Adhyaya 7

Verse 1

युधिष्ठिरस्य परिशोचनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः। शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम्।।

yudhiṣṭhirasya pariśocanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhirastu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ| śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham||

Verse 2

आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः। दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तमोऽध्यायः।। 7।।

āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ| dṛṣṭvārjunamuvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ|| 7||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। यद्भैक्ष्यमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम्। ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्।। दुःखं देहेन्द्रियादीनां तापः। शोकस्तत्कृतं वैकल्यम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadbhaikṣyamācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam| jñātīnniṣpuruṣānkṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim|| duḥkhaṃ dehendriyādīnāṃ tāpaḥ| śokastatkṛtaṃ vaikalyam||

Verse 4

अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल। आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः।।

amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila| ātmānamātmanā hatvā kiṃ dharmaphalamāpnumaḥ||

Verse 5

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्। धिगस्तु चार्थं येनेमामापदं गमिता वयम्।।

dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balamaurasam| dhigastu cārthaṃ yenemāmāpadaṃ gamitā vayam||

Verse 6

साधु क्षमा दमः शौचमविरोधो विमत्सरः। अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्।।

sādhu kṣamā damaḥ śaucamavirodho vimatsaraḥ| ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām||

Verse 7

वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिताः। इमामवस्थां संप्राप्ता राज्यक्लेशबुभुक्षया।।

vayaṃ tu lobhānmohācca dambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ| imāmavasthāṃ saṃprāptā rājyakleśabubhukṣayā||

Verse 8

त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत्। बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः।। यद्यदि भैक्ष्यमाचीर्णं स्यात्तर्हि ज्ञातिवधाज्जाता दुर्गतिर्न प्राप्ता स्यादित्यर्थः। लिङ्निमित्ते लृङ्क्रियातिपत्तौ।।

trailokyasyāpi rājyena nāsmānkaścitpraharṣayet| bāndhavānnihatāndṛṣṭvā pṛthivyāmāmiṣaiṣiṇaḥ|| yadyadi bhaikṣyamācīrṇaṃ syāttarhi jñātivadhājjātā durgatirna prāptā syādityarthaḥ| liṅnimitte lṛṅkriyātipattau||

Verse 9

ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीतले। संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः।।

te vayaṃ pṛthivīhetoravadhyānpṛthivītale| saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ||

Verse 10

आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव। आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनाम्।। पृथिव्यां विजयैषिण इति झ. पाठः।।

āmiṣe gṛdhyamānānāmaśubhaṃ vai śunāmiva| āmiṣaṃ caiva no naṣṭamāmiṣasya ca bhojinām|| pṛthivyāṃ vijayaiṣiṇa iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः। न गजाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः।। अमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव। आमिषं चैव नोहीष्टमामिषस्य विवर्जनमिति झ. पाठः। तत्र आमिषे राज्यनिमित्ते। अशुभं ज्ञातिद्रोहाख्यम्। शुनामिवेतरेषां भवति नो ह्यस्माकं त्वामिषं चाऽऽमिषस्य विवर्जनं चेति द्वयमपीष्टमित्यर्थः।।

na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ| na gajāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ|| amiṣe gṛdhyamānānāmaśubhaṃ vai śunāmiva| āmiṣaṃ caiva nohīṣṭamāmiṣasya vivarjanamiti jha. pāṭhaḥ| tatra āmiṣe rājyanimitte| aśubhaṃ jñātidrohākhyam| śunāmivetareṣāṃ bhavati no hyasmākaṃ tvāmiṣaṃ cā''miṣasya vivarjanaṃ ceti dvayamapīṣṭamityarthaḥ||

Verse 12

काममन्युपरीतास्ते क्रोधामर्षसमन्विताः। मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम्।।

kāmamanyuparītāste krodhāmarṣasamanvitāḥ| mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam||

Verse 13

बहुकल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान्। तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया।।

bahukalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān| tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā||

Verse 14

उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः। लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति।। बन्धूनामर्थे सर्वं त्याज्यमित्यर्थः।।

upavāsaistathejyābhirvratakautukamaṅgalaiḥ| labhante mātaro garbhāṃstānmāsāndaśa bibhrati|| bandhūnāmarthe sarvaṃ tyājyamityarthaḥ||

Verse 15

यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि। संभाघिता जातबला विदध्युर्यदि नः सुखम्। इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतवः।।

yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi| saṃbhāghitā jātabalā vidadhyuryadi naḥ sukham| iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ||

