Adhyaya 3

Verse 1

कदाचन रामे कर्णोत्सङ्गे शिरो निधाय निद्राणे केनचित्क्रिमिणा कर्णस्योरुभेदनम्।। 1।। तदूरोः प्रस्रुतरुधिरक्लेदात्प्रबुद्धेन रामेण कर्णस्य शापदानम्।। 2।। रामाज्ञया कर्णस्य स्वदेशगमनम्।। 3।। नारद उवाच। कर्णस्य बाहुवीर्येण प्रश्रयेण दमेन च। तुतोष भृगुशार्दूलो गुरुशुश्रूषया तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3।।

kadācana rāme karṇotsaṅge śiro nidhāya nidrāṇe kenacitkrimiṇā karṇasyorubhedanam|| 1|| tadūroḥ prasrutarudhirakledātprabuddhena rāmeṇa karṇasya śāpadānam|| 2|| rāmājñayā karṇasya svadeśagamanam|| 3|| nārada uvāca| karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca| tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3||

Verse 2

ततस्तस्मै महातेजा ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम्। प्रोवाच सुमहाप्रज्ञः स तपस्वी तपस्विने।।

tatastasmai mahātejā brahmāstraṃ sanivartanam| provāca sumahāprajñaḥ sa tapasvī tapasvine||

Verse 3

विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणोऽऽश्रमे भृगोः। चकार वै धनुर्वेदे यत्नमद्भुतविक्रमः।।

viditāstrastataḥ karṇo ramamāṇo''śrame bhṛgoḥ| cakāra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaḥ||

Verse 4

ततः कदाचिद्रामस्तु चरन्नाश्रममन्तिकात्। कर्णेन सहितो धीमानुपवासेन कर्शितः।।

tataḥ kadācidrāmastu carannāśramamantikāt| karṇena sahito dhīmānupavāsena karśitaḥ||

Verse 5

सुष्वाप जामदग्न्यस्तु विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः। तस्योत्सङ्गे समाधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः।। दभेनेन्द्रियजयेन।।

suṣvāpa jāmadagnyastu visrambhotpannasauhṛdaḥ| tasyotsaṅge samādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ|| dabhenendriyajayena||

Verse 6

अथ क्रिमिः श्लेष्ममयो मांसशोणितभोजनः। दारुणो दारुणाकारः कर्णस्याभ्याशमागतः।। विस्रम्भो विश्वासः।।

atha krimiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ| dāruṇo dāruṇākāraḥ karṇasyābhyāśamāgataḥ|| visrambho viśvāsaḥ||

Verse 7

स तस्योरुमथासाद्य बिभेद रुधिराशनः। न चैनमशकत्क्षेप्तुं वक्तुं वाऽपि गुरोर्भयात्।। श्लेष्ममेदोमांसेति झ. पाठः।।

sa tasyorumathāsādya bibheda rudhirāśanaḥ| na cainamaśakatkṣeptuṃ vaktuṃ vā'pi gurorbhayāt|| śleṣmamedomāṃseti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

स दश्यमानोऽपि तथा कृमिणा तेन भारत। गुरोः प्रबोधनाकाङ्क्षी तमुपैक्षत सूर्यजः।। क्षेप्तुं दूरीकर्तुम्। भयान्निद्राभङ्गभयात्।।

sa daśyamāno'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata| guroḥ prabodhanākāṅkṣī tamupaikṣata sūryajaḥ|| kṣeptuṃ dūrīkartum| bhayānnidrābhaṅgabhayāt||

Verse 9

कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसह्यां विनिगृह्य ताम्। अकम्पयन्नव्यथयन्धारयामास भार्गवम्।।

karṇastu vedanāṃ dhairyādasahyāṃ vinigṛhya tām| akampayannavyathayandhārayāmāsa bhārgavam||

Verse 10

यदा स रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टोऽभवद्गुरुः। तदाऽबुध्यत तेजस्वी संरब्धश्चैनमब्रवीत्।।

yadā sa rudhireṇāṅge parispṛṣṭo'bhavadguruḥ| tadā'budhyata tejasvī saṃrabdhaścainamabravīt||

Verse 11

अहोऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किमिदं च कृतं त्वया। कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यमिदं मम।।

aho'smyaśucitāṃ prāptaḥ kimidaṃ ca kṛtaṃ tvayā| kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyamidaṃ mama||

