Adhyaya 108

Verse 1

इन्द्रम्प्रति ब्रह्मणा गोदानफलप्रशंसनम्।। 1 ।। पितामह उवाच। योऽयं प्रश्नस्त्वया पृष्टो गोप्रदानादिकारितः। नान्यः प्रष्टास्ति लोकेस्मिंस्त्वत्तोन्यो हि शतक्रतो?

indramprati brahmaṇā godānaphalapraśaṃsanam|| 1 || pitāmaha uvāca| yo'yaṃ praśnastvayā pṛṣṭo gopradānādikāritaḥ| nānyaḥ praṣṭāsti lokesmiṃstvattonyo hi śatakrato?

Verse 2

सन्ति नानाविधा लोका यांस्त्वं शक्र न पश्यसि। पश्यामि यानहं लोकानेकपत्न्यश्च याः स्त्रियः।।

santi nānāvidhā lokā yāṃstvaṃ śakra na paśyasi| paśyāmi yānahaṃ lokānekapatnyaśca yāḥ striyaḥ||

Verse 3

कर्मभिश्चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस्तथा। सशरीरा हि तान्यान्ति ब्राह्मणाः शुभबुद्धयः।।

karmabhiścāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayastathā| saśarīrā hi tānyānti brāhmaṇāḥ śubhabuddhayaḥ||

Verse 4

शरीरन्यासमोक्षेण मनसा निर्मलेन च। स्वप्नभूतांश्च ताँल्लोकान्पश्यन्तीहापि सुव्रताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टाधिकशततमोऽध्यायः।। 108 ।।

śarīranyāsamokṣeṇa manasā nirmalena ca| svapnabhūtāṃśca tā~llokānpaśyantīhāpi suvratāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 108 ||

Verse 5

ते तु लोकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग्गुणान्विताः। न तत्र क्रमते कालो न जरा न च पावकः।।

te tu lokāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛgguṇānvitāḥ| na tatra kramate kālo na jarā na ca pāvakaḥ||

Verse 6

तथा नास्त्यशुभं किञ्चिन्न व्याधिस्तत्र न क्लमः। यद्यच्च गावो मनसा तस्मिन्वाञ्छन्ति वासव।।

tathā nāstyaśubhaṃ kiñcinna vyādhistatra na klamaḥ| yadyacca gāvo manasā tasminvāñchanti vāsava||

Verse 7

तत्सर्वं प्रापयन्ति स्म मम प्रत्यक्षदर्शनात्। कामगाः कामचारिण्यः कामात्कामांश्च भुञ्जते।।

tatsarvaṃ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt| kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmātkāmāṃśca bhuñjate||

Verse 8

वाप्यः सरांसि सरितो विविधानि वनानि च। गृहाणि पर्वताश्चैव यावद्द्रव्यं च किञ्चन।।

vāpyaḥ sarāṃsi sarito vividhāni vanāni ca| gṛhāṇi parvatāścaiva yāvaddravyaṃ ca kiñcana||

Verse 9

मनोज्ञं सर्वभूतेभ्यस्तद्वनं तत्र दृश्यते। ईदृशान्विद्दि ताँल्लोकान्नास्ति लोकस्तथाविधः।।

manojñaṃ sarvabhūtebhyastadvanaṃ tatra dṛśyate| īdṛśānviddi tā~llokānnāsti lokastathāvidhaḥ||

Verse 10

तत्र सर्वसहाः क्षान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः। अहङ्कारैर्विरहिता यान्ति शक्र नरोत्तमाः।।

tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ| ahaṅkārairvirahitā yānti śakra narottamāḥ||

Verse 11

यः सर्वमांसानि न भक्षयीत पुमान्सदा भावितो धर्मयुक्तः। मातापित्रोरर्चिता सत्ययुक्तः शुश्रुषिता ब्राह्मणानामनिन्द्यः।।

yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta pumānsadā bhāvito dharmayuktaḥ| mātāpitrorarcitā satyayuktaḥ śuśruṣitā brāhmaṇānāmanindyaḥ||

