Adhyaya 9

Verse 1

अर्जुनेन व्यासाश्रमे तद्दर्शनम्।। 1 ।। तस्मिन्द्वारकावृत्तान्तनिवेदनम्।। 2 ।। व्यासेनार्जुनंप्रति युधिष्ठिरादीनामपि स्वर्गगमनसूचनम्।। 3 ।। ततोऽर्जुनेन हास्तिनपुरमेत्य युधिष्ठिरे द्वारकावृत्तान्तादिनिवेदनम्।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच। प्रविश्य त्वर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः। ददर्शासीनमेकान्तो मुनिं सत्यवतीसुतम्।।

arjunena vyāsāśrame taddarśanam|| 1 || tasmindvārakāvṛttāntanivedanam|| 2 || vyāsenārjunaṃprati yudhiṣṭhirādīnāmapi svargagamanasūcanam|| 3 || tato'rjunena hāstinapurametya yudhiṣṭhire dvārakāvṛttāntādinivedanam|| 4 || vaiśampāyana uvāca| praviśya tvarjuno rājannāśramaṃ satyavādinaḥ| dadarśāsīnamekānto muniṃ satyavatīsutam||

Verse 2

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम्। अर्जुनोस्मीति नामास्तै निवेद्याभ्यवदत्ततः।।

sa tamāsādya dharmajñamupatasthe mahāvratam| arjunosmīti nāmāstai nivedyābhyavadattataḥ||

Verse 3

स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः। आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः।।

svāgataṃ te'stviti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ| āsyatāmiti hovāca prasannātmā mahāmuniḥ||

Verse 4

तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनःपुनः। निर्विष्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम्।।

tamapratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ| nirviṣṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso'bravīdidam||

Verse 5

नखकेशदशाकुंभवारिणा किं समुक्षितः। आवीरजानुगमनं ब्राह्मणो वा हतस्त्वया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्रयां संहितायां वैयासिक्यां मौसलपर्वणि नवमोध्यायः।। 9 ।। ।। मौसलपर्व समाप्तम् ।। अस्यानन्तरं महाप्रस्थानिकं पर्व भविष्यति तस्यायमाद्यः श्लोकः। जनमेजय उवाच। एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम्। पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते।। 1 ।। इदं मौसलपर्व कुंभघोणस्थेन टी.आर्. कृष्णाचार्येण टी. आर्. व्यासाचार्येण च मुम्बय्यां निर्णयसागरमुद्रायन्त्रे मुद्रापितम्। शकाब्दाः 1832 सन 1910.

nakhakeśadaśākuṃbhavāriṇā kiṃ samukṣitaḥ| āvīrajānugamanaṃ brāhmaṇo vā hatastvayā|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ mausalaparvaṇi navamodhyāyaḥ|| 9 || || mausalaparva samāptam || asyānantaraṃ mahāprasthānikaṃ parva bhaviṣyati tasyāyamādyaḥ ślokaḥ| janamejaya uvāca| evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalamāhavam| pāṇḍavāḥ kimakurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate|| 1 || idaṃ mausalaparva kuṃbhaghoṇasthena ṭī.ār. kṛṣṇācāryeṇa ṭī. ār. vyāsācāryeṇa ca mumbayyāṃ nirṇayasāgaramudrāyantre mudrāpitam| śakābdāḥ 1832 sana 1910.

Verse 6

युद्धे पराजितो वाऽसि दतश्रीरिव लक्ष्यसे। न त्वां प्रभिन्नं जानामि किमिदं भरतर्षभ। श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षश्रिप्रमाख्यातुमर्हसि।। नखोदकं केशोदकं वस्त्रप्रान्तो दशा तदुदकं कुम्भमुखोदकं च। आवीरजा नारी रजस्वला तस्या रजःप्रस्रबकाले दिनत्रयादर्वाक् अनुगमनं तस्यां मैथुनं ब्राह्मणस्य वधो युद्धे पराजयश्चेति सप्तभिर्निमितैः पुरुषो भ्रष्टश्रीर्भवति। अपि राजोपघातस्ते ब्राह्मणो वेति क.ट.पाठः।।

yuddhe parājito vā'si dataśrīriva lakṣyase| na tvāṃ prabhinnaṃ jānāmi kimidaṃ bharatarṣabha| śrotavyaṃ cenmayā pārtha kṣaśripramākhyātumarhasi|| nakhodakaṃ keśodakaṃ vastraprānto daśā tadudakaṃ kumbhamukhodakaṃ ca| āvīrajā nārī rajasvalā tasyā rajaḥprasrabakāle dinatrayādarvāk anugamanaṃ tasyāṃ maithunaṃ brāhmaṇasya vadho yuddhe parājayaśceti saptabhirnimitaiḥ puruṣo bhraṣṭaśrīrbhavati| api rājopaghātaste brāhmaṇo veti ka.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 7

