Adhyaya 48

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरम्प्रत्युपमन्युना स्वात्मानं प्रत्युक्तशिवसहस्रनामानुवादः।। 1 ।। वासुदेव उवाच। ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर। प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसङ्ग्रहमादितः।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhirampratyupamanyunā svātmānaṃ pratyuktaśivasahasranāmānuvādaḥ|| 1 || vāsudeva uvāca| tataḥ sa prayato bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira| prāñjaliḥ prāha viprarṣirnāmasaṅgrahamāditaḥ||

Verse 2

उपमन्युरुवाच। ब्रह्मप्रोक्तैर्ऋषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसम्भवै। सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः।।

upamanyuruvāca| brahmaproktairṛṣiproktairvedavedāṅgasambhavai| sarvalokeṣu vikhyātaṃ stutyaṃ stoṣyāmi nāmabhiḥ||

Verse 3

महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः। ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।। 48 ।।

mahadbhirvihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ| ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtairvedakṛtātmanā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 48 ||

Verse 4

यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम्।।

yathoktaiḥ sādhubhiḥ khyātairmunibhistattvadarśibhiḥ| pravaraṃ prathamaṃ svargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubham||

Verse 5

श्रुतेः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः। सत्यैस्तत्परमं ब्रह्मि ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम्। वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम।।

śruteḥ sarvatra jagati brahmalokāvatāritaiḥ| satyaistatparamaṃ brahmi brahmaproktaṃ sanātanam| vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahito mama||

Verse 6

वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम्। तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम्।। सत्यैरन्वर्यैः वेदे कृतात्मना दत्तचित्तेन कृतैः वेदात्पृथक्कृतै।।

varayainaṃ bhavaṃ devaṃ bhaktastvaṃ parameśvaram| tena te śrāvayiṣyāmi yattadbrahma sanātanam|| satyairanvaryaiḥ vede kṛtātmanā dattacittena kṛtaiḥ vedātpṛthakkṛtai||

Verse 7

न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित्। युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि।।

na śakyaṃ vistarātkṛtsnaṃ vaktuṃ sarvasya kenacit| yuktenāpi vibhūtīnāmapi varṣaśatairapi||

Verse 8

यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते। कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तं गुणान्कार्त्स्न्येन माधव।।

yasyādirmadhyamantaṃ ca surairapi na gamyate| kastasya śaknuyādvaktaṃ guṇānkārtsnyena mādhava||

Verse 9

किन्तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम्। शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य धीमतः।।

kintu devasya mahataḥ saṃkṣiptārthapadākṣaram| śaktitaścaritaṃ vakṣye prasādāttasya dhīmataḥ||

Verse 10

अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः। यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया।।

aprāpya tu tato'nujñāṃ na śakyaḥ stotumīśvaraḥ| yadā tenābhyanujñātaḥ stuto vai sa tadā mayā||

Verse 11

अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः। नाम्नां कञ्चित्समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः।।

anādinidhanasyāhaṃ jagadyonermahātmanaḥ| nāmnāṃ kañcitsamuddeśaṃ vakṣyāmyavyaktayoninaḥ||

Verse 12

वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः। शृणु नाम्नां चयं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना।।

varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ| śṛṇu nāmnāṃ cayaṃ kṛṣṇa yaduktaṃ padmayoninā||

Verse 13

दश नामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः। तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम्।।

daśa nāmasahasrāṇi yānyāha prapitāmahaḥ| tāni nirmathya manasā dadhno ghṛtamivoddhṛtam||

Verse 14

गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु। घृतात्सारं यथा मण्डस्तथैतत्सारमुद्धृतम्।

gireḥ sāraṃ yathā hema puṣpasāraṃ yathā madhu| ghṛtātsāraṃ yathā maṇḍastathaitatsāramuddhṛtam|

Verse 15

सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम्। प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च प्रयतात्मना।।

sarvapāpāpahamidaṃ caturvedasamanvitam| prayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca prayatātmanā||

Verse 16

माङ्गल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत्।।

māṅgalyaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣoghnaṃ pāvanaṃ mahat||

Verse 17

इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दघानास्तिकाय च। नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने।।

idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śraddaghānāstikāya ca| nāśraddadhānarūpāya nāstikāyājitātmane||

Verse 18

यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम्। स कृष्ण नरकं याति सहपूर्वैः सहात्मजैः।।

yaścābhyasūyate devaṃ kāraṇātmānamīśvaram| sa kṛṣṇa narakaṃ yāti sahapūrvaiḥ sahātmajaiḥ||

Verse 19

इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तममम्। इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तम्।।

idaṃ dhyānamidaṃ yogamidaṃ dhyeyamanuttamamam| idaṃ japyamidaṃ jñānaṃ rahasyamidamuttam||

