Adhyaya 110

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति सत्यदमादिप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो। प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati satyadamādipraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| visrambhito'haṃ bhavatā dharmānpravadatā vibho| pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते। नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्।।

vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute| niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam||

Verse 3

दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम्। अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम्।।

damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim| adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvamicchāmi veditum||

Verse 4

अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह। तस्य किञ्च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति।।

apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha| tasya kiñca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yastu prayacchati||

Verse 5

स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम्। सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्।

svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam| satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam|

Verse 6

पितृशुश्रूषणे किञ्च मातृशुश्रूषणे तथा। आचार्यगुरुशुश्रूषा स्वनुक्रोशानुकम्पने।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दशाधिकशततमोऽध्यायः।। 110 ।।

pitṛśuśrūṣaṇe kiñca mātṛśuśrūṣaṇe tathā| ācāryaguruśuśrūṣā svanukrośānukampane|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 110 ||

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम्। वेतुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे।।

etatsarvamaśeṣeṇa pitāmaha yathātatham| vetumicchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 8

भीष्म उवाच। यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते। अखण्डं सम्यगारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः।।

bhīṣma uvāca| yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā sampratipadyate| akhaṇḍaṃ samyagārabhya tasya lokāḥ sanātanāḥ||

Verse 9

नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते। नियमानां क्रतूनां च त्वयाऽवाप्तमिदं फलम्।। अनुक्रोशः परदुःखेन दुःखितत्वम्। अनुकम्पा तत्प्रतीकारकरणम्।।

niyamānāṃ phalaṃ rājanpratyakṣamiha dṛśyate| niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayā'vāptamidaṃ phalam|| anukrośaḥ paraduḥkhena duḥkhitatvam| anukampā tatpratīkārakaraṇam||

Verse 10

स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च। इह लोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते।।

svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate'mutra ceha ca| iha loke'rthavānnityaṃ brahmaloke ca modate||

Verse 11

दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे। दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः। यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः।।

damasya tu phalaṃ rājañśṛṇu tvaṃ vistareṇa me| dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ| yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ||

Verse 12

प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः। युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव।।

prārthayanti ca yaddāntā labhante tanna saṃśayaḥ| yujyante sarvakāmairhi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava||

Verse 13

स्वर्गे यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च। दानैर्यज्ञैश्च विविधैस्तथा दान्ताः क्षमान्विताः।।

svarge yathā pramodante tapasā vikrameṇa ca| dānairyajñaiśca vividhaistathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ||

Verse 14

दानाद्दमो विशिष्टो हि ददत्किञ्चिद्द्विजातये। दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परंदमः।। यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः। क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानाद्वरो दमः।।

dānāddamo viśiṣṭo hi dadatkiñciddvijātaye| dātā kupyati no dāntastasmāddānātparaṃdamaḥ|| yastu dadyādakupyanhi tasya lokāḥ sanātanāḥ| krodho hanti hi yaddānaṃ tasmāddānādvaro damaḥ||

Verse 16

अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि। ऋषीणां सर्वलोकषु यानि ते यान्ति देवताः।।

adṛśyāni mahārāja sthānānyayutaśo divi| ṛṣīṇāṃ sarvalokaṣu yāni te yānti devatāḥ||

Verse 17

दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः। कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परं दमः।।

damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ| kāmayānā mahatsthānaṃ tasmāddānātparaṃ damaḥ||

Verse 18

विद्यादानाद्वरं नास्ति वेदविद्या महाफलाः। अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते।।

vidyādānādvaraṃ nāsti vedavidyā mahāphalāḥ| adhyāpakaḥ parikleśādakṣayaṃ phalamaśnute||

Verse 19

विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप। अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति। गुरुकर्मप्रशंसी तु सोपि स्वर्गे महीयते।।

vidhivatpāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa| adhītyāpi hi yo vedānnyāyavidbhyaḥ prayacchati| gurukarmapraśaṃsī tu sopi svarge mahīyate||

Verse 20

क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि। युद्धे यश्च परित्राता सोपि स्वर्गे महीयते।।

kṣatriyo'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi| yuddhe yaśca paritrātā sopi svarge mahīyate||

