Adhyaya 345

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति उपरिचरवसोः शापप्राप्तितद्विमोचनप्रकारकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यदा भक्तो भगवति आसीद्राजा महान्वसुः। किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati uparicaravasoḥ śāpaprāptitadvimocanaprakārakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadā bhakto bhagavati āsīdrājā mahānvasuḥ| kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata||

Verse 3

इयं वै कर्मभूमिः स्यात्स्वर्गो भोगाय कल्पितः। तस्मादिन्द्रो महीं प्राप्य यजनाप तु दीक्षितः।।

iyaṃ vai karmabhūmiḥ syātsvargo bhogāya kalpitaḥ| tasmādindro mahīṃ prāpya yajanāpa tu dīkṣitaḥ||

Verse 4

सवनीयपशोः काल आगते तु बृहस्पतिः। पिष्टमानीयतामत्र पश्वर्थमिति भाषत।।

savanīyapaśoḥ kāla āgate tu bṛhaspatiḥ| piṣṭamānīyatāmatra paśvarthamiti bhāṣata||

Verse 5

तच्छ्रुत्वा देवताः सर्वा इदमूचुर्द्विजोत्तमम्। बृहस्पतिं मांसगृद्धाः पृथक्पृथगिदं पुनः।।

tacchrutvā devatāḥ sarvā idamūcurdvijottamam| bṛhaspatiṃ māṃsagṛddhāḥ pṛthakpṛthagidaṃ punaḥ||

Verse 6

अजेन यष्टव्यमिति प्राहुर्देवा द्विजोत्तमान्। स च छागोप्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः।।

ajena yaṣṭavyamiti prāhurdevā dvijottamān| sa ca chāgopyajo jñeyo nānyaḥ paśuriti sthitiḥ||

Verse 7

ऋषय ऊचुः। बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः। अजसंज्ञानि बीजानि च्छागं नो हन्तुमर्हथ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 345।।

ṛṣaya ūcuḥ| bījairyajñeṣu yaṣṭavyamiti vai vaidikī śrutiḥ| ajasaṃjñāni bījāni cchāgaṃ no hantumarhatha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 345||

Verse 8

नैष धर्मः सतां देवा यत्र बध्येत वै पशुः। इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः।।

naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra badhyeta vai paśuḥ| idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ||

Verse 9

भीष्म उवाच। तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह। मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः।।

bhīṣma uvāca| teṣāṃ saṃvadatāmevamṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha| mārgāgato nṛpaśreṣṭhastaṃ deśaṃ prāptavānvasuḥ||

Verse 10

अन्तरिक्षचरः श्रीमान्सहस्रबलवाहनः। तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम्।।

antarikṣacaraḥ śrīmānsahasrabalavāhanaḥ| taṃ dṛṣṭvā sahasā''yāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagam||

Verse 11

ऊचुर्द्विजातयो देवानेष च्छेत्स्यति संशयम्। यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः। कथंस्विदन्यथा ब्रूयादेष वाक्यं महान्वसुः।।

ūcurdvijātayo devāneṣa cchetsyati saṃśayam| yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ| kathaṃsvidanyathā brūyādeṣa vākyaṃ mahānvasuḥ||

Verse 12

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा। अपृच्छन्सहिताऽभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात्।।

evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathā| apṛcchansahitā'bhyetya vasuṃ rājānamantikāt||

Verse 13

भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः। एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः।।

bho rājankena yaṣṭavyamajenāhosvidauṣadhaiḥ| etannaḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ||

Verse 14

स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः। कस्य वै को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं द्विजोत्तमाः।।

sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥ| kasya vai ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ dvijottamāḥ||

Verse 15

ऋषय ऊचुः। धान्यैर्यष्टव्यमित्येव पक्षोऽस्माकं नराधिप। देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः।।

ṛṣaya ūcuḥ| dhānyairyaṣṭavyamityeva pakṣo'smākaṃ narādhipa| devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājanvadasva naḥ||

Verse 16

भीष्म उवाच। देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात्। छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा।।

bhīṣma uvāca| devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt| chāgenājena yaṣṭavyamevamuktaṃ vacastadā||

Verse 17

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः। ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम्।।

kupitāste tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ| ūcurvasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam||

Verse 18

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत। अद्यप्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः।।

surapakṣo gṛhītaste yasmāttasmāddivaḥ pata| adyaprabhṛti te rājannākāśe vihatā gatiḥ||

Verse 19

अस्माच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि। विरुद्धं वेदसूत्राणामुक्तं यदि भवेन्नृप। वयं विरुद्धवचना यदि तत्र पतामहे।।

asmācchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi| viruddhaṃ vedasūtrāṇāmuktaṃ yadi bhavennṛpa| vayaṃ viruddhavacanā yadi tatra patāmahe||

Verse 20

ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा। अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृप।।

tatastasminmuhūrte'tha rājoparicarastadā| adho vai saṃbabhūvāśu bhūmervivarago nṛpa||

Verse 21

स्मृतिस्त्वेवं न विजहौ तदा नारायणाज्ञया।।

smṛtistvevaṃ na vijahau tadā nārāyaṇājñayā||

Verse 22

देवास्तु सहिताः सर्वे वमोः शापविमोक्षणम्। चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत्।।

devāstu sahitāḥ sarve vamoḥ śāpavimokṣaṇam| cintayāmāsuravyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat||

