Adhyaya 51

Verse 1

भीष्मेण कृष्णंप्रति स्वस्य शस्त्रसंछिन्नशरीरतया धर्मकथनापाटवप्रकटनम्।। 1।। कृष्णेन भीष्माय शरीरदार्ढ्यादिप्रदानम्।। 2।। ततः सायं सर्वेषां स्वस्वस्थानगमनम्।। 3।। वैशंपायन उवाच। ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। श्रुत्वा शान्तनवः कृष्णं प्रत्युवाच कृताञ्जलिः।।

bhīṣmeṇa kṛṣṇaṃprati svasya śastrasaṃchinnaśarīratayā dharmakathanāpāṭavaprakaṭanam|| 1|| kṛṣṇena bhīṣmāya śarīradārḍhyādipradānam|| 2|| tataḥ sāyaṃ sarveṣāṃ svasvasthānagamanam|| 3|| vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kṛṣṇasya tadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam| śrutvā śāntanavaḥ kṛṣṇaṃ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ||

Verse 2

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत। तव वाक्यमुपश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः।।

lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta| tava vākyamupaśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ||

Verse 3

किंचाहमभिधास्यामि वाक्पते तव सन्निधौ। यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः।। 51।।

kiṃcāhamabhidhāsyāmi vākpate tava sannidhau| yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ|| 51||

Verse 4

यच्च किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत्। त्वत्तस्तन्निः सृतं देव लोके बुद्धिमतो हिते।। वाचोगतं वाचां विषयः सर्वोऽपि तव वाचि वेदे।।

yacca kiṃcitkṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat| tvattastanniḥ sṛtaṃ deva loke buddhimato hite|| vācogataṃ vācāṃ viṣayaḥ sarvo'pi tava vāci vede||

Verse 5

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः। धर्मकामार्थमोक्षाणां सोऽर्थं ब्रूयात्तवाग्रतः।।

kathayeddevalokaṃ yo devarājasamīpataḥ| dharmakāmārthamokṣāṇāṃ so'rthaṃ brūyāttavāgrataḥ||

Verse 6

शराभितापाद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन। गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति।।

śarābhitāpādvyathitaṃ mano me madhusūdana| gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati||

Verse 7

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम्। पीड्यमानस्य गोविन्द विपानलसमैः शरैः।।

na ca me pratibhā kācidasti kiṃcitprabhāṣitum| pīḍyamānasya govinda vipānalasamaiḥ śaraiḥ||

Verse 8

बलं मे प्रजहातीव प्राणाः सत्वरयन्ति च। मर्माणि परितप्यन्ति भ्रान्तचित्तस्तथा ह्यहम्।।

balaṃ me prajahātīva prāṇāḥ satvarayanti ca| marmāṇi paritapyanti bhrāntacittastathā hyaham||

Verse 9

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्भे स कथं वक्तुमुत्सहे। साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलवर्धन।।

daurbalyātsajjate vāṅbhe sa kathaṃ vaktumutsahe| sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulavardhana||

Verse 10

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत।। त्वत्सन्निधौ च सीदेद्धि वाचस्पतिरपि ब्रुवन्।।

tatkṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃcidacyuta|| tvatsannidhau ca sīdeddhi vācaspatirapi bruvan||

Verse 11

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम्। केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन।।

na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm| kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana||

Verse 12

स्वयमेव भवांस्तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम्। तद्ब्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः।। हिते प्रिये। लोके देवलोके इह परत्र च। तत्सर्वं त्रैकालिकम्। त्वत्तो निःसृतमिति उक्तेर्थे हेतुरुक्तः।।

svayameva bhavāṃstasmāddharmarājasya yaddhitam| tadbravītvāśu sarveṣāmāgamānāṃ tvamāgamaḥ|| hite priye| loke devaloke iha paratra ca| tatsarvaṃ traikālikam| tvatto niḥsṛtamiti ukterthe heturuktaḥ||

Verse 13

कथं त्वयि स्थिते कृष्णे शाश्वते लोककर्तरि। प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते।।

kathaṃ tvayi sthite kṛṣṇe śāśvate lokakartari| prabrūyānmadvidhaḥ kaścidgurau śiṣya iva sthite||