Verse 20

यं ज्ञात्वा अन्तकालेऽपि गच्छेत परमां गतिम्। पवित्रं मङ्गलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम्।। वरय प्रार्थत।।

yaṃ jñātvā antakāle'pi gaccheta paramāṃ gatim| pavitraṃ maṅgalaṃ medhyaṃ kalyāṇamidamuttamam|| varaya prārthata||

Verse 21

इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः। सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत्।।

idaṃ brahmā purā kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ| sarvastavānāṃ rājatve divyānāṃ samakalpayat||

Verse 22

तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः। स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः।।

tadāprabhṛti caivāyamīśvarasya mahātmanaḥ| stavarāja iti khyāto jagatyamarapūjitaḥ||

Verse 23

ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः। यतस्तण्डिः पुरा प्राप तेन तण्डिकृतोऽभवत्।।

brahmalokādayaṃ svarge stavarājo'vatāritaḥ| yatastaṇḍiḥ purā prāpa tena taṇḍikṛto'bhavat||

Verse 24

स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तण्डिना ह्यवतारितः। सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्।।

svargāccaivātra bhūrlokaṃ taṇḍinā hyavatāritaḥ| sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam||

Verse 25

निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम्। ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम्।।

nigadiṣye mahābāho stavānāmuttamaṃ stavam| brahmaṇāmapi yadbrahma parāṇāmapi yatparam||

Verse 26

तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः। शान्तीनामपि या शान्तिर्द्युतीनामपि या द्युतिः।।

tejasāmapi yattejastapasāmapi yattapaḥ| śāntīnāmapi yā śāntirdyutīnāmapi yā dyutiḥ||

Verse 27

दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः। देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः।।

dāntānāmapi yo dānto dhīmatāmapi yā ca dhīḥ| devānāmapi yo deva ṛṣīṇāmapi yastvṛṣiḥ||

Verse 28

यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः। रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि।।

yajñānāmapi yo yajñaḥ śivānāmapi yaḥ śivaḥ| rudrāṇāmapi yo rudraḥ prabhā prabhavatāmapi||

Verse 29

योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम्। यतो लोकाः सम्भवन्ति नभवन्ति यतः पुनः।।

yogināmapi yo yogī kāraṇānāṃ ca kāraṇam| yato lokāḥ sambhavanti nabhavanti yataḥ punaḥ||

Verse 30

सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः। अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु। यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि।।

sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmitatejasaḥ| aṣṭottarasahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu| yacchrutvā manujavyāghra sarvānkāmānavāpsyasi||

Verse 31

स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः, प्रवरो वरदो वरः। सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः।।

sthiraḥ sthāṇuḥ prabhurbhānuḥ, pravaro varado varaḥ| sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ||

Verse 32

जटी चर्मीं शिखी खङ्गी सर्वाङ्गः सर्वभावनः। हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः।।

jaṭī carmīṃ śikhī khaṅgī sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ| haraśca hariṇākṣaśca sarvabhūtaharaḥ prabhuḥ||

Verse 33

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः। श्मशानवासी भगवान्खचरो गोचरोऽर्दनः।।

pravṛttiśca nivṛttiśca niyataḥ śāśvato dhruvaḥ| śmaśānavāsī bhagavānkhacaro gocaro'rdanaḥ||

Verse 34

अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः। उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः।।

abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ| unmattaveṣapracchannaḥ sarvalokaprajāpatiḥ||

Verse 35

महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः। महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः।।

mahārūpo mahākāyo vṛṣarūpo mahāyaśāḥ| mahātmā sarvabhūtātmā viśvarūpo mahāhanuḥ||

Verse 36

लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः। पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः।।

lokapālo'ntarhitātmā prasādo hayagardabhiḥ| pavitraṃ ca mahāṃścaiva niyamo niyamāśritaḥ||

Verse 37

सर्वकर्मा स्वयंभूत आदिरादिकरो निधिः। सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः।।

sarvakarmā svayaṃbhūta ādirādikaro nidhiḥ| sahasrākṣo viśālākṣaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ||

Verse 38

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः। अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः।।

candraḥ sūryaḥ śaniḥ keturgraho grahapatirvaraḥ| atriratryā namaskartā mṛgabāṇārpaṇo'naghaḥ||

Verse 39

महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः। संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः।।

mahātapā ghoratapā adīno dīnasādhakaḥ| saṃvatsarakaro mantraḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ||

Verse 40

योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः। सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः।।

yogī yojyo mahābījo mahāretā mahābalaḥ| suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo bījavāhanaḥ||

Verse 41

दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः। विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः।।

daśabāhustvanimiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ| viśvarūpaḥ svayaṃ śreṣṭho balavīro balo gaṇaḥ||

Verse 42

गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च। मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः।।

gaṇakartā gaṇapatirdigvāsāḥ kāma eva ca| mantravitparamo mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ||