अर्जुन उवाच। यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः। स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः।।

arjuna uvāca| yaḥ sa meghavapuḥ śrīmānbṛhatpaṅkajalocanaḥ| sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ||

Verse 8

तदनुस्मृत्य संमोहं तदा शोकं महामते। प्रयामि सर्वदा मह्यं मुमूर्षा चोपजायते।।

tadanusmṛtya saṃmohaṃ tadā śokaṃ mahāmate| prayāmi sarvadā mahyaṃ mumūrṣā copajāyate||

Verse 9

तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं चामृतसन्निभम्। संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्यित्यमृतात्मनः।। भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम्। उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम्।।

tadvākyasparśanālokasukhaṃ cāmṛtasannibham| saṃsmṛtya devadevasya pramuhyityamṛtātmanaḥ|| bhavitavyaṃ tathā tacca diṣṭametanmahātmanām| upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum||

Verse 10

मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः। बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः।।

mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ| babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ||

Verse 11

एते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः। भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि।। प्रभिन्नं पराजितं त्वां कदाचिदपि न जानामि।।

ete śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ| bhojavṛṣṇyandhakā brahmannanyonyaṃ tairhataṃ yudhi|| prabhinnaṃ parājitaṃ tvāṃ kadācidapi na jānāmi||

Verse 12

गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः। त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम्।।

gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ| ta erakābhirnihatāḥ paśya kālasya paryayam||

Verse 13

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम्। निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम्।। हतं मृतम्। मारितवन्त इत्यर्थः।। पञ्चशतं सहस्रं सहस्रगुणितं पञ्चलक्षामीत्यर्थः।।

hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām| nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram|| hataṃ mṛtam| māritavanta ityarthaḥ|| pañcaśataṃ sahasraṃ sahasraguṇitaṃ pañcalakṣāmītyarthaḥ||

Verse 14

पुनःपुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम्। चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः।।

punaḥpunarna mṛṣyāmi vināśamamitaujasām| cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ||

Verse 15

शोषणं सागरस्येव मन्दरस्येव चालनम्। नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च।।

śoṣaṇaṃ sāgarasyeva mandarasyeva cālanam| nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityamagnestathaiva ca||

Verse 16

अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः। न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः।।

aśraddheyamahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ| na ceha sthātumicchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ||

Verse 17

इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन। मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः।।

itaḥ kaṣṭataraṃ cānyacchṛṇu tadvai tapodhana| mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ||

Verse 18

पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः। आभीरैरभिभूयाजौ हृताः पञ्चनदालयैः।। न केवलं हतं ताडितमपि तु निधनं प्राप्तमित्यर्थः।।

paśyato vṛṣṇidārāśca mama brahmansahasraśaḥ| ābhīrairabhibhūyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ|| na kevalaṃ hataṃ tāḍitamapi tu nidhanaṃ prāptamityarthaḥ||

Verse 19

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे। यथापुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाऽभवत्।।

dhanurādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe| yathāpurā ca me vīryaṃ bhujayorna tathā'bhavat||

Verse 20

अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने। शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः।।

astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune| śarāśca kṣayamāpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ||

Verse 21

पुरुषस्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः। चतुर्भुजः पीतवासाः श्यामः पद्मदलेक्षणः।।

puruṣascāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ| caturbhujaḥ pītavāsāḥ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ||

Verse 22

यश्च याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः। प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम्।।

yaśca yāti purastānme rathasya sumahādyutiḥ| pradahanripusainyāni na paśyāmyahamadya tam||

Verse 23

येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा। शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चादशातयम्।।

yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā| śarairgāṇḍīvanirmuktairahaṃ paścādaśātayam||

Verse 24

तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम। परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च।।

tamapaśyanviṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama| parinirviṇṇacetāśca śāntiṃ nopalabhe'pi ca||

Verse 25

देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम्। विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे।।

devakīnandanaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ prabhum| vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitumutsahe||

Verse 26

श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः। प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः।।

śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhurdiśaḥ| pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ||

