Adhyaya 145

Verse 1

पत्नीचोदितेन कपोतेन शुष्कपर्णैः पावकसंदीपनेन व्याधस्य शैत्यापनोदनपूर्वकं पुनः स्वेन तदभीष्टकरणप्रतिज्ञा।। 1।। तेन तस्य क्षुन्निवृत्तिप्रार्थने फलादिकं किमप्यलभमानेन कपोतेन स्वमांसेन तदीयक्षुत्परिजिहीर्षयाऽग्नौ प्रवेशनम्।। 2।। भीष्म उवाच। सपत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम्। हर्षेण महता युक्तो वाक्यं व्याकुललोचनः।।

patnīcoditena kapotena śuṣkaparṇaiḥ pāvakasaṃdīpanena vyādhasya śaityāpanodanapūrvakaṃ punaḥ svena tadabhīṣṭakaraṇapratijñā|| 1|| tena tasya kṣunnivṛttiprārthane phalādikaṃ kimapyalabhamānena kapotena svamāṃsena tadīyakṣutparijihīrṣayā'gnau praveśanam|| 2|| bhīṣma uvāca| sapatnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam| harṣeṇa mahatā yukto vākyaṃ vyākulalocanaḥ||

Verse 2

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा। स पक्षी पूजयामास यत्नात्तं पक्षिजीविनम्।।

taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā| sa pakṣī pūjayāmāsa yatnāttaṃ pakṣijīvinam||

Verse 3

उवाच स्वागतं तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ते। सतांपश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 145।।

uvāca svāgataṃ te'dya brūhi kiṃ karavāṇi te| satāṃpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 145||

Verse 4

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि। प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः।।

tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kimicchasi| praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ||

Verse 5

अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते। छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः।।

arāvapyucitaṃ kāryamātithyaṃ gṛhamāgate| chettumapyāgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ||

Verse 6

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यं हि प्रयत्नतः। पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः।।

śaraṇāgatasya kartavyamātithyaṃ hi prayatnataḥ| pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ||

Verse 7

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी। तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः।।

pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramī| tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ||

Verse 8

तद्ब्रूहि मां सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि। तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः।।

tadbrūhi māṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasi| tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ||

Verse 9

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत्। बाधते खलु मां शीतं संत्राणं हि विधीयताम्।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako'bravīt| bādhate khalu māṃ śītaṃ saṃtrāṇaṃ hi vidhīyatām||

Verse 10

एवमुक्तस्तनः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले। यथा शुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ।।

evamuktastanaḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtale| yathā śuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau||

Verse 11

स---वाऽङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाऽग्निमथागमत्। तथा शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽप्यदीपयत्।। संकोचश्च न कर्तव्य इति थ. पाठः।।

sa---vā'ṅgārakarmāntaṃ gṛhītvā'gnimathāgamat| tathā śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so'pyadīpayat|| saṃkocaśca na kartavya iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 12

स--प्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम्। ----- सुविस्रब्धः स्वगात्राण्यकुतोभयः।।

sa--ptaṃ mahatkṛtvā tamāha śaraṇāgatam| ----- suvisrabdhaḥ svagātrāṇyakutobhayaḥ||

Verse 13

-- तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत्। अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम्।।

-- tathoktastathetyuktvā lubdho gātrāṇyatāpayat| agnipratyāgataprāṇastataḥ prāha vihaṃgamam||

Verse 14

हर्षेण महताऽऽविष्टो वाक्यं व्याकुललोचनः। तथेमं शकुनिं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा।।

harṣeṇa mahatā''viṣṭo vākyaṃ vyākulalocanaḥ| tathemaṃ śakuniṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā||

Verse 15

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम्। स तद्वचः प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः।।

dattamāhāramicchāmi tvayā kṣudbādhate hi mām| sa tadvacaḥ pratiśrutya vākyamāha vihaṃgamaḥ||

Verse 16

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयेयं क्षुधां तव। उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः।।

na me'sti vibhavo yena nāśayeyaṃ kṣudhāṃ tava| utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ||

Verse 17

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने। इत्युक्त्वा तं तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत्।।

saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnāmiva kānane| ityuktvā taṃ tadā tatra vivarṇavadano'bhavat||

Verse 18

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरस्तदा। बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः।।

kathaṃ nu khalu kartavyamiti cintāparastadā| babhūva bharataśreṣṭha garhayanvṛttimātmanaḥ||

Verse 19

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातिनम्। उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय।।

muhūrtāllabdhasaṃjñastu sa pakṣī pakṣighātinam| uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya||

Verse 20

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैस्तु समुज्ज्वाल्य हुताशनम्। हर्षेण महताऽऽविष्टः कपोतः पुनरब्रबीत्।।

ityuktvā śuṣkaparṇaistu samujjvālya hutāśanam| harṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ kapotaḥ punarabrabīt||

Verse 21

ऋषीणां देवतानां च पितृणां च महात्मनाम्। युतः पूर्वं मया धर्मो महानतिथिपूजने।।

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pitṛṇāṃ ca mahātmanām| yutaḥ pūrvaṃ mayā dharmo mahānatithipūjane||

Verse 22

कुरुष्वानुग्रहं सौम्य सत्यमेतद्ब्रबीमि ते। निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने।।

kuruṣvānugrahaṃ saumya satyametadbrabīmi te| niścitā khalu me buddhiratithipratipūjane||

Verse 23

ततः कृतप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव। तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महामतिः।।

tataḥ kṛtapratijño vai sa pakṣī prahasanniva| tamagniṃ triḥ parikramya praviveśa mahāmatiḥ||

Verse 24

अग्निमध्ये प्रविष्टं तु लुब्धो दृष्ट्वा च पक्षिणम्। चिन्तयामास मनसा किमिदं वै मया कृतम्।।

agnimadhye praviṣṭaṃ tu lubdho dṛṣṭvā ca pakṣiṇam| cintayāmāsa manasā kimidaṃ vai mayā kṛtam||

Verse 25

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा। अधर्मः सुमहान्धोरो भविष्यति न संशयः।।

aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā| adharmaḥ sumahāndhoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

Verse 26

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः। गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम्।।

evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ| garhayansvāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathā''gatam||