Verse 23

अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना। अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः।। अजस्थस्म मेधस्य बीजेषु संक्रमाद्वीजान्येवाजसंज्ञानीति युक्तम्।।

anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā| asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitairno divaukasaḥ|| ajasthasma medhasya bījeṣu saṃkramādvījānyevājasaṃjñānīti yuktam||

Verse 24

इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः। ऊचुः संहृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा।।

iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayamīśvarāḥ| ūcuḥ saṃhṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā||

Verse 25

ब्रह्मण्य देवभक्तस्त्वं सुरासुरगुरुर्हरिः। कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविभोक्षणम्।।

brahmaṇya devabhaktastvaṃ surāsuragururhariḥ| kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryācchāpavibhokṣaṇam||

Verse 26

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम्। अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम।।

mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām| avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama||

Verse 27

यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम्। विरुद्धं वेदसूत्राणां न वक्तव्यं हितार्थिना।।

yatastvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśānmedinītalam| viruddhaṃ vedasūtrāṇāṃ na vaktavyaṃ hitārthinā||

Verse 28

अस्मत्पक्षनिमित्तेन व्यसनं प्राप्तमीदृशम्। एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृप्रसत्तम। यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिप्यसेऽनघ।।

asmatpakṣanimittena vyasanaṃ prāptamīdṛśam| ekaṃ tvanugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛprasattama| yāvattvaṃ śāpadoṣeṇa kālamāsipyase'nagha||

Verse 29

भूमेर्विवरगो भूत्वा तावत्त्वं कालमाप्स्यसि। यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां समाहितैः।।

bhūmervivarago bhūtvā tāvattvaṃ kālamāpsyasi| yajñeṣu suhutāṃ viprairvasordhārāṃ samāhitaiḥ||

Verse 30

प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिराविशेत्। न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः।।

prāpsyase'smadanudhyānānmā ca tvāṃ glānirāviśet| na kṣutpipāse rājendra bhūmeśchidre bhaviṣyataḥ||

Verse 31

वसोर्धारामिपीतत्वात्तेजसाऽऽप्यायितेन च। स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति।।

vasordhārāmipītatvāttejasā''pyāyitena ca| sa devo'smadvarātprīto brahmalokaṃ hi neṣyati||

Verse 32

एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे ते च दिवौकसः। ऋतुं समाप्य पिष्टेन मुनीनां वचनात्तदा।।

evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve te ca divaukasaḥ| ṛtuṃ samāpya piṣṭena munīnāṃ vacanāttadā||

Verse 33

गताः धमवनं देवा ऋषगश्च तपोधनाः। गृहीत्वा दक्षिणां सर्वे गतः स्वानाश्रमान्पुनः।।

gatāḥ dhamavanaṃ devā ṛṣagaśca tapodhanāḥ| gṛhītvā dakṣiṇāṃ sarve gataḥ svānāśramānpunaḥ||

Verse 34

वसुं विचिन्त्य शक्रश्च प्रविनेशामरावतीम्। वसुर्विवरगस्तत्र व्यलीकस्य फलं गुरोः।।

vasuṃ vicintya śakraśca pravineśāmarāvatīm| vasurvivaragastatra vyalīkasya phalaṃ guroḥ||

Verse 35

चक्रे वसुस्ततः पूजां विष्वक्सेनाय भारत। जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गवम्।।

cakre vasustataḥ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata| japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgavam||

Verse 36

तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम्। अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन्।।

tatrāpi pañcabhiryajñaiḥ pañcakālānariṃdam| ayajaddhariṃ surapatiṃ bhūmervivarago'pi san||

Verse 37

ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः। अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः।।

tato'sya tuṣṭo bhagavānbhaktyā nārāyaṇo hariḥ| ananyabhaktasya satastatparasya jitātmanaḥ||

Verse 38

वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम्। गरुत्मन्तं महावेगमावभाषेऽप्सितं तदा।।

varado bhagavānviṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam| garutmantaṃ mahāvegamāvabhāṣe'psitaṃ tadā||

Verse 39

द्विजोत्तम महाभाग पश्यतां वचनान्मम। सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा संशितव्रतः।।

dvijottama mahābhāga paśyatāṃ vacanānmama| samrāḍrājā vasurnāma dharmātmā saṃśitavrataḥ||

Verse 40

ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम्। मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम्।।

brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalam| mānitāste tu viprendrāstvaṃ tu gaccha dvijottam||

Verse 41

भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया। अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम्।।

bhūmervivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayā| adhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram||

Verse 42

गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान्। विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः।।

garutmānatha vikṣipya pakṣau mārutavegavān| viveśa vivaraṃ bhūmeryatrāste vāgyato vasuḥ||

Verse 43

तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः। उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत।।

tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ| utpapāta nabhastūrṇaṃ tatra cainamamuñcata||

Verse 44

अस्मिन्मुहुर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः। सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः।।

asminmuhurte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥ| saśarīro gataścaiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ||

Verse 45

एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया। प्राप्ता गतिरधस्तात्तु द्विजशापान्महात्मना।।

evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣāddevatājñayā| prāptā gatiradhastāttu dvijaśāpānmahātmanā||

Verse 46

केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः। ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च।।

kevalaṃ puruṣastena sevito harirīśvaraḥ| tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokamavāpa ca||

Verse 47

भीष्म उवाच। एतत्ते सर्वमाख्यातं संभूता मानवा यथा। नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः। तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप।।

bhīṣma uvāca| etatte sarvamākhyātaṃ saṃbhūtā mānavā yathā| nārado'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavānṛṣiḥ| tatte sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa||