Adhyaya 208

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति हरेर्वराहावतारनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम। श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन वृष्णमव्ययमीश्वरम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati harervarāhāvatāranirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama| śrotumicchāmi kārtsnyena vṛṣṇamavyayamīśvaram||

Verse 2

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरा कृतम्। तन्मे सर्वं यथातत्त्वं ब्रूहि त्वं पुरुषर्षभ।।

yaccāsya tejaḥ sumahadyacca karma purā kṛtam| tanme sarvaṃ yathātattvaṃ brūhi tvaṃ puruṣarṣabha||

Verse 3

तिर्यग्योनिगतो रूपं कथं धारितवान्प्रभुः। केन कार्यनिसर्गेण तमाख्याहि महाबल।।

tiryagyonigato rūpaṃ kathaṃ dhāritavānprabhuḥ| kena kāryanisargeṇa tamākhyāhi mahābala||

Verse 4

भीष्म उवाच। पुराऽहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः। तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः।।

bhīṣma uvāca| purā'haṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ| tatrāpaśyaṃ munigaṇānsamāsīnānsahasraśaḥ||

Verse 5

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि। प्रतिगृह्य च तां पूजां चक्रुरथो मयि।

tataste madhuparkeṇa pūjāṃ cakruratho mayi| pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ cakruratho mayi|

Verse 6

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा। मनः प्रह्वादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु।।

kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā| manaḥ prahvādinīṃ divyāṃ tāmihaikamanāḥ śṛṇu||

Verse 7

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः। बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः।।

purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ| balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ||

Verse 8

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः। न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम्।।

tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ| na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tāmanuttamām||

Verse 9

नराकाद्या महाघोरा हिरण्याक्षमुपाश्रिताः। उद्योगं परमं चक्रुर्देवानां निग्रहे तदा।।

narākādyā mahāghorā hiraṇyākṣamupāśritāḥ| udyogaṃ paramaṃ cakrurdevānāṃ nigrahe tadā||

Verse 10

नियुतं वत्सराणां तु वायुभक्षोऽभवत्तदा। हिरण्याक्षो महारौद्रो लेभे देवात्पितामहात्। वरानचिन्त्यानतुलाञ्शतशोऽथ सहस्रशः।।

niyutaṃ vatsarāṇāṃ tu vāyubhakṣo'bhavattadā| hiraṇyākṣo mahāraudro lebhe devātpitāmahāt| varānacintyānatulāñśataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 11

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा। न शर्म लेभिरे राजन्क्लिश्यमानास्ततस्ततः।।

dānavairardyamānāstu devā devarṣayastathā| na śarma lebhire rājankliśyamānāstatastataḥ||

Verse 12

पृथिवीमार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः। दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः। भारार्तामप्रहृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम्।।

pṛthivīmārtarūpāṃ te samapaśyandivaukasaḥ| dānavairabhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpairmahābalaiḥ| bhārārtāmaprahṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm||

Verse 13

गृहीत्वा पृथिवी देवी पाताले न्यवसत्तदा। ततस्त्रैलोक्यमखिलं निरोषधिगणान्वितम्। निःस्वाध्यायवषट्कारमभूत्सर्वं समन्ततः।।

gṛhītvā pṛthivī devī pātāle nyavasattadā| tatastrailokyamakhilaṃ niroṣadhigaṇānvitam| niḥsvādhyāyavaṣaṭkāramabhūtsarvaṃ samantataḥ||

Verse 14

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन्। कथं शक्ष्यामहे ब्रह्मन्दानवैरभिमर्दनम्।।

athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇamidamabruvan| kathaṃ śakṣyāmahe brahmandānavairabhimardanam||

Verse 15

हिरण्याक्षेण भगवन्गृहीतेयं वसुन्धरा। न शक्ष्यामो वयं तत्र प्रवेष्टुं जलदुर्गमम्।।

hiraṇyākṣeṇa bhagavangṛhīteyaṃ vasundharā| na śakṣyāmo vayaṃ tatra praveṣṭuṃ jaladurgamam||