Verse 12

अक्रोधनो गोषु तथा द्विजेषु धर्मे रतो गुरुशुश्रूषकश्च। यावज्जीवं सत्यवृत्ते रतश्च दाने रतो यः क्षमी चापराधे।।

akrodhano goṣu tathā dvijeṣu dharme rato guruśuśrūṣakaśca| yāvajjīvaṃ satyavṛtte rataśca dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe||

Verse 13

मृदुर्दान्तो देवपरायणश्च सर्वातिथिश्चापि यथा दयावान्। ईदृग्गुणो मानवस्तं प्रयाति लोकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च।।

mṛdurdānto devaparāyaṇaśca sarvātithiścāpi yathā dayāvān| īdṛgguṇo mānavastaṃ prayāti lokaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca||

Verse 14

न पारदारी पश्यति लोकमेतं न वै गुरुघ्नो न मृषा सम्प्रलापी। सदापवादी ब्राह्मणेष्वात्तवैरो दोषैरन्यैर्यश्च युक्तो दुरात्मा।।

na pāradārī paśyati lokametaṃ na vai gurughno na mṛṣā sampralāpī| sadāpavādī brāhmaṇeṣvāttavairo doṣairanyairyaśca yukto durātmā||

Verse 15

न मित्रध्रुङ्नैकृतिकः कृतघ्नः शठोऽनुजुर्धर्मविद्वेषकश्च। न ब्रह्महा मनसाऽपि प्रपश्ये- द्गवां लोकं पुण्यकृतां निवासम्।। शरीरस्य न्यासः समाधिकाले। मोक्षः मरणे।।

na mitradhruṅnaikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ śaṭho'nujurdharmavidveṣakaśca| na brahmahā manasā'pi prapaśye- dgavāṃ lokaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsam|| śarīrasya nyāsaḥ samādhikāle| mokṣaḥ maraṇe||

Verse 16

एतत्ते सर्वमाख्यातं नैपुण्येन सुरेश्वर। गोप्रदानरतानां तु फलं शृणु शतक्रतो।।

etatte sarvamākhyātaṃ naipuṇyena sureśvara| gopradānaratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakrato||

Verse 17

दायाद्यलब्धैरर्थैर्यो गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। धर्मार्जितान्धैः क्रीतान्स लोकानाप्नुतेऽक्षयान्।।

dāyādyalabdhairarthairyo gāḥ krītvā samprayacchati| dharmārjitāndhaiḥ krītānsa lokānāpnute'kṣayān||

Verse 18

यो वै द्यूते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलमश्नुते।।

yo vai dyūte dhanaṃ jitvā gāḥ krītvā samprayacchati| sa divyamayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalamaśnute||

Verse 19

दायाद्याद्याः स्म वै गावो न्यायपूर्वैरुपार्जिताः। प्रदद्यात्ताः प्रदातॄणां सम्भवन्त्यपि च ध्रुवाः।।

dāyādyādyāḥ sma vai gāvo nyāyapūrvairupārjitāḥ| pradadyāttāḥ pradātṝṇāṃ sambhavantyapi ca dhruvāḥ||

Verse 20

प्रतिगृह्य तु यो दद्याद्गाः संशुद्धेनि चेतसा। तस्यापीहाक्षयाँल्लोकान्ध्रुवान्विद्धि शचीपते।।

pratigṛhya tu yo dadyādgāḥ saṃśuddheni cetasā| tasyāpīhākṣayā~llokāndhruvānviddhi śacīpate||

