Adhyaya 63

Verse 1

युधिष्ठिरेण व्यासाज्ञया भीमादिभिः सहालोच्य यज्ञार्थं धनाहरणाय सहभ्रात्रादिभिर्हिमवत्पार्श्वप्रति प्रस्थानम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। श्रुत्वैतद्वचनं ब्रह्मन्व्यासेनोक्तं महात्मना। अश्वमेधं प्रति तदा किं भूयः प्रचकार ह।।

yudhiṣṭhireṇa vyāsājñayā bhīmādibhiḥ sahālocya yajñārthaṃ dhanāharaṇāya sahabhrātrādibhirhimavatpārśvaprati prasthānam|| 1 || janamejaya uvāca| śrutvaitadvacanaṃ brahmanvyāsenoktaṃ mahātmanā| aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ bhūyaḥ pracakāra ha||

Verse 2

रत्नं च यन्मरुत्तेनि निहितं वसुधातले। तदवाप कथं चेति तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम।।

ratnaṃ ca yanmarutteni nihitaṃ vasudhātale| tadavāpa kathaṃ ceti tanme brūhi dvijottama||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। श्रुत्वा द्वैपायनवचो धर्मिराजो युधिष्ठिरः। भ्रातॄन्सर्वान्समानाय्य काले वचनमब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca| śrutvā dvaipāyanavaco dharmirājo yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṝnsarvānsamānāyya kāle vacanamabravīt||

Verse 4

अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ यमावपि। श्रुतं वो वचनं वीराः सौहृदाद्यन्महात्मना।।

arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāvapi| śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdādyanmahātmanā||

Verse 5

कुरूणां हितकामेन प्रोक्तं कृष्णेन धीमता। तपोवृद्धेनि महता सुहृदां भूतिमिच्छता।।

kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā| tapovṛddheni mahatā suhṛdāṃ bhūtimicchatā||

Verse 6

गुरुणा धर्मशीलेन व्यासेनाद्भुतकर्मणा। भीष्मेण च महाप्राज्ञ गोविन्देनि च धीमता।।

guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhutakarmaṇā| bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindeni ca dhīmatā||

Verse 7

संस्मृत्य तदहं सम्यक्कर्तुमिच्छामि पाण्डवाः। आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद्धि नो हितम्।।

saṃsmṛtya tadahaṃ samyakkartumicchāmi pāṇḍavāḥ| āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ taddhi no hitam||

Verse 8

अनुबन्धे च कल्याणं यद्वचो ब्रह्मवादिनः। इयं हि वसुधा सर्वा क्षीणरत्ना कुरूद्वहाः।।

anubandhe ca kalyāṇaṃ yadvaco brahmavādinaḥ| iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ||

Verse 9

तच्चाचष्ट तदा व्यासो मरुत्तस्य धनं नृपाः। यद्येतद्वो बहुमतं मन्यध्वं वा क्षमं यदि। तदानयामहे सर्वे कतं वा भीम मन्यसे।।

taccācaṣṭa tadā vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ| yadyetadvo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi| tadānayāmahe sarve kataṃ vā bhīma manyase||

Verse 10

इत्युक्तवाक्ये नृपतौ तदा कुरुकुलोद्वह। भीमसेनो नृपश्रेष्ठं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।

ityuktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha| bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalirvākyamabravīt||

Verse 11

रोचते मे महाबाहो यदिदं भाषितं त्वया। व्यासाख्यातस्य वित्तस्य समुपानयनं प्रति।।

rocate me mahābāho yadidaṃ bhāṣitaṃ tvayā| vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati||

Verse 12

तत्प्राप्नुयामहे धर्माद्यद्धनं काङ्क्षितं प्रभो। कृतमेव महाराज भवेदिति मतिर्मम।।

tatprāpnuyāmahe dharmādyaddhanaṃ kāṅkṣitaṃ prabho| kṛtameva mahārāja bhavediti matirmama||

Verse 13

ते वयं प्रणिपातेन गिरीशस्य महात्मनः। तदानयामि भद्रं ते समभ्यर्च्य कपर्दिनम्।।

te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ| tadānayāmi bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam||

Verse 14

तं विभुं देवदेवेशं शूलपाणिं त्रिलोचनम्। अनादिनिधनं शंभुं नमस्यामि महेश्वरम्।।

taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ śūlapāṇiṃ trilocanam| anādinidhanaṃ śaṃbhuṃ namasyāmi maheśvaram||

Verse 15

लोकनाथं गणाध्यक्षं तस्यैवानुचरांश्चि तान्। प्रसाद्यार्थमवाप्स्यामो नूनं वाग्बुद्धिकर्मभिः।।

lokanāthaṃ gaṇādhyakṣaṃ tasyaivānucarāṃści tān| prasādyārthamavāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ||

Verse 16

रक्षन्ते ये च तद्द्रव्यं किन्नरा रौद्रदर्शनाः। ते च वश्या भविष्यन्ति प्रसन्ने वृषभध्वजे।।

rakṣante ye ca taddravyaṃ kinnarā raudradarśanāḥ| te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje||

