Adhyaya 123

Verse 1

फेनपस्य गोभी रन्तिदेवं प्रति तत्सत्रे स्वेषां पशुत्वेन विनियोगप्रार्थना।। 1 ।। तेन गवां मध्ये कस्याश्चिदपि सकामत्वज्ञाने सत्रविरामरूपसमयकरणेन सत्रारभ्यः।। 2 ।। कदाजन कस्याश्चिद्गोर्वत्सस्नेहाद्विशसने दुःखावगमेन यागोपरमः।। 3 ।। भीष्म उवाच। ता गावो रन्तिदेवस्य गत्वा यज्ञं मनीषिणः। आत्मानं ज्ञापयामासुर्महर्षीणां समक्षतः।।

phenapasya gobhī rantidevaṃ prati tatsatre sveṣāṃ paśutvena viniyogaprārthanā|| 1 || tena gavāṃ madhye kasyāścidapi sakāmatvajñāne satravirāmarūpasamayakaraṇena satrārabhyaḥ|| 2 || kadājana kasyāścidgorvatsasnehādviśasane duḥkhāvagamena yāgoparamaḥ|| 3 || bhīṣma uvāca| tā gāvo rantidevasya gatvā yajñaṃ manīṣiṇaḥ| ātmānaṃ jñāpayāmāsurmaharṣīṇāṃ samakṣataḥ||

Verse 2

रन्तिदेवस्ततो राजा प्रयतः प्राञ्जलिः शुचिः। उवाच गावः प्रणतः किमागमनमित्यपि।।

rantidevastato rājā prayataḥ prāñjaliḥ śuciḥ| uvāca gāvaḥ praṇataḥ kimāgamanamityapi||

Verse 3

गाव ऊचुः। इच्चामस्तव राजेन्द्र सत्रेऽस्मिन्विनियोजनम्। पशुत्वमुपसम्प्राप्तुं प्रसादं कर्तुमर्हसि।।

gāva ūcuḥ| iccāmastava rājendra satre'sminviniyojanam| paśutvamupasamprāptuṃ prasādaṃ kartumarhasi||

Verse 4

रन्तिदेव उवाच। नास्ति शक्तो गवां घातं कर्तुं शतसहस्रशः। घातयित्वा त्वहं युष्मान्कथमात्मानमुत्तरे।।

rantideva uvāca| nāsti śakto gavāṃ ghātaṃ kartuṃ śatasahasraśaḥ| ghātayitvā tvahaṃ yuṣmānkathamātmānamuttare||

Verse 5

यः पशुत्वेन संयोज्य युष्मान्स्वर्गं नयेदिह। आत्मानं चैव तपसा गावः समुपगम्यताम्।।

yaḥ paśutvena saṃyojya yuṣmānsvargaṃ nayediha| ātmānaṃ caiva tapasā gāvaḥ samupagamyatām||

Verse 6

गाव ऊचुः। अस्माकं तारणे युक्तो धर्मात्मा तपसि स्थितः। श्रुतोऽस्माभिर्भवान्राजंस्ततस्तु स्वयमागताः।।

gāva ūcuḥ| asmākaṃ tāraṇe yukto dharmātmā tapasi sthitaḥ| śruto'smābhirbhavānrājaṃstatastu svayamāgatāḥ||

Verse 7

रन्तिदेव उवाच। मम सत्रे पशुत्वं वो यद्येवं हि मनीषितम्। समयेनाहमेतेन जुहुयां वो हुताशने।।

rantideva uvāca| mama satre paśutvaṃ vo yadyevaṃ hi manīṣitam| samayenāhametena juhuyāṃ vo hutāśane||

Verse 8

कदाचिद्यदि वः काचिदकामा विनियुज्यते। तदा समाप्तिः सत्रस्य गवां स्यादिति नैष्ठिकी।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 123 ।।

kadācidyadi vaḥ kācidakāmā viniyujyate| tadā samāptiḥ satrasya gavāṃ syāditi naiṣṭhikī|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 123 ||

Verse 9

गाव ऊचुः। एवमस्तु महाराज यथा त्वं प्रब्रवीषि नः। अकामाः स्युर्यदा गावस्तदा सत्रं समाप्यताम्।।

gāva ūcuḥ| evamastu mahārāja yathā tvaṃ prabravīṣi naḥ| akāmāḥ syuryadā gāvastadā satraṃ samāpyatām||

Verse 10

भीष्म उवाच। ततः प्रवृत्ते गोसत्रे रन्तिदेवस्य धीमतः। गोसहस्राण्यहरहर्नियुज्यन्ते शमीतृभिः।। कदाचित् कदापि। काचित् कापि।।

bhīṣma uvāca| tataḥ pravṛtte gosatre rantidevasya dhīmataḥ| gosahasrāṇyaharaharniyujyante śamītṛbhiḥ|| kadācit kadāpi| kācit kāpi||