Verse 43

कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्। अशनी शतघ्नी खङ्गी पट्टिशी चायुधी महान्।।

kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān| aśanī śataghnī khaṅgī paṭṭiśī cāyudhī mahān||

Verse 44

स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः। उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा।।

sruvahastaḥ surūpaśca tejastejaskaro nidhiḥ| uṣṇīṣī ca suvaktraśca udagro vinatastathā||

Verse 45

दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कुष्ण एव च। शृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभंकरः।।

dīrghaśca harikeśaśca sutīrthaḥ kuṣṇa eva ca| śṛgālarūpaḥ siddhārtho muṇḍaḥ sarvaśubhaṃkaraḥ||

Verse 46

अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि। ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः।।

ajaśca bahurūpaśca gandhadhārī kapardyapi| ūrdhvaretā ūrdhvaliṅga ūrdhvaśāyī nabhaḥsthalaḥ||

Verse 47

त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः। अहश्चरो नक्तंचरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः।।

trijaṭī cīravāsāśca rudraḥ senāpatirvibhuḥ| ahaścaro naktaṃcarastigmamanyuḥ suvarcasaḥ||

Verse 48

गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः। सिंहशार्दूलरूपश्चि आर्द्रचर्माम्बरावृतः।।

gajahā daityahā kālo lokadhātā guṇākaraḥ| siṃhaśārdūlarūpaści ārdracarmāmbarāvṛtaḥ||

Verse 49

कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः। निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः।।

kālayogī mahānādaḥ sarvakāmaścatuṣpathaḥ| niśācaraḥ pretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ||

Verse 50

बहुभूतो बहुधरः स्वर्भिनुरमितो गतिः। नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः।।

bahubhūto bahudharaḥ svarbhinuramito gatiḥ| nṛtyapriyo nityanarto nartakaḥ sarvalālasaḥ||

Verse 51

घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः। सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः।।

ghoro mahātapāḥ pāśo nityo giriruho nabhaḥ| sahasrahasto vijayo vyavasāyo hyatandritaḥ||

Verse 52

अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः। दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा।।

adharṣaṇo dharṣaṇātmā yajñahā kāmanāśakaḥ| dakṣayāgāpahārī ca susaho madhyamastathā||

Verse 53

तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितो वरः। गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः।।

tejopahārī balahā mudito'rtho'jito varaḥ| gambhīraghoṣo gambhīro gambhīrabalavāhanaḥ||

Verse 54

न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः। सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः।।

nyagrodharūpo nyagrodho vṛkṣakarṇasthitirvibhuḥ| sutīkṣṇadaśanaścaiva mahākāyo mahānanaḥ||

Verse 55

विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः संयुगापीडवाहनः। तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित्।।

viṣvakseno hariryajñaḥ saṃyugāpīḍavāhanaḥ| tīkṣṇatāpaśca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit||

Verse 56

विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः। हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः।।

viṣṇuprasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ| hutāśanasahāyaśca praśāntātmā hutāśanaḥ||

Verse 57

उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित्। ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च।।

ugratejā mahātejā janyo vijayakālavit| jyotiṣāmayanaṃ siddhiḥ sarvavigraha eva ca||

Verse 58

शिंखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली। वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः।।

śiṃkhī muṇḍī jaṭī jvālī mūrtijo mūrdhago balī| veṇavī paṇavī tālī khalī kālakaṭaṃkaṭaḥ||

Verse 59

नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयो गमः। प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोमुखः।।

nakṣatravigrahamatirguṇabuddhirlayo gamaḥ| prajāpatirviśvabāhurvibhāgaḥ sarvagomukhaḥ||

Verse 60

विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः।। मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा।।

vimocanaḥ susaraṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ|| meḍhrajo balacārī ca mahīcārī srutastathā||

Verse 61

सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः। व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित्।।

sarvatūryaninādī ca sarvātodyaparigrahaḥ| vyālarūpo guhāvāsī guho mālī taraṅgavit||

Verse 62

त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः। बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः।।

tridaśastrikāladhṛkkarmasarvabandhavimocanaḥ| bandhanastvasurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ||

Verse 63

साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः। प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित्।।

sāṅkhyaprasādo durvāsāḥ sarvasādhuniṣevitaḥ| praskandano vibhāgajño atulyo yajñabhāgavit||

Verse 64

सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः। हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वंधारी धरोत्तमः।।

sarvavāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo'maraḥ| haimo hemakaro yajñaḥ sarvaṃdhārī dharottamaḥ||

Verse 65

लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः। सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः।।

lohitākṣo mahākṣaśca vijayākṣo viśāradaḥ| saṅgraho nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ||