Verse 27

उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम।।

upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavānarhati sattama||

Verse 28

व्यास उवाच। देवांशा देवभूतेन सम्भूतास्ते गतास्सह। धर्मव्यवस्थारक्षार्थं देवेन समुपेक्षिताः।।

vyāsa uvāca| devāṃśā devabhūtena sambhūtāste gatāssaha| dharmavyavasthārakṣārthaṃ devena samupekṣitāḥ||

Verse 29

ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकसमहारथाः। विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि।।

brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakasamahārathāḥ| vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñśocitumarhasi||

Verse 31

त्रैलोक्यमपि गोविन्दः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्। प्रसहेदन्यथा कर्तुं कुतः शापं महात्मनाम्।।

trailokyamapi govindaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam| prasahedanyathā kartuṃ kutaḥ śāpaṃ mahātmanām||

Verse 32

स्त्रियश्च ताः पुरा शप्ताः प्रभासे कुपितेन वै। अष्टावक्रेण मुनिना तदर्थं त्वद्बलक्षयम्।।

striyaśca tāḥ purā śaptāḥ prabhāse kupitena vai| aṣṭāvakreṇa muninā tadarthaṃ tvadbalakṣayam||

Verse 33

रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः। तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः।।

rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ| tava snehātpurāṇarṣirvāsudevaścaturbhujaḥ||

Verse 34

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः। मोक्षयित्वा तनुं प्राप्तः कृष्णः स्वस्थानमुत्तमम्।।

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ| mokṣayitvā tanuṃ prāptaḥ kṛṣṇaḥ svasthānamuttamam||

Verse 35

त्वयाऽपीह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ। कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज।।

tvayā'pīha mahatkarma devānāṃ puruṣarṣabha| kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja||

Verse 36

कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुङ्गव। गमनं प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो।।

kṛtakṛtyāṃśca vo manye saṃsiddhānkurupuṅgava| gamanaṃ prāptakālaṃ va idaṃ śreyaskaraṃ vibho||

Verse 37

बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत। भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये।। पश्यतः अनादरे षष्ठी। मां पश्यन्तमनादृत्येत्यर्थः।।

balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiśca bhārata| bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye|| paśyataḥ anādare ṣaṣṭhī| māṃ paśyantamanādṛtyetyarthaḥ||

Verse 38

कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय। काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया।। वुद्धिरुपस्थितकार्यावधारणम्। तेजः प्रागल्भ्यम्। प्रतिपत्तिरनागतावेक्षणम्। भवन्ति उत्पद्यन्ते। भवकालेषु ऐश्वर्यावाप्तिसमयेषु। विपर्यये विनाशकाले। विपद्यन्ते विनश्यन्ति।।

kālamūlamidaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya| kāla eva samādatte punareva yadṛcchayā|| vuddhirupasthitakāryāvadhāraṇam| tejaḥ prāgalbhyam| pratipattiranāgatāvekṣaṇam| bhavanti utpadyante| bhavakāleṣu aiśvaryāvāptisamayeṣu| viparyaye vināśakāle| vipadyante vinaśyanti||

Verse 39

स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः। स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः।।

sa eva balavānbhūtvā punarbhavati durbalaḥ| sa eveśaśca bhūtveha parairājñāpyate punaḥ||

Verse 40

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम्। पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति।। कालः ईश्वरः जगद्बीजं वियदादिपञ्चकं। समादत्ते संहरति यदा भूतानामपि संहारो भवति कियांस्तत्र भौतिकानां नाश इति तदर्थं शोकोनुचित इति भावः। य एव बलवान्स एव दुर्बलो भवत्येव विपर्ययोऽपि कालमूलो ज्ञेयः।।

kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatānyadya yathāgatam| punareṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati|| kālaḥ īśvaraḥ jagadbījaṃ viyadādipañcakaṃ| samādatte saṃharati yadā bhūtānāmapi saṃhāro bhavati kiyāṃstatra bhautikānāṃ nāśa iti tadarthaṃ śokonucita iti bhāvaḥ| ya eva balavānsa eva durbalo bhavatyeva viparyayo'pi kālamūlo jñeyaḥ||

Verse 41

कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत। एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ।। पुनर्युगान्तरे।।

kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatāmapi bhārata| etacchreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha|| punaryugāntare||

Verse 42

वैशम्पायन उवाच। एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः। अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम्।।

vaiśampāyana uvāca| etadvacanamājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ| anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 43

प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम्। आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति।।

praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram| ācaṣṭa tadyathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakakulaṃ prati||