Adhyaya 110

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दुर्गातितरणोपायकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैः पृथक्पृथक्। दुर्गाण्यतितरेद्येन तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि दशाधिकशततमोऽध्यायः।। 110।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati durgātitaraṇopāyakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kliśyamāneṣu bhūteṣu taistairbhāvaiḥ pṛthakpṛthak| durgāṇyatitaredyena tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 110||

Verse 2

भीष्म उवाच। आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ये द्विजातयः। वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

bhīṣma uvāca| āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ| vartante saṃyatātmāno durgāṇyatitaranti te||

Verse 3

ये दम्भान्नाचरन्ति स्म येषां वृत्तिश्च संयता। विषयांश्च निगृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते।। भूतेषु ---। दुर्गाणि दुस्तराणि।।

ye dambhānnācaranti sma yeṣāṃ vṛttiśca saṃyatā| viṣayāṃśca nigṛhṇanti durgāṇyatitaranti te|| bhūteṣu ---| durgāṇi dustarāṇi||

Verse 4

प्रत्याहुर्नोच्यमाना ये न हिंसन्ति च हिंसिताः। प्रयच्छन्ति न याचन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते।। विषयान्विषयार्थानि --।।

pratyāhurnocyamānā ye na hiṃsanti ca hiṃsitāḥ| prayacchanti na yācante durgāṇyatitaranti te|| viṣayānviṣayārthāni --||

Verse 5

वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः। नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

vāsayantyatithīnnityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ| nityaṃ svādhyāyaśīlāśca durgāṇyatitaranti te||

Verse 6

मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः। वर्जयन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

mātāpitrośca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ| varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇyatitaranti te||

Verse 7

ये वा पापं न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा। निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye vā pāpaṃ na kurvanti karmaṇā manasā girā| nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇyatitaranti te||

Verse 8

ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसाऽन्विताः। विषयान्परिरक्षन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते।। उच्यमानाः निन्द्यमानाः।।

ye na lobhānnayantyarthānrājāno rajasā'nvitāḥ| viṣayānparirakṣanti durgāṇyatitaranti te|| ucyamānāḥ nindyamānāḥ||

Verse 9

स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायलब्धेष्वृतावृतौ। अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

sveṣu dāreṣu vartante nyāyalabdheṣvṛtāvṛtau| agnihotraparāḥ santo durgāṇyatitaranti te||

Verse 10

आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्। धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

āhaveṣu ca ye śūrāstyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam| dharmeṇa jayamicchanti durgāṇyatitaranti te||

Verse 11

ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते। प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye vadantīha satyāni prāṇatyāge'pyupasthite| pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇyatitaranti te||

Verse 12

कर्माण्यकुत्सनार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः। येषामर्थाश्च साध्वर्था दुर्गाण्यतितरन्ति ते।

karmāṇyakutsanārthāni yeṣāṃ vācaśca sūnṛtāḥ| yeṣāmarthāśca sādhvarthā durgāṇyatitaranti te|

Verse 13

अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्यायं नैव कुर्वते। तपोनिष्ठाः सुतपसो दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate| taponiṣṭhāḥ sutapaso durgāṇyatitaranti te||

Verse 14

ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः। विद्या वेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye tapaśca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ| vidyā vedavratasnātā durgāṇyatitaranti te||

Verse 15

ये च संशान्तरजसः संशान्ततमसश्च ये। सत्वे स्थिता महाभागा दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaśca ye| satve sthitā mahābhāgā durgāṇyatitaranti te||

Verse 16

येषां न कश्चित्रसति न त्रसन्ति हि कस्यचित्। येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

yeṣāṃ na kaścitrasati na trasanti hi kasyacit| yeṣāmātmasamo loko durgāṇyatitaranti te||

Verse 17

परश्रिया न तप्यन्ति ये सन्तः पुरुषर्षभाः। ग्राम्यादन्नान्निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

paraśriyā na tapyanti ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ| grāmyādannānnivṛttāśca durgāṇyatitaranti te||

Verse 18

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वधर्मांश्च शृण्वते। ये श्रद्दधानाः शान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

sarvāndevānnamasyanti sarvadharmāṃśca śṛṇvate| ye śraddadhānāḥ śāntāśca durgāṇyatitaranti te||