Verse 11

एवं बहनि वर्षाणि व्यतीतानि नराधिप। गवां वै वध्यमानानां न चान्तः प्रत्यदृश्यत।।

evaṃ bahani varṣāṇi vyatītāni narādhipa| gavāṃ vai vadhyamānānāṃ na cāntaḥ pratyadṛśyata||

Verse 12

गवां चर्मसहस्रैस्तु राशयः पर्वतोपमाः। बभूवुः कुरुशार्दूल बहुधा मेघसंनिभाः।।

gavāṃ carmasahasraistu rāśayaḥ parvatopamāḥ| babhūvuḥ kuruśārdūla bahudhā meghasaṃnibhāḥ||

Verse 13

मेदःक्लेदवहा चैव प्रावर्तत महानदी। अद्यापि भुवि विख्याता नदी चर्मण्वती शुभा।।

medaḥkledavahā caiva prāvartata mahānadī| adyāpi bhuvi vikhyātā nadī carmaṇvatī śubhā||

Verse 14

ततः कदाचित्स्वं वत्सं गौरुपामन्त्र्य दुःखिता। एहि वत्स स्तनं पाहि मा त्वं पश्चात्क्षुदार्दितः।।

tataḥ kadācitsvaṃ vatsaṃ gaurupāmantrya duḥkhitā| ehi vatsa stanaṃ pāhi mā tvaṃ paścātkṣudārditaḥ||

Verse 15

तप्स्यसे विमना दुःखं घातितायां मयि ध्रुवम्। एते ह्यायान्ति चण्डालाः सशस्त्रामां जिघांसवः।।

tapsyase vimanā duḥkhaṃ ghātitāyāṃ mayi dhruvam| ete hyāyānti caṇḍālāḥ saśastrāmāṃ jighāṃsavaḥ||

Verse 16

अथ शुश्राव तां वाणीं मानुषीं समुदाहृताम्। रन्तिदेवो महाराज ततस्तां समवारयत्।।

atha śuśrāva tāṃ vāṇīṃ mānuṣīṃ samudāhṛtām| rantidevo mahārāja tatastāṃ samavārayat||

Verse 17

स्थापयामास गोसत्रमथ तं पार्तिवर्षभ। सत्रोत्सृष्टाः परित्यक्ता गावोऽन्याः समुपाश्रिताः।।

sthāpayāmāsa gosatramatha taṃ pārtivarṣabha| satrotsṛṣṭāḥ parityaktā gāvo'nyāḥ samupāśritāḥ||

Verse 18

यास्तस्य राज्ञो निहता गावो यज्ञे महात्मनः। ता गोलोकमुपाजग्मुः प्रेक्षिता ब्रह्मवादिभिः।।

yāstasya rājño nihatā gāvo yajñe mahātmanaḥ| tā golokamupājagmuḥ prekṣitā brahmavādibhiḥ||

Verse 19

रन्तिदेवोपि राजर्षिरिष्ट्वा यज्ञं यथाविधि। ततः सख्यं सुरपतेस्त्रिदिवं चाक्षयं ययौ।।

rantidevopi rājarṣiriṣṭvā yajñaṃ yathāvidhi| tataḥ sakhyaṃ surapatestridivaṃ cākṣayaṃ yayau||

Verse 20

फेनपो दिवि गोलोके मुमुदे शाश्वतीः समाः। अवशिष्टश्च या गवस्ता बभूवुर्वनेचराः।।

phenapo divi goloke mumude śāśvatīḥ samāḥ| avaśiṣṭaśca yā gavastā babhūvurvanecarāḥ||

Verse 21

फेनपाख्यानमेतत्ते गवां माहात्म्यमेव च। कथितं पावनं पुण्यं कृष्णद्वैपायनेरितम्।।

phenapākhyānametatte gavāṃ māhātmyameva ca| kathitaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam||

Verse 22

नारायणोऽपि भगवान्दृष्ट्वा गोषु परं यशः। शुश्रूषां परमां चक्रे भक्तिं च भरतर्षभ।।

nārāyaṇo'pi bhagavāndṛṣṭvā goṣu paraṃ yaśaḥ| śuśrūṣāṃ paramāṃ cakre bhaktiṃ ca bharatarṣabha||

Verse 23

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र गा वै पूजय भारत। द्विजेभ्यश्चैव सततं प्रयच्छ कुरुसत्तम।।

tasmāttvamapi rājendra gā vai pūjaya bhārata| dvijebhyaścaiva satataṃ prayaccha kurusattama||