Verse 14

वासुदेव उवाच। उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरन्धरे। महावीर्ये महासत्वे स्थिरे सर्वार्थदर्शिनि।।

vāsudeva uvāca| upapannamidaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhurandhare| mahāvīrye mahāsatve sthire sarvārthadarśini||

Verse 15

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति। गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं प्रभो।।

yacca māmāttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati| gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ prabho||

Verse 16

न ते ग्लानिर्न ते मूर्च्छा न तापो न च ते रुजा। प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत।।

na te glānirna te mūrcchā na tāpo na ca te rujā| prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpyuta||

Verse 17

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ। न च ते क्वचिदासत्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति।। आगमानां समागममिति ट. ड. पाठः।।

jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te'nagha| na ca te kvacidāsattirbuddheḥ prādurbhaviṣyati|| āgamānāṃ samāgamamiti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 18

सत्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति। रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं घनैर्मुक्त इवोडुराट्।।

satvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati| rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ ghanairmukta ivoḍurāṭ||

Verse 19

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि च। चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति।।

yadyacca dharmasaṃyuktamarthayuktamathāpi ca| cintayiṣyasi tatrāgryā buddhistava bhaviṣyati||

Verse 20

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम्। चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम।।

imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham| cakṣurdivyaṃ samāśritya drakṣyasyamitavikrama||

Verse 21

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा। भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले।।

caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā| bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः। ऋग्यजुःसामसहितैर्वचोभिः कृष्णमार्चयन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataste vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ| ṛgyajuḥsāmasahitairvacobhiḥ kṛṣṇamārcayan||

Verse 23

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं न भस्तलात्। पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः।।

tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ na bhastalāt| papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ||

Verse 24

वादित्राणि च सर्वाणि जगुश्चाप्सरसां गणाः। न चाहितमनिष्टं च किंचित्तत्र व्यदृश्यत।।

vāditrāṇi ca sarvāṇi jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ| na cāhitamaniṣṭaṃ ca kiṃcittatra vyadṛśyata||

Verse 25

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः। शान्तायां दिशिशन्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः।।

vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ| śāntāyāṃ diśiśantāśca prāvadanmṛgapakṣiṇaḥ||

Verse 26

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः। दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत।।

tato muhūrtādbhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ| dahanvanamivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata||

Verse 27

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम्। भीष्ममामन्त्रयांचक्रू राजानं च युधिष्ठिरम्।।

tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam| bhīṣmamāmantrayāṃcakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram||

Verse 28

ततः प्रणाममकरोत्केशवः सहपाण्डवः। सात्यकिः स़ञ्जयश्चैव स च शारद्वतः कृपः।।

tataḥ praṇāmamakarotkeśavaḥ sahapāṇḍavaḥ| sātyakiḥ sa़ñjayaścaiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ||

Verse 29

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक् तैरभिपूजिताः। श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः।।

tataste dharmaniratāḥ samyak tairabhipūjitāḥ| śvaḥ sameṣyāma ityuktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ||

Verse 30

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवः पाण्डवास्तथा। प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान्।।

tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavaḥ pāṇḍavāstathā| pradakṣiṇamupāvṛtya rathānāruruhuḥ śubhān||

Verse 31

ततो रथैः काञ्चनचित्रकूबरै र्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः। हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः।।

tato rathaiḥ kāñcanacitrakūbarai rmahīdharābhaiḥ samadaiśca dantibhiḥ| hayaiḥ suparṇairiva cāśugāmibhiḥ padātibhiścāttaśarāsanādibhiḥ||

Verse 32

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी। पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी तमृक्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा।।

yayau rathānāṃ purato hi sā camū stathaiva paścādatimātrasāriṇī| puraśca paścācca yathā mahānadī tamṛkṣavantaṃ girimetya narmadā||

Verse 33

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः। समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम्। दिवाकरापीतरसा महौषधीः पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन्।।

tataḥ purastādbhagavānniśākaraḥ| samutthitastāmabhiharṣayaṃścamūm| divākarāpītarasā mahauṣadhīḥ punaḥ svakenaiva guṇena yojayan||

Verse 34

ततः पुरं सुरपुरसंमितद्युति प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा। यथोचितान्भवनवरान्समाविशन् श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव।।

tataḥ puraṃ surapurasaṃmitadyuti praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavāstadā| yathocitānbhavanavarānsamāviśan śramānvitā mṛgapatayo guhā iva||