Verse 66

मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः। सर्वकासप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत्।।

mukhyo'mukhyaśca dehaśca kāhaliḥ sarvakāmadaḥ| sarvakāsaprasādaśca subalo balarūpadhṛt||

Verse 67

सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः। आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः।।

sarvakāmavaraścaiva sarvadaḥ sarvatomukhaḥ| ākāśanirvirūpaśca nipātī hyavaśaḥ khagaḥ||

Verse 68

रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी। वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः।।

raudrarūpoṃ'śurādityo bahuraśmiḥ suvarcasī| vasuvego mahāvego manovego niśācaraḥ||

Verse 69

सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः। मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः।।

sarvavāsī śriyāvāsī upadeśakaro'karaḥ| munirātmanirālokaḥ sambhagnaśca sahasradaḥ||

Verse 70

पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः। उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः।।

pakṣī ca pakṣarūpaśca atidīpto viśāmpatiḥ| unmādo madanaḥ kāmo hyaśvattho'rthakaro yaśaḥ||

Verse 71

वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः। सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः।।

vāmadevaśca vāmaśca prāgdakṣiṇaśca vāmanaḥ| siddhayogī maharṣiśca siddhārthaḥ siddhasādhakaḥ||

Verse 72

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः। महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवांपतिः।।

bhikṣuśca bhikṣurūpaśca vipaṇo mṛduravyayaḥ| mahāseno viśākhaśca ṣaṣṭibhāgo gavāṃpatiḥ||

Verse 73

वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च। वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः।।

vajrahastaśca viṣkambhī camūstambhana eva ca| vṛttāvṛttakarastālo madhurmadhukalocanaḥ||

Verse 74

वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः। ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित्।।

vācaspatyo vājasano nityamāśramapūjitaḥ| brahmacārī lokacārī sarvacārī vicāravit||

Verse 75

ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान्। निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः।।

īśāna īśvaraḥ kālo niśācārī pinākavān| nimittastho nimittaṃ ca nandirnandikaro hariḥ||

Verse 76

नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः। भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः।।

nandīśvaraśca nandī ca nandano nandivardhanaḥ| bhagahārī nihantā ca kālo brahmā pitāmahaḥ||

Verse 77

चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च। लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः।।

caturmukho mahāliṅgaścāruliṅgastathaiva ca| liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo yogādhyakṣo yugāvahaḥ||

Verse 78

बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अव्यात्माऽनुगतो बलः। इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः।।

bījādhyakṣo bījakartā avyātmā'nugato balaḥ| itihāsaḥ sakalpaśca gautamo'tha niśākaraḥ||

Verse 79

दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः। लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः।।

dambho hyadambho vaidambho vaśyo vaśakaraḥ kaliḥ| lokakartā paśupatirmahākartā hyanauṣadhaḥ||

Verse 80

अक्षरं परमं ब्रह्मि बलवच्छक्र एव च। नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः।।

akṣaraṃ paramaṃ brahmi balavacchakra eva ca| nītirhyanītiḥ śuddhātmā śuddho mānyo gatāgataḥ||

Verse 81

बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वभित्रजित्। वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान्समरमर्दनः।।

bahuprasādaḥ susvapno darpaṇo'tha tvabhitrajit| vedakāro mantrakāro vidvānsamaramardanaḥ||

Verse 82

महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः। अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हिवः।।

mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ| agnijvālo mahājvālo atidhūmro huto hivaḥ||

Verse 83

वृषणः शंकरो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः। नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः।।

vṛṣaṇaḥ śaṃkaro nityaṃ varcasvī dhūmaketanaḥ| nīlastathāṅgalubdhaśca śobhano niravagrahaḥ||

Verse 84

स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः। उत्सङ्गश्च महाङ्गश्चि महागर्भपरायणः।।

svastidaḥ svastibhāvaśca bhāgī bhāgakaro laghuḥ| utsaṅgaśca mahāṅgaści mahāgarbhaparāyaṇaḥ||

Verse 85

कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम्। महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः।।

kṛṣṇavarṇaḥ suvarṇaśca indriyaṃ sarvadehinām| mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ||

Verse 86

महामूर्धा महाभात्रो महानेत्रो निशालयः। महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्चि महाहनुः।।

mahāmūrdhā mahābhātro mahānetro niśālayaḥ| mahāntako mahākarṇo mahoṣṭhaści mahāhanuḥ||

Verse 87

महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक्। महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः।।

mahānāso mahākamburmahāgrīvaḥ śmaśānabhāk| mahāvakṣā mahorasko hyantarātmā mṛgālayaḥ||

Verse 88

लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः। महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः।।

lambano lambitoṣṭhaśca mahāmāyaḥ payonidhiḥ| mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ||

Verse 89

महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः। प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः।।

mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ| prasannaśca prasādaśca pratyayo girisādhanaḥ||

