Adhyaya 28

Verse 1

धृतराष्ट्रयुधिष्ठिराभ्यां परस्परकुशलप्रश्नादिपूर्वकं सँल्लापः।। 1 ।। युधिष्ठिरेण धृतराष्ट्रंप्रति विदुरः क्वेति प्रश्ने तत्रत्येन केनचिद्यदृच्छया धृतराष्ट्रमुपसर्पतो जनावलोकनेन प्रतिनिवर्तमानस्य च तस्य प्रदर्शनम्।। 2 ।। ततो युधिष्ठिरेणानुधावनेन तत्समीपगमनम्।। 3 ।। ततो विदुरे योगात्स्वशरीरत्यागेन तच्छरीरप्रवेशः।। 4 ।। युधिष्ठिरेण धृतराष्ट्रादिषु तदद्भुतनिवेदनम्।। 5 ।। धृतराष्ट्र उवाच। युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्वं कुशली ह्यसि। सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा।।

dhṛtarāṣṭrayudhiṣṭhirābhyāṃ parasparakuśalapraśnādipūrvakaṃ sa~llāpaḥ|| 1 || yudhiṣṭhireṇa dhṛtarāṣṭraṃprati viduraḥ kveti praśne tatratyena kenacidyadṛcchayā dhṛtarāṣṭramupasarpato janāvalokanena pratinivartamānasya ca tasya pradarśanam|| 2 || tato yudhiṣṭhireṇānudhāvanena tatsamīpagamanam|| 3 || tato vidure yogātsvaśarīratyāgena taccharīrapraveśaḥ|| 4 || yudhiṣṭhireṇa dhṛtarāṣṭrādiṣu tadadbhutanivedanam|| 5 || dhṛtarāṣṭra uvāca| yudhiṣṭhira mahābāho kaccitvaṃ kuśalī hyasi| sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaistathā||

Verse 2

ये च त्वामनुजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः। सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते नृप।।

ye ca tvāmanujīvanti kaccitte'pi nirāmayāḥ| sacivā bhṛtyavargāśca guravaścaiva te nṛpa||

Verse 3

कच्चित्तेऽपि निरातङ्का वसन्ति विषये तव। कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम्।।

kaccitte'pi nirātaṅkā vasanti viṣaye tava| kaccidvartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām||

Verse 4

कच्चिन्न्यायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते। अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः। ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः।। 28 ।।

kaccinnyāyānanucchidya kośaste'bhiprapūryate| arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ| brāhmaṇānagrahārairvā yathāvadanupaśyasi|| || iti śrīmanmahābhārate āśramavāsikaparvaṇi āśramavāsaparvaṇi aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|| 28 ||

Verse 5

कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेनि भरतर्षभ। शत्रवोपि कुतः पौरा भृत्या वा स्वजनोपि वा।।

kaccitte parituṣyanti śīleni bharatarṣabha| śatravopi kutaḥ paurā bhṛtyā vā svajanopi vā||

Verse 6

कच्चिद्यजसकि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः। अतिथीनन्नपानेनि कच्चिदर्चसि भारत।।

kaccidyajasaki rājendra śraddhāvānpitṛdevatāḥ| atithīnannapāneni kaccidarcasi bhārata||

Verse 7

कच्चिन्नयपथे विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव। क्षत्रिया वैश्यवर्णा वा शूद्रा वाऽपि कुटुम्बिनः।।

kaccinnayapathe viprāḥ svakarmaniratāstava| kṣatriyā vaiśyavarṇā vā śūdrā vā'pi kuṭumbinaḥ||

Verse 8

कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते। जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ।। कच्चिदायाननुच्छिद्येति क.पाठः।।

kaccitstrībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate| jāmayaḥ pūjitāḥ kaccittava gehe nararṣabha|| kaccidāyānanucchidyeti ka.pāṭhaḥ||

Verse 9

कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम्। यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति।।

kaccidrājarṣivaṃśo'yaṃ tvāmāsādya mahīpatim| yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati||

Verse 10

वैशण्पायन उवाच। इत्येवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत। कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यमब्रवीत्।।

vaiśaṇpāyana uvāca| ityevādinaṃ taṃ sa nyāyavitpratyabhāṣata| kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyamabravīt||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। अपि ते वर्धते राजंस्पपो मन्दः श्रमश्च ते ।।

yudhiṣṭhira uvāca| api te vardhate rājaṃspapo mandaḥ śramaśca te ||

Verse 12

अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा। अथास्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति।।

api me jananī ceyaṃ śuśrūṣurvigataklamā| athāsyāḥ saphalo rājanvanavāso bhaviṣyati||

Verse 13

इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता। घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति।।

iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakarśitā| ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccinna śocati||

Verse 14

हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान्। नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा।।

hatānputrānmahāvīryānkṣatradharmaparāyaṇān| nāpadhyāyati vā kaccidasmānpāpakṛtaḥ sadā||

Verse 15

क्व चासौ विदुरो राजन्नेमं पश्यामहे वयम्। संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थिरः।।

kva cāsau viduro rājannemaṃ paśyāmahe vayam| saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccinnu tapasi sthiraḥ||

Verse 16

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं धृतराष्ट्रो जनाधिपम्। कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समाश्रितः।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktaḥ pratyuvācainaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam| kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāśritaḥ||

Verse 17

वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः। कजाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित्।।

vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ| kajāciddṛśyate vipraiḥ śūnye'sminkānane kvacit||