Verse 12

तस्य कर्णस्तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम्। ददर्श रामस्तं चापि कृमिं सूकरसंस्थितम्।। प्रबोधनाशङ्कीति झ. पाठः।

tasya karṇastadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam| dadarśa rāmastaṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃsthitam|| prabodhanāśaṅkīti jha. pāṭhaḥ|

Verse 13

अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिः परिसंवृतम्। रोमभिः सन्निरुद्धाङ्गमलर्कं नाम नामतः।। सूकरस्येव संस्थितं संस्थानं पस्य तम्। सूकरसन्निभमिति झ. पाठः।।

aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhiḥ parisaṃvṛtam| romabhiḥ sanniruddhāṅgamalarkaṃ nāma nāmataḥ|| sūkarasyeva saṃsthitaṃ saṃsthānaṃ pasya tam| sūkarasannibhamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

स दृष्टमात्रो रामेण किमिः प्राणानवासृजत्। तस्मिन्नेवासृजि क्लिन्नस्तदद्भुतमिवाभवत्।। सूचीभिरिव तीक्ष्णै रोमभिः संवृतम्। सन्निरुद्धाङ्गं त्रासेन संकुचिताङ्गं नाम प्रसिद्धम्। नामतो नाम्रा।।

sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kimiḥ prāṇānavāsṛjat| tasminnevāsṛji klinnastadadbhutamivābhavat|| sūcībhiriva tīkṣṇai romabhiḥ saṃvṛtam| sanniruddhāṅgaṃ trāsena saṃkucitāṅgaṃ nāma prasiddham| nāmato nāmrā||

Verse 15

ततोऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान्। राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः।।

tato'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān| rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ||

Verse 16

स रामं प्राञ्जलिर्भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः। स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्येऽहं यथागतम्।।

sa rāmaṃ prāñjalirbhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ| svasti te bhṛguśārdūla gamiṣye'haṃ yathāgatam||

Verse 17

मोक्षितो नरकादस्माद्भवता मुनिसत्तम। भद्रं च तेऽस्तु सिद्धिश्च प्रियं मे भवता कृतम्

mokṣito narakādasmādbhavatā munisattama| bhadraṃ ca te'stu siddhiśca priyaṃ me bhavatā kṛtam

Verse 18

तमुवाच महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान्। कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत्।।

tamuvāca mahābāhurjāmadagnyaḥ pratāpavān| kastvaṃ kasmācca narakaṃ pratipanno bravīhi tat||

Verse 19

सोऽब्रवीदहमासं प्राग्दंशो नाम महासुरः। पुरा देवयुगे तात भृगोस्तु सवया इव।। असृजि शोणिते।।

so'bravīdahamāsaṃ prāgdaṃśo nāma mahāsuraḥ| purā devayuge tāta bhṛgostu savayā iva|| asṛji śoṇite||

Verse 20

सोऽहं भृगोः सुदयितां भार्यामपहरं बलात्। महर्षेरभिशापेन क्रिमिभूतोऽपतं भुवि।।

so'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryāmapaharaṃ balāt| maharṣerabhiśāpena krimibhūto'pataṃ bhuvi||

Verse 21

अब्रवीद्धि स मां क्रुद्धस्तव पूर्वपितामहः। मूत्र श्लेष्माशनः पाय निरयं प्रतिपत्स्यसे।।

abravīddhi sa māṃ kruddhastava pūrvapitāmahaḥ| mūtra śleṣmāśanaḥ pāya nirayaṃ pratipatsyase||

Verse 22

शापस्यान्तो भवेद्ब्रह्मन्नित्येवं तमथाब्रवम्। भविता भार्गवाद्रामादिंति मामब्रवीद्भृगुः।।

śāpasyānto bhavedbrahmannityevaṃ tamathābravam| bhavitā bhārgavādrāmādiṃti māmabravīdbhṛguḥ||

Verse 23

सोऽहमेनां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलस्तथा। त्वया साधो समागम्य विमुक्तः पापयोनितः।। यास्को नामेति ड. पाठः। प्रस्तो नामेति थ. पाठः। देवयुगे सत्ययुगे।।

so'hamenāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalastathā| tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ|| yāsko nāmeti ḍa. pāṭhaḥ| prasto nāmeti tha. pāṭhaḥ| devayuge satyayuge||