Verse 90

स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः। वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः।।

snehano'snehanaścaiva ajitaśca mahāmuniḥ| vṛkṣākāro vṛkṣaketuranalo vāyuvāhanaḥ||

Verse 91

गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च। अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः।।

gaṇḍalī merudhāmā ca devādhipatireva ca| atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛksahasrāmitekṣaṇaḥ||

Verse 92

यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा। अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः।।

yajuḥpādabhujo guhyaḥ prakāśo jaṅgamastathā| amoghārthaḥ prasādaśca abhigamyaḥ sudarśanaḥ||

Verse 93

उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः। नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः।।

upakāraḥ priyaḥ sarvaḥ kanakaḥ kāñcanacchaviḥ| nābhirnandikaro bhāvaḥ puṣkarasthapatiḥ sthiraḥ||

Verse 94

द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः। नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः।।

dvādaśastrāsanaścādyo yajño yajñasamāhitaḥ| naktaṃ kaliśca kālaśca makaraḥ kālapūjitaḥ||

Verse 95

सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः। भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः।।

sagaṇo gaṇakāraśca bhūtavāhanasārathiḥ| bhasmaśayo bhasmagoptā bhasmabhūtastarurgaṇaḥ||

Verse 96

लोकपालस्तथा लोको महात्मा सर्वपूजितः। शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः।।

lokapālastathā loko mahātmā sarvapūjitaḥ| śuklastriśuklaḥ sampannaḥ śucirbhūtaniṣevitaḥ||

Verse 97

आश्रमस्थः क्रियादस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः। विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः।।

āśramasthaḥ kriyādastho viśvakarmamatirvaraḥ| viśālaśākhastāmroṣṭho hyambujālaḥ suniścalaḥ||

Verse 98

कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैवि परोऽपरः। गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः।।

kapilaḥ kapiśaḥ śukla āyuścaivi paro'paraḥ| gandharvo hyaditistārkṣyaḥ suvijñeyaḥ suśāradaḥ||

Verse 99

परश्वधायुधो देव अनुकारी सुबान्धवः। तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः।।

paraśvadhāyudho deva anukārī subāndhavaḥ| tumbavīṇo mahākrodha ūrdhvaretā jaleśayaḥ||

Verse 100

उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः। सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः।।

ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśanādo hyaninditaḥ| sarvāṅgarūpo māyāvī suhṛdo hyanilo'nalaḥ||

Verse 101

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः। स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः।।

bandhano bandhakartā ca subandhanavimocanaḥ| sa yajñāriḥ sa kāmārirmahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ||

Verse 103

बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः। अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा। अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः।।

bahudhā ninditaḥ śarvaḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro'dhanaḥ| ahirbudhnyo'nilābhaśca cekitāno havistathā| ajaikapācca kāpālī triśaṅkurajitaḥ śivaḥ||

Verse 104

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा। धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः।।

dhanvantarirdhūmaketuḥ skando vaiśravaṇastathā| dhātā śakraśca viṣṇuśca mitrastvaṣṭā dhruvo dharaḥ||

Verse 105

प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः। उषङ्गुश्च विधाता च मांधाता भूतभावनः।।

prabhāvaḥ sarvago vāyuraryamā savitā raviḥ| uṣaṅguśca vidhātā ca māṃdhātā bhūtabhāvanaḥ||

Verse 106

विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः। पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः।।

vibhurvarṇavibhāvī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ| padmanābho mahāgarbhaścandravaktro'nilo'nalaḥ||

Verse 107

बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी। कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः।।

balavāṃścopaśāntaśca purāṇaḥ puṇyacañcurī| kurukartā kuruvāsī kurubhūto guṇauṣadhaḥ||

Verse 108

सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः। देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्।।

sarvāśayo darbhacārī sarveṣāṃ prāṇināṃ patiḥ| devadevaḥ sukhāsaktaḥ sadasatsarvaratnavit||

Verse 109

कैलासगिरिवासी च हिमवद्भिरिसंश्रयः। कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः।।

kailāsagirivāsī ca himavadbhirisaṃśrayaḥ| kūlahārī kūlakartā bahuvidyo bahupradaḥ||

Verse 110

वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः। सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः।।

vaṇijo vardhakī vṛkṣo bakulaścandanaśchadaḥ| sāragrīvo mahājatruralolaśca mahauṣadhaḥ||

Verse 111

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छदो व्याकरणोत्तरः। सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः।।

siddhārthakārī siddhārthaśchado vyākaraṇottaraḥ| siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ||

Verse 112

प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः। सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः।।

prabhāvātmā jagatkālasthālo lokahitastaruḥ| sāraṅgo navacakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ||