Verse 18

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः। दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः।। जामयः सौभाग्यवत्यः।।

ityevaṃ bruvatastasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ| digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ|| jāmayaḥ saubhāgyavatyaḥ||

Verse 19

दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः। कविदुरस्त्वेष धर्मात्मा जनं दृष्ट्वा निवर्तते।।

dūrādālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ| kavidurastveṣa dharmātmā janaṃ dṛṣṭvā nivartate||

Verse 20

निवर्तमानं सहसा जनं दृष्ट्वाऽऽश्रमं प्रति। तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः। प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित्।।

nivartamānaṃ sahasā janaṃ dṛṣṭvā''śramaṃ prati| tamanvadhāvannṛpatireka eva yudhiṣṭhiraḥ| praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kvacitkvacit||

Verse 21

भोभो विदुर राजाऽहं दयितस्ते युधिष्ठिरः। इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत।।

bhobho vidura rājā'haṃ dayitaste yudhiṣṭhiraḥ| iti bruvannarapatistaṃ yatnādabhyadhāvata||

Verse 22

ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः। विदुरो वृक्षमाश्रित्य कञ्चित्तत्र वनान्तरे।।

tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ| viduro vṛkṣamāśritya kañcittatra vanāntare||

Verse 23

तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम्। अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः।।

taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭhamākṛtīmātrasūcitam| abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ||

Verse 24

युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाऽग्रतः स्थितः। विदुरस्याश्रमे राजा स च प्रत्याह संज्ञया।।

yudhiṣṭhiro'hamasmīti vākyamuktvā'grataḥ sthitaḥ| vidurasyāśrame rājā sa ca pratyāha saṃjñayā||

Verse 25

ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं तमुदैक्षत। संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः।।

tataḥ so'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ tamudaikṣata| saṃyojya vidurastasmindṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ||

Verse 26

विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह। प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च।।

viveśa viduro dhīmāngātrairgātrāṇi caiva ha| prāṇānprāṇeṣu ca dadhadindriyāṇīndriyeṣu ca||

Verse 27

स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम्। विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव।।

sa yogabalamāsthāya viveśa nṛpatestanum| viduro dharmarājasya tejasā prajvalanniva||

Verse 28

विदुरस्य शरीरं तु तथैव स्तब्धलोचनम्। वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम्।।

vidurasya śarīraṃ tu tathaiva stabdhalocanam| vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam||

Verse 29

बलवन्तं तथाऽऽत्मानं मेने बहुगुणं तदा। धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः।। वीटा पाषाणकवलः। वनदिग्धाङ्गो वानरैरुपलक्षित इति थ.पाठः।।

balavantaṃ tathā''tmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā| dharmarājo mahātejāstacca sasmāra pāṇḍavaḥ|| vīṭā pāṣāṇakavalaḥ| vanadigdhāṅgo vānarairupalakṣita iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 30

पौराणमात्मनः सर्वं भविष्यं च विशाम्पते। योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथिनं यथा।। तच्च स्वस्य विदुरस्य च एकस्यैव धर्मस्यांशाज्जातत्वं सस्मार।।

paurāṇamātmanaḥ sarvaṃ bhaviṣyaṃ ca viśāmpate| yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathinaṃ yathā|| tacca svasya vidurasya ca ekasyaiva dharmasyāṃśājjātatvaṃ sasmāra||

Verse 31

धर्मराजश्च तत्रैनं सञ्चस्कारयिषुस्तदा। दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वागभ्यभाषत।। योगधर्मं सस्मारेत्यनुषज्यते।।

dharmarājaśca tatrainaṃ sañcaskārayiṣustadā| dagdhukāmo'bhavadvidvānatha vāgabhyabhāṣata|| yogadharmaṃ sasmāretyanuṣajyate||

Verse 32

भोभो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम्। कलेबरमिहैवं ते धर्म एष सनातनः।।

bhobho rājanna dagdhavyametadvidurasaṃjñakam| kalebaramihaivaṃ te dharma eṣa sanātanaḥ||

Verse 33

लोको वैकर्तनो नाम भविष्यत्यस्य भारत। यतिधर्ममवाप्तोसौ नैष शोच्यः परंतप।। संचस्कारयिषुः संस्कारं लम्भयितुमिच्छुः।।

loko vaikartano nāma bhaviṣyatyasya bhārata| yatidharmamavāptosau naiṣa śocyaḥ paraṃtapa|| saṃcaskārayiṣuḥ saṃskāraṃ lambhayitumicchuḥ||

Verse 34

इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः। राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्।।

ityukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ| rājño vaicitravīryasya tatsarvaṃ pratyavedayat||

Verse 35

ततः स राजा धृतिमान्स च सर्वो जनस्तदा। भीमसेनादयश्चैव परं विस्मियमागताः।।

tataḥ sa rājā dhṛtimānsa ca sarvo janastadā| bhīmasenādayaścaiva paraṃ vismiyamāgatāḥ||

Verse 36

तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत्। आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम्।।

tacchrutvā prītimānrājā bhūtvā dharmajamabravīt| āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām||

Verse 37

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः। इत्युक्तः स तथेत्येवं प्राह धर्मात्मजो नृपम्।।

yadanno hi naro rājaṃstadanno'syātithiḥ smṛtaḥ| ityuktaḥ sa tathetyevaṃ prāha dharmātmajo nṛpam||

Verse 38

फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः। ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः। तां रात्रिमवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः।।

phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ| tataste vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥ| tāṃ rātrimavasansarve phalamūlajalāśanāḥ||