Verse 19

ये न मानित्वमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परान्। मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye na mānitvamicchanti mānayanti ca ye parān| mānyamānānnamasyanti durgāṇyatitaranti te||

Verse 20

ये च श्राद्धानि कुर्वन्ति तिथ्यांतिथ्यां प्रजार्थिनः। सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye ca śrāddhāni kurvanti tithyāṃtithyāṃ prajārthinaḥ| suviśuddhena manasā durgāṇyatitaranti te||

Verse 21

ये क्रोधं संनियच्छन्ति क्रुद्धान्संशमयन्ति च। न च रुष्यन्ति भृत्यानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

ye krodhaṃ saṃniyacchanti kruddhānsaṃśamayanti ca| na ca ruṣyanti bhṛtyānāṃ durgāṇyatitaranti te||

Verse 22

मधु मांसं स्त्रियो नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः। जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

madhu māṃsaṃ striyo nityaṃ varjayantīha mānavāḥ| janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇyatitaranti te||

Verse 23

यात्रार्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम्। वाक् सत्यवचनार्थं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते।। रजसान्विताः सन्तोऽर्थान्न नयन्ति न हरस्ति।।

yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam| vāk satyavacanārthaṃ ca durgāṇyatitaranti te|| rajasānvitāḥ santo'rthānna nayanti na harasti||

Verse 24

ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम्। भक्ता नारायणं देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam| bhaktā nārāyaṇaṃ devaṃ durgāṇyatitaranti te||

Verse 25

य एष पझरक्ताक्षः पीतवासा महाभुजः। सुहृद्धाता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युत।।

ya eṣa pajharaktākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ| suhṛddhātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyuta||

Verse 26

य इमान्सकलाँल्लोकांश्चर्मवत्परिवेष्टयेत्। इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः।।

ya imānsakalā~llokāṃścarmavatpariveṣṭayet| icchanprabhuracintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ||

Verse 27

स्थितः प्रियहिते नित्यं स एष पुरुषोत्तमः। राजंस्तव यदुश्रेष्ठो वैकुण्ठः पुरुषर्षभः।।

sthitaḥ priyahite nityaṃ sa eṣa puruṣottamaḥ| rājaṃstava yaduśreṣṭho vaikuṇṭhaḥ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 28

य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम्। ते तरन्तीह दुर्गाणि न चात्रास्ति विचारणा।।

ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim| te tarantīha durgāṇi na cātrāsti vicāraṇā||

Verse 29

अस्मिन्नर्पितकर्माणः सर्वभावेन भारत। कृष्णे कमलपत्राक्षे दुर्गाण्यतितरन्ति ते।

asminnarpitakarmāṇaḥ sarvabhāvena bhārata| kṛṣṇe kamalapatrākṣe durgāṇyatitaranti te|

Verse 30

लोकरक्षार्थमुत्पन्नमदित्यां कश्यपात्मजम्। देवमिन्द्रं नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

lokarakṣārthamutpannamadityāṃ kaśyapātmajam| devamindraṃ namasyanti durgāṇyatitaranti te||

Verse 31

ब्रह्माणं लोककर्तारं ये नमस्यन्ति सत्पतिम्। यष्टव्यं क्रतुभिर्देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

brahmāṇaṃ lokakartāraṃ ye namasyanti satpatim| yaṣṭavyaṃ kratubhirdevaṃ durgāṇyatitaranti te||

Verse 32

यं विष्णुरिन्द्रः शंभुश्च ब्रह्मा लोकपितामहः। स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर्देवदेवं महेश्वरम्। समर्चयन्ति ये शश्वद्दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

yaṃ viṣṇurindraḥ śaṃbhuśca brahmā lokapitāmahaḥ| stuvanti vividhaiḥ stotrairdevadevaṃ maheśvaram| samarcayanti ye śaśvaddurgāṇyatitaranti te||

Verse 33

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च। कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते।।

durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca| kathayanti ca viprebhyo durgāṇyatitaranti te||

Verse 34

इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मयाऽनघ। तरते येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः।। यात्रार्थ जीवनार्थम्।।

iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitaste mayā'nagha| tarate yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ|| yātrārtha jīvanārtham||