Verse 113

भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः।।

bhūtālayo bhūtapatirahorātramaninditaḥ||

Verse 114

वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः। अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः।।

vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaśca vibhurbhavaḥ| amoghaḥ saṃyato hyaśvo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ||

Verse 115

धृतिमान्मतिमान्दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः। गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः।

dhṛtimānmatimāndakṣaḥ satkṛtaśca yugādhipaḥ| gopālirgopatirgrāmo gocarmavasano hariḥ|

Verse 116

हिरण्यबाहुश्च तता गुहापालः प्रवेशिनाम्। प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः।।

hiraṇyabāhuśca tatā guhāpālaḥ praveśinām| prakṛṣṭārirmahāharṣo jitakāmo jitendriyaḥ||

Verse 117

गान्धारश्च सुवासस्च तपःसक्तो रतिर्नरः। महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः।।

gāndhāraśca suvāsasca tapaḥsakto ratirnaraḥ| mahāgīto mahānṛtyo hyapsarogaṇasevitaḥ||

Verse 118

महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः। आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः।।

mahāketurmahādhāturnaikasānucaraścalaḥ| āvedanīya ādeśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ||

Verse 119

तोरणस्तारणो वातः वरिधी पतिखेचरः। संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः।।

toraṇastāraṇo vātaḥ varidhī patikhecaraḥ| saṃyogo vardhano vṛddho ativṛddho guṇādhikaḥ||

Verse 120

नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः। युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिवि सुपर्वणः।।

nitya ātmasahāyaśca devāsurapatiḥ patiḥ| yuktaśca yuktabāhuśca devo divi suparvaṇaḥ||

Verse 121

आषाढश्च सुषांढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः। वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः।।

āṣāḍhaśca suṣāṃḍhaśca dhruvo'tha hariṇo haraḥ| vapurāvartamānebhyo vasuśreṣṭho mahāpathaḥ||

Verse 122

शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः। अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः।।

śirohārī vimarśaśca sarvalakṣaṇalakṣitaḥ| akṣaśca rathayogī ca sarvayogī mahābalaḥ||

Verse 123

समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः। निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः।।

samāmnāyo'samāmnāyastīrthadevo mahārathaḥ| nirjīvo jīvano mantraḥ śubhākṣo bahukarkaśaḥ||

Verse 124

रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित्। मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः।।

ratnaprabhūto ratnāṅgo mahārṇavanipānavit| mūlaṃ viśālo hyamṛto vyaktāvyaktastaponidhiḥ||

Verse 125

आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः। सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः।।

ārohaṇo'dhirohaśca śīladhārī mahāyaśāḥ| senākalpo mahākalpo yogo yugakaro hariḥ||

Verse 126

युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः। न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः।।

yugarūpo mahārūpo mahānāgahano vadhaḥ| nyāyanirvapaṇaḥ pādaḥ paṇḍito hyacalopamaḥ||

Verse 127

बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः। विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः।।

bahumālo mahāmālaḥ śaśī harasulocanaḥ| vistāro lavaṇaḥ kūpastriyugaḥ saphalodayaḥ||

Verse 128

त्रिलोचनो विषष्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः। बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः।।

trilocano viṣaṣṇāṅgo maṇividdho jaṭādharaḥ| bindurvisargaḥ sumukhaḥ śaraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ||

Verse 129

निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः। गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम्।।

nivedanaḥ sukhājātaḥ sugandhāro mahādhanuḥ| gandhapālī ca bhagavānutthānaḥ sarvakarmaṇām||

Verse 130

मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः। तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान्।।

manthāno bahulo vāyuḥ sakalaḥ sarvalocanaḥ| talastālaḥ karasthālī ūrdhvasaṃhanano mahān||

Verse 131

धत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः। मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः।

dhatraṃ succhatro vikhyāto lokaḥ sarvāśrayaḥ kramaḥ| muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍī kuṇḍī vikurvaṇaḥ|

Verse 132

हर्यक्षः ककुभो वज्रो शतजिह्वः सहस्रपात्। सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः।।

haryakṣaḥ kakubho vajro śatajihvaḥ sahasrapāt| sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ||

Verse 133

सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्। पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः।

sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt| pavitraṃ trikakunmantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ|

Verse 134

ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान्। पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः।।

brahmadaṇḍavinirmātā śataghnīpāśaśaktimān| padmagarbho mahāgarbho brahmagarbho jalodbhavaḥ||

Verse 135

गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः। अनन्तरुपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः।।

gabhastirbrahmakṛdbrahmī brahmavidbrāhmaṇo gatiḥ| anantarupo naikātmā tigmatejāḥ svayaṃbhuvaḥ||

Verse 136

ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः। चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः।।

