Adhyaya 2

Verse 1

मेरुगिरिंप्रति गच्छन्तं युधिष्ठिरं ज्येष्ठ्यक्रमादनुगच्छत्सु दौपद्यादिषु योगभ्रंशात्क्रमेण भूमौ निपतत्सु भीमप्रश्नात्तं प्रति युधिष्ठिरेण तेषां पतने हेतुकथनम्।। 1 ।। तथा ततः शुना केवलमनुगम्यमानेन सता पुरोगमनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिताः। ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते महाप्रस्थानिकपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।।

merugiriṃprati gacchantaṃ yudhiṣṭhiraṃ jyeṣṭhyakramādanugacchatsu daupadyādiṣu yogabhraṃśātkrameṇa bhūmau nipatatsu bhīmapraśnāttaṃ prati yudhiṣṭhireṇa teṣāṃ patane hetukathanam|| 1 || tathā tataḥ śunā kevalamanugamyamānena satā purogamanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tataste niyatātmāna udīcīṃ diśamāsthitāḥ| dadṛśuryogayuktāśca himavantaṃ mahāgirim|| || iti śrīmanmahābhārate mahāprasthānikaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 ||

Verse 2

तं चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम्। अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम्।।

taṃ cāpyatikramantaste dadṛśurvālukārṇavam| avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam||

Verse 3

तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधार्मिणाम्। याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले।। ततो दिक्त्रयप्रदक्षिणीकरणानन्तरम्। योगयुक्ताः समाहितमनसः।।

teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadhārmiṇām| yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale|| tato diktrayapradakṣiṇīkaraṇānantaram| yogayuktāḥ samāhitamanasaḥ||

Verse 4

तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः। उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह।।

tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ| uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīmavekṣya ha||

Verse 5

नाधर्मश्चरितः कश्चिद्राजपुत्र्या परंतप। कारणं किंनु तद्ब्रूहि यत्कृष्णा पतिता भुवि।।

nādharmaścaritaḥ kaścidrājaputryā paraṃtapa| kāraṇaṃ kiṃnu tadbrūhi yatkṛṣṇā patitā bhuvi||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये। तस्यैतत्फलमद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम।।

yudhiṣṭhira uvāca| pakṣapāto mahānasyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye| tasyaitatphalamadyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama||

Verse 7

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वाऽनवेक्ष्यैनां ययौ भरतसत्तमः। समाधाय मनो धीमान्धर्मात्मा पुरुषर्षभः।। भ्रष्टयोगा ध्यानात् स्खलितमानसा।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktvā'navekṣyaināṃ yayau bharatasattamaḥ| samādhāya mano dhīmāndharmātmā puruṣarṣabhaḥ|| bhraṣṭayogā dhyānāt skhalitamānasā||

Verse 8

सहदेवस्ततो विद्वान्निपपात महीतले। तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानमब्रवीत्।।

sahadevastato vidvānnipapāta mahītale| taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānamabravīt||

Verse 9

योऽयमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृतः। सोयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान्निपतितो भुवि।।

yo'yamasmāsu sarveṣu śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ| soyaṃ mādravatīputraḥ kasmānnipatito bhuvi||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषोऽमन्यत कञ्चन। तेन दोषेण पतितो विद्वानेष नृपात्मजः।।

yudhiṣṭhira uvāca| ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo'manyata kañcana| tena doṣeṇa patito vidvāneṣa nṛpātmajaḥ||

Verse 11

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वा तं समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा। भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā taṃ samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā| bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 12

कृष्णं निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम्। आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह।।

kṛṣṇaṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam| ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha||

Verse 13

तस्मिन्निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने। पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत्।।

tasminnipatite vīre nakule cārudarśane| punareva tadā bhīmo rājānamidamabravīt||

Verse 14

योऽयमक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः। रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि।।

yo'yamakṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ| rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi||

Verse 15

इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतांवरः।।

ityukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ| nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃvaraḥ||

Verse 16

रूपेणि मत्समो नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम्। अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम्।।

rūpeṇi matsamo nāsti kaścidityasya darśanam| adhikaścāhamevaika ityasya manasi sthitam||

Verse 17

नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर। यस्य यद्विहितं वीर सोऽवश्यं तदुपाश्नुते।।

nakulaḥ patitastasmādāgaccha tvaṃ vṛkodara| yasya yadvihitaṃ vīra so'vaśyaṃ tadupāśnute||

Verse 18

तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः। पपात शोकसंतप्तस्ततोनु परवीरहा।।

tāṃstu prapatitāndṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ| papāta śokasaṃtaptastatonu paravīrahā||

Verse 19

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि। म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत्।।

tasmiṃstu puruṣavyāghre patite śakratejasi| mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānamabravīt||

Verse 20

अनृतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मनः। अथ कस्य विकारोऽयं येनायं पतितो भुवि।।

anṛtaṃ na smarāmyasya svaireṣvapi mahātmanaḥ| atha kasya vikāro'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच। एकोहं निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनोऽब्रवीत्। न च तत्कृतवानेष शूरमानी ततोपतत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| ekohaṃ nirdaheyaṃ vai śatrūnityarjuno'bravīt| na ca tatkṛtavāneṣa śūramānī tatopatat||

Verse 22

अवमेने धनुर्ग्राहानेष सर्वांश्च फल्गुनः। तथा चैतन्न तु तथा कर्तव्यं भूतिमिच्छता।।

avamene dhanurgrāhāneṣa sarvāṃśca phalgunaḥ| tathā caitanna tu tathā kartavyaṃ bhūtimicchatā||

Verse 23

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोथ निपपात ह। पतितश्चाब्रवीद्भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā prasthito rājā bhīmotha nipapāta ha| patitaścābravīdbhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 24

भोभो राजन्नवेक्षस्व पतितोहं प्रियस्तव। किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह।।

bhobho rājannavekṣasva patitohaṃ priyastava| kiṃnimittaṃ ca patanaṃ brūhi me yadi vettha ha||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे। अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ।।

yudhiṣṭhira uvāca| atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase| anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau||

Verse 26

इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन्। श्वाप्येकोनुययौ यस्ते बहुशः कीर्तितो मया।।

ityuktvā taṃ mahābāhurjagāmānavalokayan| śvāpyekonuyayau yaste bahuśaḥ kīrtito mayā||