Verse 21

वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत्। शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयाऽऽर्च्छति।।

vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāllabhate mahat| śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayā''rcchati||

Verse 22

शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थास्तु मे शृणु। शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि।।

śūrā bahuvidhāḥ proktāsteṣāmarthāstu me śṛṇu| śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva hi||

Verse 23

यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथा परे। युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः।।

yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāstathā pare| yuddhaśūrāstathaivoktā dānaśūrāśca mānavāḥ||

Verse 24

बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथा परे। साङ्ख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथा परे। अरण्ये गृहवासे च त्यागे शूरास्तथा परे।।

buddhiśūrāstathaivānye kṣamāśūrāstathā pare| sāṅkhyaśūrāśca bahavo yogaśūrāstathā pare| araṇye gṛhavāse ca tyāge śūrāstathā pare||

Verse 25

आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः। तैस्तैश्च नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे। वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः।।

ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ| taistaiśca niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare| vedādhyayanaśūrāśca śūrāścādhyāpane ratāḥ||

Verse 26

गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषया परे। मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथा परे।।

guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayā pare| mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrāstathā pare||

Verse 27

अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने। सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान्।।

araṇye gṛhavāse ca śūrāścātithipūjane| sarve yānti parā~llokānsvakarmaphalanirjitān||

Verse 28

धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्। सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्नवा समम्।।

dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam| satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syānnavā samam||

Verse 29

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते।।

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam| aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate||

Verse 30

सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते। सत्येन मरुतो वान्ति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।।

satyena sūryastapati satyenāgniḥ pradīpyate| satyena maruto vānti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam||

Verse 31

सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितरो ब्राह्मणास्तथा। सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात्सत्यं न लोपयेत्।।

satyena devāḥ prīyante pitaro brāhmaṇāstathā| satyamāhuḥ paro dharmastasmātsatyaṃ na lopayet||

Verse 32

मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः। मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते।।

munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ| munayaḥ satyaśapathāstasmātsatyaṃ viśiṣyate||

Verse 33

सत्यवन्तः सत्यलोके मोदन्ते भरतर्षभ। दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया।।

satyavantaḥ satyaloke modante bharatarṣabha| damaḥ satyaphalāvāptiruktā sarvātmanā mayā||

Verse 34

असंशयं विनीतात्मा स वै स्वर्गे महीयते। ब्रह्मचर्यस्य च गुणं शृणु त्वं वसुधाधिप।।

asaṃśayaṃ vinītātmā sa vai svarge mahīyate| brahmacaryasya ca guṇaṃ śṛṇu tvaṃ vasudhādhipa||

Verse 35

आजन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह। न तस्य किञ्चिदप्राप्यमिति विद्धि नराधिप।।

ājanmamaraṇādyastu brahmacārī bhavediha| na tasya kiñcidaprāpyamiti viddhi narādhipa||

Verse 36

बह्व्यः कोट्यस्त्वषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्।।

bahvyaḥ koṭyastvaṣīṇāṃ tu brahmaloke vasantyuta satye ratānāṃ satataṃ dāntānāmūrdhvaretasām||

Verse 37

ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम्। ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्ममो ह्यग्निरुच्यते।।

brahmacaryaṃ dahedrājansarvapāpānyupāsitam| brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmamo hyagnirucyate||

Verse 38

प्रत्यक्षं हि तथा ह्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु। बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः।।

pratyakṣaṃ hi tathā hyetadbrāhmaṇeṣu tapasviṣu| bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ||

Verse 39

तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते। मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु।।

tadbrahmacaryasya phalamṛṣīṇāmiha dṛśyate| mātāpitroḥ pūjane yo dharmastamapi me śṛṇu||

Verse 40

शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कदाचन। मातरं भ्रातरं वाऽपि गुरुमाचार्यमेव च।।

śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyetkadācana| mātaraṃ bhrātaraṃ vā'pi gurumācāryameva ca||

Verse 41

तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमर्चितम्। न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषयाऽऽत्मवान्।।

tasya rājanphalaṃ viddhi svarloke sthānamarcitam| na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣayā''tmavān||