसि कुलीनोसि। पितुः पाण्डोः।।

tato devanikāyyastho nāradaḥ sarvalokavit| uvācoccaistadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ|| abhijātosi kulīnosi| pituḥ pāṇḍoḥ||

Verse 27

येऽपि राजर्षयः पूर्वे ते चापि समुपस्थिताः। कीति प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजोऽधितिष्ठति।। निकाय्यस्थो निवासस्थः।।

ye'pi rājarṣayaḥ pūrve te cāpi samupasthitāḥ| kīti pracchādya teṣāṃ vai kururājo'dhitiṣṭhati|| nikāyyastho nivāsasthaḥ||

Verse 28

लोकानावृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा। स्वशरीरेण सम्प्राप्तं नान्यं शुश्रम पाण्डवात्।।

lokānāvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā| svaśarīreṇa samprāptaṃ nānyaṃ śuśrama pāṇḍavāt||

Verse 29

तेजांसि यानि दृष्टानि भूमिष्ठेन त्वया विभो। वेश्मानि भुवि देवानां पश्यामूनि सहस्रशः।।

tejāṃsi yāni dṛṣṭāni bhūmiṣṭhena tvayā vibho| veśmāni bhuvi devānāṃ paśyāmūni sahasraśaḥ||

Verse 30

नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्। भ्रातॄनपश्यन्धर्मात्मा स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान्।।

nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanamabravīt| bhrātṝnapaśyandharmātmā svapakṣāṃścaiva pārthivān||

Verse 31

शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानमद्य मे। तदेव प्राप्तुमिच्छामि लोकान्यान्न कामये।। समुपस्थिताः स्मृतिविषयाः सन्ति।।

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānamadya me| tadeva prāptumicchāmi lokānyānna kāmaye|| samupasthitāḥ smṛtiviṣayāḥ santi||

Verse 32

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः। आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्।।

rājñastu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ| ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram||

Verse 33

स्थानेऽस्मिन्वस राजेन्द्र कर्मभिर्निर्जिते शुभैः। किं त्वं मानुष्यकं स्नेहमद्यापि परिकर्षसि।।

sthāne'sminvasa rājendra karmabhirnirjite śubhaiḥ| kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ snehamadyāpi parikarṣasi||

Verse 34

सिद्धिं प्राप्तोसि परमां यता नान्यः पुमान्क्वचित्। नैव ते भ्रातरः स्थानं सम्प्राप्ताः कुरुनन्दन।।

siddhiṃ prāptosi paramāṃ yatā nānyaḥ pumānkvacit| naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ samprāptāḥ kurunandana||

Verse 35

अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप। स्वर्गोऽयं पश्य देवर्षीन्सिद्धांश्च त्रिदिवालयान्।।

adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa| svargo'yaṃ paśya devarṣīnsiddhāṃśca tridivālayān||

Verse 36

युधिष्ठिरस्तु देवेन्द्रमेवंवादिनमीश्वरम्। पुनरेवाब्रवीद्धीमानिदं वचनमर्थवत्।।

yudhiṣṭhirastu devendramevaṃvādinamīśvaram| punarevābravīddhīmānidaṃ vacanamarthavat||

Verse 37

तैर्विना नोत्सहे वस्तुमिह दैत्यनिबर्हण। गन्तुमिच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः।।

tairvinā notsahe vastumiha daityanibarhaṇa| gantumicchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ||

Verse 38

यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता। द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा यत्र चैव सुता मम।।

yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā| draupadī yoṣitāṃśreṣṭhā yatra caiva sutā mama||