Verse 17

स हि देवः प्रसन्नात्मा भक्तानां परमेश्वरः। ददात्यमरतां चापि किं पुनः काञ्चनं प्रभुः।।

sa hi devaḥ prasannātmā bhaktānāṃ parameśvaraḥ| dadātyamaratāṃ cāpi kiṃ punaḥ kāñcanaṃ prabhuḥ||

Verse 18

वनस्थास्य पुरा जिष्णोरस्त्रं पाशुपतं महत्। रौद्रं ब्रह्मसिरश्चादात्प्रसन्नः किं पुनर्धनम्।।

vanasthāsya purā jiṣṇorastraṃ pāśupataṃ mahat| raudraṃ brahmasiraścādātprasannaḥ kiṃ punardhanam||

Verse 19

वयं सर्वे हि तद्भक्ताः स चास्माकं प्रसीदति। तत्प्रसादादिदं राज्यं प्राप्तं कौरवनन्दन।।

vayaṃ sarve hi tadbhaktāḥ sa cāsmākaṃ prasīdati| tatprasādādidaṃ rājyaṃ prāptaṃ kauravanandana||

Verse 20

अभिमन्योर्वधे वृत्ते प्रतिज्ञाते धनञ्जये। जयद्रथवधार्थाय स्वप्ने लोकगुरुर्निशि। प्रसाद्य लब्धवानस्त्रमर्जुनः सहकेशवः।।

abhimanyorvadhe vṛtte pratijñāte dhanañjaye| jayadrathavadhārthāya svapne lokagururniśi| prasādya labdhavānastramarjunaḥ sahakeśavaḥ||

Verse 21

तत्र प्रभातां रजनीं फल्गुनस्याग्रतः प्रभुः। जघान सैन्यं शूलेन प्रत्यक्षं सव्यसाचिनः।।

tatra prabhātāṃ rajanīṃ phalgunasyāgrataḥ prabhuḥ| jaghāna sainyaṃ śūlena pratyakṣaṃ savyasācinaḥ||

Verse 22

कस्तां सेनां महाराज मनसाऽपि प्रधर्षयेत्। द्रोणिकर्णबलैर्युक्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः। ऋते देवान्महेष्वासाद्बहुरूपान्महेश्वरात्।।

kastāṃ senāṃ mahārāja manasā'pi pradharṣayet| droṇikarṇabalairyuktāṃ maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥ| ṛte devānmaheṣvāsādbahurūpānmaheśvarāt||

Verse 23

तस्यैव च प्रसादेव निहतास्तव शत्रवः। अश्वमेधस्य संसिद्धिं तव सम्पादयिष्यति।

tasyaiva ca prasādeva nihatāstava śatravaḥ| aśvamedhasya saṃsiddhiṃ tava sampādayiṣyati|

Verse 24

श्रुत्वैवं वदतस्तस्य वाक्यं भीमस्य भारत। प्रीतो धर्मात्मजो राजा बभूवातीव भारत। अर्जुनप्रमुखाश्चापि तथेत्येवाब्रुवन्वचः।।

śrutvaivaṃ vadatastasya vākyaṃ bhīmasya bhārata| prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata| arjunapramukhāścāpi tathetyevābruvanvacaḥ||

Verse 25

कृत्वा तु पाण्डवाः सर्वे रत्नाहरणनिश्चयम्। सेनामाज्ञापयामासुर्नक्षत्रेऽहनि च ध्रुवे।।

kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇaniścayam| senāmājñāpayāmāsurnakṣatre'hani ca dhruve||

Verse 26

ततो ययुः पाण्डुसुता ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च। अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठं पूर्वमेव महेश्वरम्।।

tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇānsvasti vācya ca| arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvameva maheśvaram||

Verse 27

मोदकैः पायसेनाथ मांसापूपैस्तथैव च। आशास्य च महात्मानं प्रययुर्मुदिता भृशम्।।

modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpaistathaiva ca| āśāsya ca mahātmānaṃ prayayurmuditā bhṛśam||

Verse 28

तेषां प्रयास्यतां तत्र मङ्गलानि शुभान्यथ। प्राहुः प्रहृष्टमनसो द्विजाग्र्या नागराश्च ते।।

teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhānyatha| prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāśca te||

Verse 29

ततः प्रदक्षिणीकृत्य शिरोभिः प्रणिपत्य च। ब्राह्मणानग्निसहितान्प्रययुः पाण्डुनन्दनाः।।

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca| brāhmaṇānagnisahitānprayayuḥ pāṇḍunandanāḥ||

Verse 30

समनुज्ञाप्य राजानं पुत्रशोकसमाहतम्। धृतराष्ट्रं सभार्यं वै पृथां च पृथुलोचनाम्।।

samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam| dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ ca pṛthulocanām||

Verse 31

मूले निक्षिप्य कौरव्यं युयुत्सुं धृतराष्ट्रजम्। सम्पूज्यमानाः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च मनीषिभिः। प्रययुः पाण्डवा वीरा नियमस्थाः शुचिव्रताः

mūle nikṣipya kauravyaṃ yuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam| sampūjyamānāḥ pauraiśca brāhmaṇaiśca manīṣibhiḥ| prayayuḥ pāṇḍavā vīrā niyamasthāḥ śucivratāḥ