Verse 16

तासामयं समुद्योगो निर्वृत्तः केवलोऽफलः। यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः।। व्रतानि गौरीव्रतादीनि। कौतुकानि दुर्गोत्सवादीनि। मङ्गलानि लक्ष्मीनारायणशिलादीनि तैः।।

tāsāmayaṃ samudyogo nirvṛttaḥ kevalo'phalaḥ| yadāsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ|| vratāni gaurīvratādīni| kautukāni durgotsavādīni| maṅgalāni lakṣmīnārāyaṇaśilādīni taiḥ||

Verse 17

अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनपहाय च। पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैयस्वतक्षयम्।। यदा संनिहिताः पुत्रा इति थ. द. पाठः।।

abhuktvā pārthivānbhogānṛṇānyanapahāya ca| pitṛbhyo devatābhyaśca gatā vaiyasvatakṣayam|| yadā saṃnihitāḥ putrā iti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 18

यदैषामम्ब पितरौ जातकर्मकराविह। संजातबालरूपेषु तदैव निहता नृषाः।। अनपहाय अपरिहृत्य। अनवदायेति पाठे अपरिशोध्य। पितृभ्य इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी।।

yadaiṣāmamba pitarau jātakarmakarāviha| saṃjātabālarūpeṣu tadaiva nihatā nṛṣāḥ|| anapahāya aparihṛtya| anavadāyeti pāṭhe apariśodhya| pitṛbhya iti ṣaṣṭhyarthe caturthī||

Verse 19

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः। न ते जयफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित्।। अर्जुनेन सह वदन्नपि सन्निहितां मातरं सम्बोधयति हे अम्बेति। पितरौ मातापितरौ गान्धारीधृतराष्ट्रौ यदैव जातकर्मकरौ तदैव ते नृपा दुर्योधनप्रभृतयो हताः।।

saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ| na te jayaphalaṃ kiṃcidbhoktāro jātu karhicit|| arjunena saha vadannapi sannihitāṃ mātaraṃ sambodhayati he ambeti| pitarau mātāpitarau gāndhārīdhṛtarāṣṭrau yadaiva jātakarmakarau tadaiva te nṛpā duryodhanaprabhṛtayo hatāḥ||

Verse 20

पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हताः। न सकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम्।।

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye hatāḥ| na sakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhirna tairjitam||

Verse 21

न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम्। नामात्यसुहृदां वाक्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्। न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः।। न ते जन्मफलं किंचिदिति द. पाठः।।

na tairbhukteyamavanirna nāryo gītavāditam| nāmātyasuhṛdāṃ vākyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam| na ratnāni parārdhyāni na bhūrna draviṇāgamaḥ|| na te janmaphalaṃ kiṃciditi da. pāṭhaḥ||

Verse 22

न च धर्म्यानिमाँल्लोकान्प्रपद्याम स्वकर्मभिः। वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः। धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृतिप्रीतिसंयुताः।।

na ca dharmyānimā~llokānprapadyāma svakarmabhiḥ| vayamevāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ| dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtiprītisaṃyutāḥ||

Verse 23

सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा विद्वेषजीवनः। मिथ्यावृत्तश्च सततमस्मास्वनपराधिषु।।

sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā vidveṣajīvanaḥ| mithyāvṛttaśca satatamasmāsvanaparādhiṣu||

Verse 24

ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः। धृतराष्ट्रश्च नृपतिः सौबलेन निवेदितः।। श्रुतवतां पण्डितानाम्। रत्नानीत्यादौ भुक्तानीत्यादिर्यथालिङ्गं शेषः। नामात्यसमितौ कथ्यं इति ट. ड. थ. पाठः।।

ṛddhimasmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ| dhṛtarāṣṭraśca nṛpatiḥ saubalena niveditaḥ|| śrutavatāṃ paṇḍitānām| ratnānītyādau bhuktānītyādiryathāliṅgaṃ śeṣaḥ| nāmātyasamitau kathyaṃ iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 25

तं पिता पुत्रगृध्नुत्वादनुमेनेऽनये स्थितम्। अनपेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा।।

taṃ pitā putragṛdhnutvādanumene'naye sthitam| anapekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā||

Verse 26

असंशयं त्वयं राजा यथैवाहं तथा गतः। अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम्।।

asaṃśayaṃ tvayaṃ rājā yathaivāhaṃ tathā gataḥ| aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam||