Verse 24

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः। रामः कर्णं तु सक्रोधमिदं वचनमब्रवीत्।।

evamuktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ| rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodhamidaṃ vacanamabravīt||

Verse 25

अतिदुःखमिदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत्। क्षत्रियस्येव ते धैर्यं कामया सत्यमुच्यताम्।। नकुशलः अभद्रः।।

atiduḥkhamidaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet| kṣatriyasyeva te dhairyaṃ kāmayā satyamucyatām|| nakuśalaḥ abhadraḥ||

Verse 26

तमुवाच ततः कर्णः शापाद्भीतः प्रसादयन्। ब्रह्मक्षत्रान्तरे जातं सूतं मां विद्धि भार्गव।। कामया स्वरसेन। कामये सत्यमुच्यतामिति ट.ड. पाठः।।

tamuvāca tataḥ karṇaḥ śāpādbhītaḥ prasādayan| brahmakṣatrāntare jātaṃ sūtaṃ māṃ viddhi bhārgava|| kāmayā svarasena| kāmaye satyamucyatāmiti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 27

राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि। प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्नस्त्रलुब्धस्य भार्गव।।

rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi| prasādaṃ kuru me brahmannastralubdhasya bhārgava||

Verse 28

पिता गुरुर्न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः। अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके।।

pitā gururna saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ| ato bhārgava ityuktaṃ mayā gotraṃ tavāntike||

Verse 29

तमुवाच भृगुश्रेष्ठः सरोपः प्रदहन्निव। भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम्।। ब्रह्मक्षत्रयोरन्तरे अन्यत्र जातम्।।

tamuvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saropaḥ pradahanniva| bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim|| brahmakṣatrayorantare anyatra jātam||

Verse 30

यस्मान्मिथ्याविचीर्णोऽहमस्त्रलोभादिह त्वया। तस्मादेतन्न ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति।। प्रहसन्निवेति थ. पाठः।।

yasmānmithyāvicīrṇo'hamastralobhādiha tvayā| tasmādetanna te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati|| prahasanniveti tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

अन्यत्र वधकालात्ते सदृशे न समीयुपः। अब्राह्मणे न हि ब्रह्म चिरं तिष्ठेत्कदाचन।। तस्मादिति। हेमूढ ते तव वधकालादन्यत्र ब्रह्मास्त्रं न प्रतिभास्यतीति न किंतु वधकालएव न प्रतिभास्यति। कालान्तरे तु प्रतिभास्यत्येवेत्यर्थ इत्युत्तरेण संबन्धः।।

anyatra vadhakālātte sadṛśe na samīyupaḥ| abrāhmaṇe na hi brahma ciraṃ tiṣṭhetkadācana|| tasmāditi| hemūḍha te tava vadhakālādanyatra brahmāstraṃ na pratibhāsyatīti na kiṃtu vadhakālaeva na pratibhāsyati| kālāntare tu pratibhāsyatyevetyartha ityuttareṇa saṃbandhaḥ||

Verse 32

गच्छेदानीं न ते स्थानमनृतस्येह विद्यते। न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि।।

gacchedānīṃ na te sthānamanṛtasyeha vidyate| na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi||

Verse 33

एवमुक्तः स रामेण न्यायेनोपजगामह। दुर्योधनमुपागम्य कृतास्त्रोऽस्मीति चाब्रवीत्।। सदृशेऽर्जुनादौ शूरे ते पुरतः स्थिते समीयुषः युध्यमानस्य। समित्याजिसमिद्युध इति संपूर्वस्य इणो युद्धार्थत्वदर्शनात्। चिरं मरणावधि न तिष्ठेद्ब्रह्म ब्रह्मास्त्रम्।।

evamuktaḥ sa rāmeṇa nyāyenopajagāmaha| duryodhanamupāgamya kṛtāstro'smīti cābravīt|| sadṛśe'rjunādau śūre te purataḥ sthite samīyuṣaḥ yudhyamānasya| samityājisamidyudha iti saṃpūrvasya iṇo yuddhārthatvadarśanāt| ciraṃ maraṇāvadhi na tiṣṭhedbrahma brahmāstram||