Adhyaya 1

Verse 1

गङ्गातीरे बन्धूनां कृतोदकं युधिष्ठिरंप्रति व्यासनारदादिमहर्षीणां समागमनम्।। 1।। युधिष्ठिरेण तत्र नारदंप्रति कर्णवृत्तान्तकथनप्रार्थना।। 2।। श्रीवेदव्यासाय नमः। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।। वैशंपायन उवाच। कृत्वोदकं ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः। विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1।।

gaṅgātīre bandhūnāṃ kṛtodakaṃ yudhiṣṭhiraṃprati vyāsanāradādimaharṣīṇāṃ samāgamanam|| 1|| yudhiṣṭhireṇa tatra nāradaṃprati karṇavṛttāntakathanaprārthanā|| 2|| śrīvedavyāsāya namaḥ| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet|| vaiśaṃpāyana uvāca| kṛtvodakaṃ te suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ| viduro dhṛtarāṣṭraśca sarvāśca bharatastriyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ|| 1||

Verse 2

तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः। शौचं निर्वर्तयिष्यन्तो मासच्चात्रं बहिः पुरात्।। कृतोदकास्ते इति झ. पाठः।।

tatra te sumahātmāno nyavasankurunandanāḥ| śaucaṃ nirvartayiṣyanto māsaccātraṃ bahiḥ purāt|| kṛtodakāste iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 3

कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः।।

kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram| abhijagmurmahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ||

Verse 4

द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः। देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः।।

dvaipāyano nāradaśca devalaśca mahānṛṣiḥ| devasthānaśca kaṇvaśca teṣāṃ śiṣyāśca sattamāḥ||

Verse 5

अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः। गृहस्थाः स्नातकाः सन्तो ददृशुः कुरुसत्तमम्।।

anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ| gṛhasthāḥ snātakāḥ santo dadṛśuḥ kurusattamam||

Verse 6

तेऽभिगम्य महात्मानं पूजिताश्च यथाविधि। आसनेषु महार्हेषु विविशुः परमर्षयः।।

te'bhigamya mahātmānaṃ pūjitāśca yathāvidhi| āsaneṣu mahārheṣu viviśuḥ paramarṣayaḥ||

Verse 7

प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा। पर्युपांसन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम्।।

pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā| paryupāṃsanyathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram||

Verse 8

पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम्। आश्वासयन्तो राजेन्द्रं विप्राः शतसहस्रशः।। तत्र गङ्गातीरे।।

puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam| āśvāsayanto rājendraṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ|| tatra gaṅgātīre||

Verse 9

नारदस्त्वव्रवीत्काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। संभाष्य मुनिभिः सार्धं कृष्णद्वैपायनादिभिः।।

nāradastvavravītkāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram| saṃbhāṣya munibhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇadvaipāyanādibhiḥ||

Verse 10

नारद उवाच। पार्थस्य बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च। जिता सेयं मही कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर।।

nārada uvāca| pārthasya bāhuvīryeṇa prasādānmādhavasya ca| jitā seyaṃ mahī kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira||

Verse 11

दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात्। क्षत्रधर्मरतश्चासि कच्चिन्मोदसि पाण्डव।।

diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmādasmāllokabhayaṃkarāt| kṣatradharmarataścāsi kaccinmodasi pāṇḍava||

Verse 12

कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप। कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते।।

kaccicca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa| kaccicchriyamimāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate||

Verse 13

युधिष्ठिर उवाच। विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात्। ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च।।

yudhiṣṭhira uvāca| vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt| brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca||

Verse 14

इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा। कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं घोरदर्शनम्।।

idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā| kṛtvā jñātikṣayamimaṃ mahāntaṃ ghoradarśanam||

Verse 15

सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा सुतान्प्रियान्। जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे।।

saubhadraṃ draupadeyāṃśca ghātayitvā sutānpriyān| jayo'yamajayākāro bhagavanpratibhāti me||