Verse 21

जन्मप्रभृति सत्यं च यो ब्रूयान्नियतेन्द्रियः। गुरुद्विजसहः क्षान्तस्तस्य गोभिः समा गतिः।। नैकृतिको वञ्चकः। शठः समर्थोऽपि दारिद्र्यभाषी।।

janmaprabhṛti satyaṃ ca yo brūyānniyatendriyaḥ| gurudvijasahaḥ kṣāntastasya gobhiḥ samā gatiḥ|| naikṛtiko vañcakaḥ| śaṭhaḥ samartho'pi dāridryabhāṣī||

Verse 22

न जातु ब्राह्मणो वाच्यो यदवाच्यं शचीपते। मनसा गोषु न द्रुह्येद्गोवृत्तिर्गोनुकम्पकः।। गुरूणां द्विजानां वापराधं सहते इति गुरुद्विजसहः।।

na jātu brāhmaṇo vācyo yadavācyaṃ śacīpate| manasā goṣu na druhyedgovṛttirgonukampakaḥ|| gurūṇāṃ dvijānāṃ vāparādhaṃ sahate iti gurudvijasahaḥ||

Verse 23

सत्ये धर्मे च निरतस्तस्य शक्र फलं शृणु। गोसहस्रेण समिता तस्य धेनुर्भवत्युत।।

satye dharme ca niratastasya śakra phalaṃ śṛṇu| gosahasreṇa samitā tasya dhenurbhavatyuta||

Verse 24

क्षत्रियस्य गुणैरतैरन्वितस्य फलं शृणु। सप्तार्धशततुल्या गौर्भवतीति विनिश्चयः।। गोवृत्तिरसङ्ग्रहपरः।।

kṣatriyasya guṇairatairanvitasya phalaṃ śṛṇu| saptārdhaśatatulyā gaurbhavatīti viniścayaḥ|| govṛttirasaṅgrahaparaḥ||

Verse 25

वैश्यस्यैते यदि गुणास्तस्य पञ्चशतं भवेत्। शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं स्मृतम्।।

vaiśyasyaite yadi guṇāstasya pañcaśataṃ bhavet| śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ smṛtam||

Verse 26

एतच्चैनं योऽनुतिष्ठेत युक्तः सत्ये रतो गुरुशुश्रूषया च। दक्षः क्षान्तो देवतार्थी प्रशान्तः शुचिर्बुद्धो धर्मशीलोऽनहंवाक्।।

etaccainaṃ yo'nutiṣṭheta yuktaḥ satye rato guruśuśrūṣayā ca| dakṣaḥ kṣānto devatārthī praśāntaḥ śucirbuddho dharmaśīlo'nahaṃvāk||

Verse 27

महत्फलं प्राप्यते सद्द्विजाय दत्त्वा दोग्ध्रीं विधिनाऽनेन धेनुम्। नित्यं दद्यादेकभक्तः सदा च सत्ये स्थितो गुरुशुश्रुषिता च।।

mahatphalaṃ prāpyate saddvijāya dattvā dogdhrīṃ vidhinā'nena dhenum| nityaṃ dadyādekabhaktaḥ sadā ca satye sthito guruśuśruṣitā ca||

Verse 28

वेदाध्यायी गोषु यो भक्तिमांश्च नित्यं दत्त्वा योऽभिनन्देत गाश्च। आजातितो यश्च गवां नमेत इदं फलं शक्र निबोध तस्य।।

vedādhyāyī goṣu yo bhaktimāṃśca nityaṃ dattvā yo'bhinandeta gāśca| ājātito yaśca gavāṃ nameta idaṃ phalaṃ śakra nibodha tasya||

Verse 29

यत्स्यादिष्ट्वा राजमूये फलं तु यत्स्यादिष्ट्वा बहुना काञ्चनेन। एततुल्यं फलमप्याहुरग्र्यं सर्वे संन्तस्त्वषयो ये च सिद्धाः।।

yatsyādiṣṭvā rājamūye phalaṃ tu yatsyādiṣṭvā bahunā kāñcanena| etatulyaṃ phalamapyāhuragryaṃ sarve saṃntastvaṣayo ye ca siddhāḥ||