Verse 16

तानाह भगवान्ब्रह्मा मुनिरेव प्रसाद्यताम्। अगस्त्योऽसौ महातेजाः पातु तज्जलमञ्जसा।।

tānāha bhagavānbrahmā munireva prasādyatām| agastyo'sau mahātejāḥ pātu tajjalamañjasā||

Verse 17

तथेति चोक्त्वा ते देवा मुनिमूचुर्मुदान्विताः। त्रायस्व लोकान्विप्रर्षे जलमेतत्क्षयं नय।।

tatheti coktvā te devā munimūcurmudānvitāḥ| trāyasva lokānviprarṣe jalametatkṣayaṃ naya||

Verse 18

तथेति चोक्त्वा भगवान्कालानलसमद्युतिः। ध्यायञ्जलादनिवहं स क्षणेन पपौ जलम्।।

tatheti coktvā bhagavānkālānalasamadyutiḥ| dhyāyañjalādanivahaṃ sa kṣaṇena papau jalam||

Verse 19

शोषिते तु समुद्रे च देवाः सर्षिपुरोगमाः। ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्मुनिना शोषितं जलम्। इति भूयः समाचक्ष्व किं करिष्यामहे विभो।।

śoṣite tu samudre ca devāḥ sarṣipurogamāḥ| brahmāṇaṃ praṇipatyocurmuninā śoṣitaṃ jalam| iti bhūyaḥ samācakṣva kiṃ kariṣyāmahe vibho||

Verse 20

स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया।।

svayaṃbhūstānuvācedaṃ nisṛṣṭo'tra vidhirmayā||

Verse 21

ते वरेणाभिसंपन्ना बलेन च मदेन च। नावबुद्ध्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम्। वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि।।

te vareṇābhisaṃpannā balena ca madena ca| nāvabuddhyanti saṃmūḍhā viṣṇumavyaktadarśanam| varāharūpiṇaṃ devamadhṛṣyamamarairapi||

Verse 22

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः। अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः। शमयिष्यति तच्छ्रुत्वा जहृषुः सुरसत्तमाः।।

eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ| antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ| śamayiṣyati tacchrutvā jahṛṣuḥ surasattamāḥ||

Verse 23

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमास्थितः। अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति।।

tato viṣṇurmahātejā vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ| antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijānprati||

Verse 24

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्वममानुषम्। प्रसह्य तरसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः।।

dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ satvamamānuṣam| prasahya tarasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ||

Verse 25

ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम्। संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः।।

tataste samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam| saṃkruddhāśca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ||

Verse 26

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यबलोच्छ्रिताः। नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो।।

dānavendrā mahākāyā mahāvīryabalocchritāḥ| nāśaknuvaṃśca kiṃcitte tasya kartuṃ tadā vibho||

Verse 27

ततोऽगच्छन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयं तथा। संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः।।

tato'gacchanvismayaṃ te dānavendrā bhayaṃ tathā| saṃśayaṃ gatamātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ||

Verse 28

ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगसारथिः। योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम।।

tato devādhidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ| yogamāsthāya bhagavāṃstadā bharatasattama||

Verse 29

विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान्। सन्नादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश।।

vinanāda mahānādaṃ kṣobhayandaityadānavān| sannāditā yena lokāḥ sarvāścaiva diśo daśa||

Verse 30

तेन सन्नादशब्देन लोकानां क्षोभ आगमत्। संश्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः।।

tena sannādaśabdena lokānāṃ kṣobha āgamat| saṃśrāntāśca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ||

Verse 31

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा। स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम्।।

nirviceṣṭaṃ jagaccāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam||

Verse 32

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन नादेन भीषिताः। पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजः प्रमोहिताः।।

tataste dānavāḥ sarve tena nādena bhīṣitāḥ| peturgatāsavaścaiva viṣṇutejaḥ pramohitāḥ||