ūrdhvagātmā paśupatirvātaraṃhā manojavaḥ| candanī padmanālāgraḥ surabhyuttaraṇo naraḥ||

Verse 137

कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत्। उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृगुमाधवः।।

karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛt| umāpatirumākānto jāhnavīdhṛgumādhavaḥ||

Verse 138

वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमाहास्वनः। महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः।।

varo varāho varado vareṇyaḥ sumāhāsvanaḥ| mahāprasādo damanaḥ śatruhā śvetapiṅgalaḥ||

Verse 139

पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत्। सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः।।

pītātmā paramātmā ca prayatātmā pradhānadhṛt| sarvapārśvamukhastryakṣo dharmasādhāraṇo varaḥ||

Verse 140

चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः। साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सविताऽमृतः व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः। ऋतु संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः।।

carācarātmā sūkṣmātmā amṛto govṛṣeśvaraḥ| sādhyarṣirvasurādityo vivasvānsavitā'mṛtaḥ vyāsaḥ sargaḥ susaṃkṣepo vistaraḥ paryayo naraḥ| ṛtu saṃvatsaro māsaḥ pakṣaḥ saṅkhyāsamāpanaḥ||

Verse 142

कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः। विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः।।

kalā kāṣṭhā lavā mātrā muhūrtāhaḥkṣapāḥ kṣaṇāḥ| viśvakṣetraṃ prajābījaṃ liṅgamādyastu nirgamaḥ||

Verse 143

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः। स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्।।

sadasadvyaktamavyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ| svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam||

Verse 144

निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोक परा गतिः। देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः।।

nirvāṇaṃ hlādanaścaiva brahmaloka parā gatiḥ| devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ||

Verse 145

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः। देवासुरमहामात्रो देवासुगणाश्रयः।।

devāsuragururdevo devāsuranamaskṛtaḥ| devāsuramahāmātro devāsugaṇāśrayaḥ||

Verse 146

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः। देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः।।

devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ| devātidevo devarṣirdevāsuravarapradaḥ||

Verse 147

देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः। सर्वदेवमयोचिन्त्यो देवतात्माऽत्मसम्भवः।।

devāsureśvaro viśvo devāsuramaheśvaraḥ| sarvadevamayocintyo devatātmā'tmasambhavaḥ||

Verse 148

उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः।। ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः।।

udbhittrivikramo vaidyo virajo nīrajo'maraḥ|| īḍyo hastīśvaro vyāghro devasiṃho nararṣabhaḥ||

Verse 149

विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः। सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः।।

vibudho'gravaraḥ sūkṣmaḥ sarvadevastapomayaḥ| suyuktaḥ śobhano vajrī prāsānāṃ prabhavo'vyayaḥ||

Verse 150

गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः। शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः।।

guhaḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraṃ sarvapāvanaḥ| śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ||

Verse 151

अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधः। ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः।।

abhirāmaḥ suragaṇo virāmaḥ sarvasādhaḥ| lalāṭākṣo viśvadevo hariṇo brahmavarcasaḥ||

Verse 152

स्थावराणां पतिश्चैव नियमन्द्रियवर्धनः। सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः।।

sthāvarāṇāṃ patiścaiva niyamandriyavardhanaḥ| siddhārthaḥ siddhabhūtārtho'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ||

Verse 153

व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः। विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमाञ्श्रीवर्धनो जगत्।।

vratādhipaḥ paraṃ brahma bhaktānāṃ paramā gatiḥ| vimukto muktatejāśca śrīmāñśrīvardhano jagat||

Verse 154

यथा प्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया। यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः। स्तोतव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम्।।

yathā pradhānaṃ bhagavāniti bhaktyā stuto mayā| yanna brahmādayo devā vidustattvena narṣayaḥ| stotavyamarcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ stoṣyati jagatpatim||

Verse 155

भक्तिं त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः। ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः।।

bhaktiṃ tvevaṃ puraskṛtya mayā yajñapatirvibhuḥ| tato'bhyanujñāṃ samprāpya stuto matimatāṃ varaḥ||

Verse 156

शिवमेभिः स्तुवन्देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः। नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना।।

śivamebhiḥ stuvandevaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ| nityayuktaḥ śucirbhaktaḥ prāpnotyātmānamātmanā||

Verse 157

एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति।।

etaddhi paramaṃ brahma paraṃ brahmādhigacchati||

Verse 158

ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम्।।

ṛṣayaścaiva devāśca stuvantyetena tatparam||

Verse 159

स्तूयमानो महादेवस्तष्यते नियतात्मभिः। भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः।।

stūyamāno mahādevastaṣyate niyatātmabhiḥ| bhaktānukampī bhagavānātmasaṃsthākaro vibhuḥ||

Verse 160

तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः। आस्तिकाः श्रद्धधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः।।

tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ| āstikāḥ śraddhadhānāśca bahubhirjanmabhiḥ stavaiḥ||