Verse 30

योऽग्रं भक्तं किञ्चिदप्राश्य दद्या- द्गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादी। शान्तोऽलुब्धो गोसहस्रस्य पुण्यं संवत्सरेणाप्नुयात्सत्यशीलः।।

yo'graṃ bhaktaṃ kiñcidaprāśya dadyā- dgobhyo nityaṃ govratī satyavādī| śānto'lubdho gosahasrasya puṇyaṃ saṃvatsareṇāpnuyātsatyaśīlaḥ||

Verse 31

यदकेभक्तमश्नीयाद्दद्यादेकं गवां च यत्। दशवर्षाण्यनन्तानि गोव्रती गोनुकम्पकः।। सप्तार्धशतं पञ्चाशदधिकसप्तशतं।।

yadakebhaktamaśnīyāddadyādekaṃ gavāṃ ca yat| daśavarṣāṇyanantāni govratī gonukampakaḥ|| saptārdhaśataṃ pañcāśadadhikasaptaśataṃ||

Verse 32

एकेनैव च भक्तेन यः क्रीत्वा गां प्रयच्छति। यावन्ति तस्या रोमाणि सम्भवन्ति शतक्रतो।। दशवर्षाणिच फलं वाजपेयस्य विन्दतीति ध.पाठः।।

ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṃ prayacchati| yāvanti tasyā romāṇi sambhavanti śatakrato|| daśavarṣāṇica phalaṃ vājapeyasya vindatīti dha.pāṭhaḥ||

Verse 33

तावच्छतानां स गवां फलमाप्नोति शाश्वतम्। ब्राह्मणस्य फलं हीदं क्षत्रियस्य तु वै शृणु।।

tāvacchatānāṃ sa gavāṃ phalamāpnoti śāśvatam| brāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kṣatriyasya tu vai śṛṇu||

Verse 34

पञ्चवार्षिकमेवं तु क्षत्रियस्य फलं स्मृतम्। ततोऽर्धेन तु वैश्यस्य शूद्रो वैश्यार्धतः स्मृतः।।

pañcavārṣikamevaṃ tu kṣatriyasya phalaṃ smṛtam| tato'rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smṛtaḥ||

Verse 35

यश्चात्मावेक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। यावत्संदर्शयेद्गां वै स तावत्फलमश्नुते।। यावन्ति तस्य प्रोक्तानि दिवसानि शतक्रतो इति ध.पाठः।।

yaścātmāvekrayaṃ kṛtvā gāḥ krītvā samprayacchati| yāvatsaṃdarśayedgāṃ vai sa tāvatphalamaśnute|| yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 36

रोम्णि रोम्णि महाभाग लोकाश्चास्याक्षयाः स्मृताः सङ्ग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः सम्प्रयच्छति। आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वता विद्धि कौशिक।।

romṇi romṇi mahābhāga lokāścāsyākṣayāḥ smṛtāḥ saṅgrāmeṣvarjayitvā tu yo vai gāḥ samprayacchati| ātmavikrayatulyāstāḥ śāśvatā viddhi kauśika||

Verse 37

अभावे यो गवां दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः। दुर्गात्स तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदत्ते।। संदर्शयेत्पश्येत्। यावद्ब्रह्माण्डे गोजातीयमस्ति तावतत्र वसेदित्यर्थः।।

abhāve yo gavāṃ dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥ| durgātsa tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodatte|| saṃdarśayetpaśyet| yāvadbrahmāṇḍe gojātīyamasti tāvatatra vasedityarthaḥ||

Verse 38

न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च। कालज्ञानं विप्रगवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्।।

na tvevāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca| kālajñānaṃ vipragavāntaraṃ hi duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam||