Verse 33

त्रस्तांश्च देवानालोक्य ब्रह्मा प्राह पितामहः। योगेश्वरोऽयं भगवान्वाराहं रूपमास्थितः। नर्दमानोऽत्र संयाति मा भैष्ट सुरसत्तमाः।।

trastāṃśca devānālokya brahmā prāha pitāmahaḥ| yogeśvaro'yaṃ bhagavānvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ| nardamāno'tra saṃyāti mā bhaiṣṭa surasattamāḥ||

Verse 34

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे पितामहः। देवता मुनयश्चैव विष्णुं वै मुक्तिहेतवे।।

evamuktvā tato brahmā namaścakre pitāmahaḥ| devatā munayaścaiva viṣṇuṃ vai muktihetave||

Verse 35

ततो हरिर्महातेजा ब्रह्माणमभिनन्द्य च। रसातलगतश्चापि वराहस्त्रिदशद्विषाम्। खुरैर्विदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयान्।।

tato harirmahātejā brahmāṇamabhinandya ca| rasātalagataścāpi varāhastridaśadviṣām| khurairvidārayāmāsa māṃsamedosthisaṃcayān||

Verse 36

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः। पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 208।।

nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ| padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 208||

Verse 37

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाद्रवन्। तत्र गत्वा महात्मानमूचुश्चैव जगत्पतिम्।।

tato devagaṇāḥ sarve pitāmahamupādravan| tatra gatvā mahātmānamūcuścaiva jagatpatim||

Verse 38

नादोऽयं कीदृशो देव नेतं विद्म वयं प्रभो। कोसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत्। देवाश्च दानवाश्चैव मोहितास्तस्य तेजसा।।

nādo'yaṃ kīdṛśo deva netaṃ vidma vayaṃ prabho| kosau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat| devāśca dānavāścaiva mohitāstasya tejasā||

Verse 39

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः। उदतिष्ठन्महाबाहो स्तूयमानो महर्षिभिः।।

etasminnantare viṣṇurvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ| udatiṣṭhanmahābāho stūyamāno maharṣibhiḥ||

Verse 40

पितामह उवाच। दिव्यं------ युद्धमासीन्महात्मनोः। हिरण्याक्षस्य विष्णोश्च सर्वसंक्षोभकारणम्।।

pitāmaha uvāca| divyaṃ------ yuddhamāsīnmahātmanoḥ| hiraṇyākṣasya viṣṇośca sarvasaṃkṣobhakāraṇam||

Verse 41

जघान च हिरण्याक्षमन्तर्भूमिगतं हरिः। तदाकर्ण्य महातेजा ब्रह्मा मधुरमब्रवीत्।।

jaghāna ca hiraṇyākṣamantarbhūmigataṃ hariḥ| tadākarṇya mahātejā brahmā madhuramabravīt||

Verse 42

पीतामह उवाच। निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः। एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः।।

pītāmaha uvāca| nihatya dānavapatīnmahāvarṣmā mahābalaḥ| eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ||

Verse 43

सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथाऽऽत्मनः। स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वविध्नविनाशनः।।

sarvabhūteśvaro yogī munirātmā tathā''tmanaḥ| sthirībhavata kṛṣṇo'yaṃ sarvavidhnavināśanaḥ||

Verse 44

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः। समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः।।

kṛtvā karmātisādhvetadaśakyamamitaprabhaḥ| samāyātaḥ svamātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ||

Verse 45

पद्मनाभो महायोगी पुराणपुरुषोत्तमः। न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमैः।।

padmanābho mahāyogī purāṇapuruṣottamaḥ| na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamaiḥ||

Verse 46

विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः। लोकान्धारयता तेन नादो मुक्तो महात्मना।।

vidhireṣa prabhāvaśca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ| lokāndhārayatā tena nādo mukto mahātmanā||

Verse 47

स एष हि महाबाहुः सर्वलोकनमस्कृतः। अच्युतः पुण्‍डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः।।

sa eṣa hi mahābāhuḥ sarvalokanamaskṛtaḥ| acyutaḥ puṇ‍ḍarīkākṣaḥ sarvabhūtādirīśvaraḥ||