Adhyaya 45

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति धर्मश्रवणाय भीष्मसमीपगमनचोदना।। 1।। तथा युधिष्ठिरप्रार्थनया स्वस्यापि तत्र गमनायदारुकेण रथसंयोजनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम। कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati dharmaśravaṇāya bhīṣmasamīpagamanacodanā|| 1|| tathā yudhiṣṭhiraprārthanayā svasyāpi tatra gamanāyadārukeṇa rathasaṃyojanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| kimidaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasyamitavikrama| kaccillokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa||

Verse 2

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते। चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषर्षभ। अपक्रान्तो यतो जीवस्तेन मे विस्मितं मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि प्रञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः।। 45।।

indriyāṇi manaścaiva buddhau saṃveśitāni te| caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvamālambya puruṣarṣabha| apakrānto yato jīvastena me vismitaṃ manaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi prañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 45||

Verse 3

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः। इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते।। चतुर्थं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभ्यः परम्। अपक्रान्तो यतो देव इति झ. पाठः।।

nigṛhīto hi vāyuste pañcakarmā śarīragaḥ| indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te|| caturthaṃ jāgratsvapnasuṣuptibhyaḥ param| apakrānto yato deva iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 4

वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते। सर्वे चैव गुणा देवाः क्षेत्रज्ञे ते निवेशिताः।। पञ्चकर्मा प्राणनादिकारी।।

vākca satvaṃ ca govinda buddhau saṃveśitāni te| sarve caiva guṇā devāḥ kṣetrajñe te niveśitāḥ|| pañcakarmā prāṇanādikārī||

Verse 5

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः। काष्ठकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव।। सत्वं मनः। वागुपलक्षितानीन्द्रियाणि च बुद्धौ महत्तत्त्वे। गुणाः शब्दादिगुणभाजो देवाः श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि।।

neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ| kāṣṭhakuḍyaśilābhūto nirīhaścāsi mādhava|| satvaṃ manaḥ| vāgupalakṣitānīndriyāṇi ca buddhau mahattattve| guṇāḥ śabdādiguṇabhājo devāḥ śrotrādīni indriyāṇi||

Verse 6

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत। तथाऽसि भगवन्देन निश्चलो योगनिश्चयात्।। नेङ्गन्ति न कम्पन्ते। निरीहो निश्चेष्टः।।

yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate'cyuta| tathā'si bhagavandena niścalo yoganiścayāt|| neṅganti na kampante| nirīho niśceṣṭaḥ||

Verse 7

यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि। छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते।।

yadi śrotumihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi| chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate||

Verse 8

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरश्चाक्षरश्च ह। अनादिनिधनो ह्याद्यस्त्वमेकः पुरुषोत्तम।।

tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraścākṣaraśca ha| anādinidhano hyādyastvamekaḥ puruṣottama||

Verse 9

त्वं प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च। ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर।।

tvaṃ prapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca| dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara||

Verse 10

ततः स्वगोचरे न्यस्य मनोबुद्धीन्द्रियाणि च। स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः।। निरिङ्गः अचलः।।

tataḥ svagocare nyasya manobuddhīndriyāṇi ca| smitapūrvamuvācedaṃ bhagavānvāsavānujaḥ|| niriṅgaḥ acalaḥ||

Verse 11

वासुदेव उवाच। शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः। मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः।। गोचरे स्वस्वस्थाने।।

vāsudeva uvāca| śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyanniva hutāśanaḥ| māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ|| gocare svasvasthāne||

Verse 12

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः।।

yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ| na saheddevarājo'pi tamasmi manasā gataḥ||

Verse 13

येनाभिजित्य तरसा समस्तं राजमण्डलम्। ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः।।

yenābhijitya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam| ūḍhāstisraḥ purā kanyāstamasmi manasā gataḥ||

Verse 14

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम्। न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः।।

trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam| na ca rāmeṇa nistīrṇastamasmi manasā gataḥ||

Verse 15

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास भारतम्। वसिष्ठशिष्यं तं तात गतोऽस्मि मनसा नृप।।

yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa bhāratam| vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta gato'smi manasā nṛpa||

Verse 16

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान्। साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः।।

divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān| sāṅgāṃśca caturo vedāṃstamasmi manasā gataḥ||