Verse 39

स्वाध्यायाढ्यं शुद्धयोनिं प्रशान्तं वैतानस्थं पापभीरुं बहुज्ञम्। गोषु क्षान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः।

svādhyāyāḍhyaṃ śuddhayoniṃ praśāntaṃ vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ bahujñam| goṣu kṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ|

Verse 40

वृत्तिग्लाने सीदति चातिमात्रं तुष्ट्यर्थं वा होम्यहेतोः प्रसूतेः। गुर्वर्थं वा बालसंवृद्धये वा धेनुं दद्याद्देशकाले विशिष्टे।।

vṛttiglāne sīdati cātimātraṃ tuṣṭyarthaṃ vā homyahetoḥ prasūteḥ| gurvarthaṃ vā bālasaṃvṛddhaye vā dhenuṃ dadyāddeśakāle viśiṣṭe||

Verse 41

अन्तर्ज्ञाताः सक्रयज्ञानलब्धाः प्राणैः क्रीतास्तेजसा यौतकाश्च। कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः।। अलाभे यो गवामिति ध. पाठः।।

antarjñātāḥ sakrayajñānalabdhāḥ prāṇaiḥ krītāstejasā yautakāśca| kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāśca dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ|| alābhe yo gavāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथाऽर्जुनीनां कपिला वरिष्ठा।। अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणक्रीताः सोदकाः सोद्वहाश्चेति ध.पाठः।।

balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā tathā'rjunīnāṃ kapilā variṣṭhā|| antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ prāṇakrītāḥ sodakāḥ sodvahāśceti dha.pāṭhaḥ||

Verse 43

तिस्रो रात्रीस्त्वद्भिरुपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः। वत्सैः पुष्टैः क्षीरपैः सुप्रचारा- स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्।।

tisro rātrīstvadbhirupoṣya bhūmau tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥ| vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārā- stryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam||

Verse 44

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या- स्तावन्ति वर्षामि भवन्त्यमुत्र।।

dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhudohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca| yāvanti romāṇi bhavanti tasyā- stāvanti varṣāmi bhavantyamutra||

Verse 45

तथाऽनड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय धुर्यं युवानं बलिनं विनीतम्। हलस्य वोढारमनन्तवीर्यं प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य।। अर्जुनीनां गवाम्।।

tathā'naḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya dhuryaṃ yuvānaṃ balinaṃ vinītam| halasya voḍhāramanantavīryaṃ prāpnoti lokāndaśadhenudasya|| arjunīnāṃ gavām||

Verse 46

कान्ताराद्ब्राह्म्णान्गाश्च यः परित्राति कौशिक। क्षेमेण स विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु।।

kāntārādbrāhmṇāngāśca yaḥ paritrāti kauśika| kṣemeṇa sa vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu||

Verse 47

अश्वमेधक्रतोस्तुल्यं फलं भवति शाश्वतम्। मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिमनुकाङ्क्षते।।

aśvamedhakratostulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatam| mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttimanukāṅkṣate||

Verse 48

लोकान्बहुविधान्दिव्यान्यच्चास्य हृदि वर्तते। तत्सर्वं समवाप्नोति कर्मणैतेन मानवः।।

lokānbahuvidhāndivyānyaccāsya hṛdi vartate| tatsarvaṃ samavāpnoti karmaṇaitena mānavaḥ||

Verse 49

गोभिश्च समनुज्ञातः सर्वत्र च महीयते। यस्त्वेतेनैव कल्पेन गां वनेष्वनुगच्छति।।

gobhiśca samanujñātaḥ sarvatra ca mahīyate| yastvetenaiva kalpena gāṃ vaneṣvanugacchati||

Verse 50

तृणगोमयपर्णाशी निस्पृहो नियतः शुचिः। अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतो।।

tṛṇagomayaparṇāśī nispṛho niyataḥ śuciḥ| akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakrato||

Verse 51

मम लोके वसति स लोके वा यत्र चेच्छति।।

mama loke vasati sa loke vā yatra cecchati||