Verse 161

भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम्। कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः।।

bhaktyā hyananyamīśānaṃ paraṃ devaṃ sanātanam| karmaṇā manasā vācā bhāvenāmitatejasaḥ||

Verse 162

शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा। उन्मिषन्निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनःपनः।।

śayānā jāgramāṇāśca vrajannupaviśaṃstathā| unmiṣannimiṣaṃścaiva cintayantaḥ punaḥpanaḥ||

Verse 163

शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम्। स्तुवन्तः स्तूयामानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च।।

śṛṇvantaḥ śrāvayantaśca kathayantaśca te bhavam| stuvantaḥ stūyāmānāśca tuṣyanti ca ramanti ca||

Verse 164

जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु। जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते।।

janmakoṭisahasreṣu nānāsaṃsārayoniṣu| jantorvigatapāpasya bhave bhaktiḥ prajāyate||

Verse 165

उत्पन्ना च भवे भक्तिरनत्या सर्वभावतः। भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा।।

utpannā ca bhave bhaktiranatyā sarvabhāvataḥ| bhāvinaḥ kāraṇe cāsya sarvayuktasya sarvathā||

Verse 166

एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्तते। निर्विघ्रा निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी।।

etaddeveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhtate| nirvighrā niścalā rudre bhaktiravyabhicāriṇī||

Verse 167

तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम्। येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः।।

tasyaiva ca prasādena bhaktirutpadyate nṛṇām| yena yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāgavatacetasaḥ||

Verse 168

ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम्। प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत्।।

ye sarvabhāvānugatāḥ prapadyante maheśvaram| prapannavatsalo devaḥ saṃsārāttānsamuddharet||

Verse 169

एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम्। मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्।। इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्सदसत्पतिः। कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना।।

evamanye vikurvanti devāḥ saṃsāramocanam| manuṣyāṇāmṛte devaṃ nānyā śaktistapobalam|| iti tenendrakalpena bhagavānsadasatpatiḥ| kṛttivāsāḥ stutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śubhabuddhinā||

Verse 171

स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत्। गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्म शंकरसन्निधौ।।

stavametaṃ bhagavato brahmā svayamadhārayat| gīyate ca sa buddhyeta brahma śaṃkarasannidhau||

Verse 172

इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम्। योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा।।

idaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca sarvadā pāpanāśanam| yogadaṃ mokṣadaṃ caiva svargadaṃ toṣadaṃ tathā||

Verse 173

एवमेतत्पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम्। या गतिः साङ्ख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा।।

evametatpaṭhante ya ekabhaktyā tu śaṅkaram| yā gatiḥ sāṅkhyayogānāṃ vrajantyetāṃ gatiṃ tadā||

Verse 174

स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ। अब्धमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम्।।

stavametaṃ prayatnena sadā rudrasya sannidhau| abdhamekaṃ caredbhaktaḥ prāpnuyādīpsitaṃ phalam||

Verse 175

एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम्। ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे।।

etadrahasyaṃ paramaṃ brahmaṇo hṛdi saṃsthitam| brahmā provāca śakrāya śakraḥ provāca mṛtyave||

Verse 176

मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत्। महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मानि।।

mṛtyuḥ provāca rudrebhyo rudrebhyastaṇḍimāgamat| mahatā tapasā prāptastaṇḍinā brahmasadmāni||

Verse 177

तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः। वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव।।

taṇḍiḥ provāca śukrāya gautamāya ca bhārgavaḥ| vaivasvatāya manave gautamaḥ prāha mādhava||

Verse 178

नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते। यमाय प्राह भगवान्साध्यो नारायणोच्युतः।।

nārāyaṇāya sādhyāya samādhiṣṭhāya dhīmate| yamāya prāha bhagavānsādhyo nārāyaṇocyutaḥ||

Verse 179

नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः। मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत।।

nāciketāya bhagavānāha vaivasvato yamaḥ| mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketo'bhyabhāṣata||

Verse 180

मार्कण्डेयान्मय प्राप्तो नियमेन जनार्दन। तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम्।

mārkaṇḍeyānmaya prāpto niyamena janārdana| tavāpyahamamitraghna stavaṃ dadyāṃ hyaviśrutam|

Verse 181

स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेनि संमितम्। नास्य विघ्रं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः।।

svargyamārogyamāyuṣyaṃ dhanyaṃ vedeni saṃmitam| nāsya vighraṃ vikurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ||

Verse 182

पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि। यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। अभग्रयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्।।

piśācā yātudhānā vā guhyakā bhujagā api| yaḥ paṭheta śuciḥ pārtha brahmacārī jitendriyaḥ| abhagrayogo varṣaṃ tu so'śvamedhaphalaṃ labhet||