Verse 16

किंनु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम्। द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम्।। आश्वासयन्तः हेतौ शतृप्रत्ययः। आश्वासनार्थं पर्युपासन्नित्यर्थः।।

kiṃnu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūrme madhusūdanam| dvārakāvāsinī kṛṣṇamitaḥ pratigataṃ harim|| āśvāsayantaḥ hetau śatṛpratyayaḥ| āśvāsanārthaṃ paryupāsannityarthaḥ||

Verse 17

द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा। अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम्।।

draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā| asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām||

Verse 18

इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद। मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः।। वधूः कनिष्ठभ्रातृभार्यात्वात्स्नुषाभूता। वार्ष्णेयी सुभद्रा।।

idamanyacca bhagavanyattvāṃ vakṣyāmi nārada| mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ|| vadhūḥ kaniṣṭhabhrātṛbhāryātvātsnuṣābhūtā| vārṣṇeyī subhadrā||

Verse 19

यः स नागायुतप्राणो लोकेऽप्रतिरथो रणे। सिंहविक्रान्तगामी च जितकाशी यतव्रतः।।

yaḥ sa nāgāyutaprāṇo loke'pratiratho raṇe| siṃhavikrāntagāmī ca jitakāśī yatavrataḥ||

Verse 20

आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः। अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्ताऽस्माकं रणेरणे।। मन्त्रसंवरणेन गूढोत्पन्नस्यास्मद्भातुः कर्णस्याप्रकाशेन।।

āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ| amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptā'smākaṃ raṇeraṇe|| mantrasaṃvaraṇena gūḍhotpannasyāsmadbhātuḥ karṇasyāprakāśena||

Verse 21

शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः। गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्राताऽस्माकमसौ किल

śīghrāstraścitrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ| gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātā'smākamasau kila

Verse 22

तोयकर्मणि तं कुन्ती कथयामास मे तदा। पुत्रं सर्वगुणोयेतं कर्णं त्यक्तं जले पुरा।।

toyakarmaṇi taṃ kuntī kathayāmāsa me tadā| putraṃ sarvaguṇoyetaṃ karṇaṃ tyaktaṃ jale purā||

Verse 23

मञ्जूषायां समाधाय गङ्गास्रोतस्यमज्जयत्। यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाभ्यमन्यत।।

mañjūṣāyāṃ samādhāya gaṅgāsrotasyamajjayat| yaṃ sūtaputraṃ loko'yaṃ rādheyaṃ cābhyamanyata||

Verse 24

स सूर्यपुत्रः कुन्त्या यै भ्राताऽस्माकं च मातृतः। अजानता मया सड्ख्ये राज्यलुब्धेन घातितः। तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः।। अमर्षी परोत्कर्षासहिष्णुः। नित्यसंरम्भी सदा क्रोधवान्।।

sa sūryaputraḥ kuntyā yai bhrātā'smākaṃ ca mātṛtaḥ| ajānatā mayā saḍkhye rājyalubdhena ghātitaḥ| tanme dahati gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ|| amarṣī parotkarṣāsahiṣṇuḥ| nityasaṃrambhī sadā krodhavān||

Verse 25

न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः। नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद तत्वतः।।

na hi taṃ veda pārtho'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ| nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tvasmānveda tatvataḥ||

Verse 26

गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्चुतम्। अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ।। मातृतः मातृसंबन्धेन।।

gatā kila pṛthā tasya sakāśamiti naḥ ścutam| asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mametyatha|| mātṛtaḥ mātṛsaṃbandhena||

Verse 27

पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना। अतीवानुचितं मातरवोच इति सोऽब्रवीत्।। पाण्डववत् त्वं च पुत्रो मभेत्यव्रवीदिति शेषः।।

pṛthāyā na kṛtaḥ kāmastena cāpi mahātmanā| atīvānucitaṃ mātaravoca iti so'bravīt|| pāṇḍavavat tvaṃ ca putro mabhetyavravīditi śeṣaḥ||