Verse 27

यशसः पतितो दीप्ताद्धातयित्वा सहोदरान्। इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः। अस्मत्प्रद्वेषसंतप्तः पापबुद्धिः सदैव ह।। हरिणः पाण्डुरः। धृतराष्ट्रस्य नृपतेरिति ड.थ. द. पाठः।।

yaśasaḥ patito dīptāddhātayitvā sahodarān| imau hi vṛddhau śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ| asmatpradveṣasaṃtaptaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva ha|| hariṇaḥ pāṇḍuraḥ| dhṛtarāṣṭrasya nṛpateriti ḍa.tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 28

को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने। यथाऽसाववदद्वाक्यं युयुत्सुः कृष्णसन्निधौ।।

ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃstathā brūyātsuhṛjjane| yathā'sāvavadadvākyaṃ yuyutsuḥ kṛṣṇasannidhau||

Verse 29

आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः। प्रदहन्तो दिशः सर्वा भास्वरा इव तेजसा।। पापबुद्धिः सुहृज्जनैरिति ट. ड. थ. पाठः।।

ātmano hi vayaṃ doṣādvinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ| pradahanto diśaḥ sarvā bhāsvarā iva tejasā|| pāpabuddhiḥ suhṛjjanairiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 30

सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रग्रहं गतः। दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम्।। भास्करस्येव तेजसेति ट. ड. थ. पाठः।।

so'smākaṃ vairapuruṣo durmatiḥ pragrahaṃ gataḥ| duryodhanakṛte hyetatkulaṃ no vinipātitam|| bhāskarasyeva tejaseti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यतां ।।

avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatāṃ ||

Verse 32

कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम्। राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति।।

kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpapūruṣam| rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro'dya śocati||

Verse 33

हताः शूराः कृतं पापं विषयोऽसौ विनाशितः। हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां दारयत्ययम्।। प्रग्रहं दृढबन्धनम्। गतः प्राप्तः। नोऽत्माभिः।।

hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayo'sau vināśitaḥ| hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ dārayatyayam|| pragrahaṃ dṛḍhabandhanam| gataḥ prāptaḥ| no'tmābhiḥ||

Verse 34

धनञ्जय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते। [ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसाऽपि वा। निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा।।] विषयः आपिषम्। नोऽस्माकम्। तान्हत्वा विगतः।।

dhanañjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate| [khyāpanenānutāpena dānena tapasā'pi vā| nivṛttyā tīrthagamanācchutismṛtijapena vā||] viṣayaḥ āpiṣam| no'smākam| tānhatvā vigataḥ||

Verse 35

त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः। त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यतः। प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा।। कल्याणेनोपकारेण। निवृत्त्या त्यागेन।।

tyāgavāṃśca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ| tyāgavāñjanmamaraṇe nāpnotīti śrutiryataḥ| prāptavartmā kṛtamatirbrahma saṃpadyate tadā|| kalyāṇenopakāreṇa| nivṛttyā tyāgena||

Verse 36

स धनञ्जय निर्द्वन्द्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः। वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप।।

sa dhanañjaya nirdvandvo munirjñānasamanvitaḥ| vanamāmantrya vaḥ sarvāngamiṣyāmi paraṃtapa||

Verse 37

न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः। परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन।। श्रुतिस्त्यागेनैके अमृतत्वमानशुरिति। प्राप्तवर्त्मा लब्धयोगमार्गः। त्यागे यदा कृतमतिरिति ट. ड. द. पाठः।।

na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptumiti śrutiḥ| parigrahavatā tanme pratyakṣamarisūdana|| śrutistyāgenaike amṛtatvamānaśuriti| prāptavartmā labdhayogamārgaḥ| tyāge yadā kṛtamatiriti ṭa. ḍa. da. pāṭhaḥ||

Verse 38

मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता। जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुतिः।।

mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigrahamabhīpsatā| janmakṣayanimittaṃ ca prāptuṃ śakyamiti śrutiḥ||

Verse 39

स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च। गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्ममः क्वचित्। प्रशासध्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम्। न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन।।

sa parigrahamutsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ sukhāni ca| gamiṣyāmi vinirmukto viśoko nirmamaḥ kvacit| praśāsadhvamimāmurvī kṣemāṃ nihatakaṇṭakām| na mamārtho'sti rājyena bhogairvā kurunandana||

Verse 40

एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः। उपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत।।

etāvaduktvā vacanaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| upāramattataḥ pārthaḥ kanīyānpratyabhāṣata||