Verse 17

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव। आधारं सर्व्रविद्यानां तमस्मि मनसा गतः।।

rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava| ādhāraṃ sarvravidyānāṃ tamasmi manasā gataḥ||

Verse 18

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया। शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः।।

ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā| śaraṇaṃ māmupāgacchattato me tadgataṃ manaḥ||

Verse 19

स हि भूतं भविष्यच्च भवच्च भरतर्षभ। वेत्ति धर्मविदां श्रेष्ठस्तमस्मि मनसा गतः।।

sa hi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca bharatarṣabha| vetti dharmavidāṃ śreṣṭhastamasmi manasā gataḥ||

Verse 20

तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे शान्ते भीष्मे महात्मनि। भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी।।

tasminhi puruṣavyāghre śānte bhīṣme mahātmani| bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī||

Verse 21

तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम्। अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम्।।

tadyudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam| abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yatte manogatam||

Verse 22

चातुर्विद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च। राजधर्मांश्चि निखिलान्पृच्छैनं पृथिवीपते।। ध्याति ध्यायति।।

cāturvidyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyameva ca| rājadharmāṃści nikhilānpṛcchainaṃ pṛthivīpate|| dhyāti dhyāyati||

Verse 23

तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुंरधरे। ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम्।।

tasminnastamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuṃradhare| jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāttvāṃ codayāmyaham||

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम्। साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह।।

tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanamuttamam| sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanamuvāca ha||

Verse 25

यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव। तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम माधव।।

yadbhavānāha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava| tathā tannātra saṃdeho vidyate mama mādhava||

Verse 26

महाभाग्यं च भीष्मस्य प्रभावश्च महाद्युते। श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम्।।

mahābhāgyaṃ ca bhīṣmasya prabhāvaśca mahādyute| śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām||

Verse 27

भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन। तथा तद्रनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन।। चतस्रो विद्याः धर्मार्थकाममोक्षविद्याः सर्ववर्णसाधारणाः चातुर्होत्रं त्रैवर्णिकानां विशेषधर्मो यज्ञादिः।।

bhavāṃśca kartā lokānāṃ yadbravītyarisūdana| tathā tadranabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana|| catasro vidyāḥ dharmārthakāmamokṣavidyāḥ sarvavarṇasādhāraṇāḥ cāturhotraṃ traivarṇikānāṃ viśeṣadharmo yajñādiḥ||

Verse 28

यदि त्वनुग्रहवती बुद्धिस्ते मयि माधव। त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं यास्यामहे वयम्।।

yadi tvanugrahavatī buddhiste mayi mādhava| tvāmagrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ yāsyāmahe vayam||

Verse 29

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति। त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः।।

āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokāngamiṣyati| tvaddarśanaṃ mahābāho tasmādarhati kauravaḥ||

Verse 30

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च। दर्शनं त्वस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः।।

tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca| darśanaṃ tvasya lābhaḥ syāttvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वैवं धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः। पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvaivaṃ dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ| pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatāmiti||

Verse 32

सात्यकिस्त्वाशु निष्क्रम्य केशवस्य समीपतः। दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत।।

sātyakistvāśu niṣkramya keśavasya samīpataḥ| dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta||

Verse 33

स सात्यकेराशु वचो निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम्। मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गै र्विभूषितं हेमनिबद्धचक्रम्।। अनभिध्येयं अविचारणीयम्।।

sa sātyakerāśu vaco niśamya rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam| masāragalvarkamayairvibhaṅgai rvibhūṣitaṃ hemanibaddhacakram|| anabhidhyeyaṃ avicāraṇīyam||

Verse 34

दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं विचित्रनानामणिभूषितान्तरम्। नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम्।।

divākarāṃśuprabhamāśugāminaṃ vicitranānāmaṇibhūṣitāntaram| navoditaṃ sūryamiva pratāpinaṃ vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam||

Verse 35

सुग्रीवशैब्यप्रप्नुखैर्वराश्वै र्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः। संयुक्तमावेदयदच्युताय कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह।।

sugrīvaśaibyaprapnukhairvarāśvai rmanojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ| saṃyuktamāvedayadacyutāya kṛtāñjalirdāruko rājasiṃha||