Verse 28

न हि शक्ष्यामि संत्यक्तुमहं दुर्योधनं रणे। अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत्।।

na hi śakṣyāmi saṃtyaktumahaṃ duryodhanaṃ raṇe| anāryatvaṃ nṛśaṃsatvaṃ kṛtaghnatvaṃ ca me bhavet||

Verse 29

युधिष्ठिरेण सन्धिं हि यदि कुर्यां मते तव। भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः।।

yudhiṣṭhireṇa sandhiṃ hi yadi kuryāṃ mate tava| bhīto raṇe śvetavāhāditi māṃ maṃsyate janaḥ||

Verse 30

सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम्। संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत्।।

so'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam| saṃdhāsye dharmaputreṇa paścāditi ca so'bravīt||

Verse 31

तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम्। चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम्।।

tamavocatkila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam| caturṇāmabhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam||

Verse 32

सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानां कृताञ्जलिः। प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान्।। कामोऽभिलषितम्।।

so'bravīnmātaraṃ dhīmānvepamānāṃ kṛtāñjaliḥ| prāptānviṣahyāṃścaturo na haniṣyāmi te sutān|| kāmo'bhilaṣitam||

Verse 33

पञ्चैव हि सुता देवि भविष्यन्ति तव ध्रुवाः। सार्जुना वा हते कर्णे सकर्णा वा हतेऽर्जुने।।

pañcaiva hi sutā devi bhaviṣyanti tava dhruvāḥ| sārjunā vā hate karṇe sakarṇā vā hate'rjune||

Verse 34

तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत्। भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि।।

taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putramathābravīt| bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi||

Verse 35

एवमुक्त्वा किल पृथा विसृज्योपययौ गृहान्। सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्रात्रा भ्राता सहोदरः।। वध्यान्विषबह्यानिति थ. पाठःo। विषह्यान्वशगान्।।

evamuktvā kila pṛthā visṛjyopayayau gṛhān| so'rjunena hato vīro bhrātrā bhrātā sahodaraḥ|| vadhyānviṣabahyāniti tha. pāṭhaḥo| viṣahyānvaśagān||

Verse 36

न चैव निःसृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने। अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनाजौ निपातितः।।

na caiva niḥsṛto mantraḥ pṛthāyāstasya vā mune| atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenājau nipātitaḥ||

Verse 37

अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम। पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो।।

ahaṃ tvajñāsiṣaṃ paścātsvasodaryaṃ dvijottama| pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanātprabho||

Verse 38

तेन मे दूयते तीव्रं हृदयं भ्रातृघातिनः। कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम्।।

tena me dūyate tīvraṃ hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ| karṇārjunasahāyo'haṃ jayeyamapi vāsavam||

Verse 39

सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः। सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति।।

sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ| sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati||

Verse 40

यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः श्रृणोमि कटुकोदयाः। सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः।।

yadā hyasya giro rūkṣāḥ śrṛṇomi kaṭukodayāḥ| sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ||

Verse 41

तदा नश्यति मे रोषः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह। कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम।।

tadā naśyati me roṣaḥ pādau tasya nirīkṣya ha| kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matirmama||

Verse 42

सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तस्य चैव ह। कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन्।।

sādṛśyahetumanvicchanpṛthāyāstasya caiva ha| kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃcidapi cintayan||

Verse 43

कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत्। कथं नु शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि।। विसृज्य कर्णमिति शेषः।।

kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakramagrasat| kathaṃ nu śapto bhrātā me tattvaṃ vaktumihārhasi|| visṛjya karṇamiti śeṣaḥ||

Verse 44

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम्। भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम्।। चक्रं रथचक्रम्।।

śrotumicchāmi bhagavaṃstvattaḥ sarvaṃ yathātatham| bhavānhi sarvavidvidvā~lloke veda kṛtākṛtam|| cakraṃ rathacakram||