Adhyaya 12

Verse 1

द्रौणिजिघांसया भीमे प्रतिगते कृष्णेन युधिष्ठिरम्प्रति द्रौणिदौश्शील्यादिकथनपूर्वकं भीमस्य ततो रक्षणीयत्वकथनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः। अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

drauṇijighāṃsayā bhīme pratigate kṛṣṇena yudhiṣṭhiramprati drauṇidauśśīlyādikathanapūrvakaṃ bhīmasya tato rakṣaṇīyatvakathanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tasminprayāte durdharṣe yadūnāmṛṣabhastataḥ| abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 2

एष पाण्‍डवे ते भ्राता पुत्रशोकपरायणः। जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे एक एवाभिधावति।।

eṣa pāṇ‍ḍave te bhrātā putraśokaparāyaṇaḥ| jighāṃsurdrauṇimākrande eka evābhidhāvati||

Verse 3

भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ। तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्युपपद्यसे।।

bhīmaḥ priyaste sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha| taṃ kṛcchragatamadya tvaṃ kasmānnābhyupapadyase||

Verse 4

यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरञ्जयः। अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेत पृथिवीमपि।।

yattadācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapurañjayaḥ| astraṃ brahmaśiro nāma daheta pṛthivīmapi||

Verse 5

तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम्। प्रत्यपायदाचार्यः प्रीयमाणो धनञ्जयम्।।

tanmahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām| pratyapāyadācāryaḥ prīyamāṇo dhanañjayam||

Verse 6

तं पुत्रोऽप्येक एवैनमन्वयाचदमर्षणः। ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव।।

taṃ putro'pyeka evainamanvayācadamarṣaṇaḥ| tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva||

Verse 7

विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य दुरात्मनः। सर्वधर्मविदाचार्यः सोऽन्वशासत्सुतं ततः।।

viditaṃ cāpalaṃ hyāsīdātmajasya durātmanaḥ| sarvadharmavidācāryaḥ so'nvaśāsatsutaṃ tataḥ||

Verse 8

परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे। इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः।।

paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe| idamastraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ||

Verse 9

इत्युक्त्वान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चाथोक्तवान्। न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ।।

ityuktvānguruḥ putraṃ droṇaḥ paścāthoktavān| na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha||

Verse 10

स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम्। निराशः सर्वकल्याणैः शोकात्पर्यचरन्महीम्।।

sa tadājñāya duṣṭātmā piturvacanamapriyam| nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śokātparyacaranmahīm||

Verse 11

ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत। अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि द्वाशोऽध्यायः।। 12 ।।

tatastadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata| avasaddvārakāmetya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi aiṣīkaparvaṇi dvāśo'dhyāyaḥ|| 12 ||

Verse 12

स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्वारवतीमनु। एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव।। मे मह्यं दातुमिच्छसि तेन विनापि गृहाण। त्वदीयेऽस्त्रे ममेच्छा नास्तीति भावः।।

sa kadācitsamudrānte vasandvāravatīmanu| eka ekaṃ samāgamya māmuvāca hasanniva|| me mahyaṃ dātumicchasi tena vināpi gṛhāṇa| tvadīye'stre mamecchā nāstīti bhāvaḥ||

Verse 13

यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्नमितविक्रमः। अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता।।

yattadugraṃ tapaḥ kṛṣṇa carannamitavikramaḥ| agastyādbhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā||

Verse 14

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम्। तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा।।

astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam| tadadya mayi dāśārha yathā pitari me tathā||

Verse 15

अस्मत्तस्दुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम। ममाप्यस्‌रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहणं रणे।।

asmattasdupādāya divyamastraṃ yadūttama| mamāpyas‌raṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuhaṇaṃ raṇe||

Verse 16

स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः। याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ।।

sa rājanprīyamāṇena mayāpyuktaḥ kṛtāñjaliḥ| yācamānaḥ prayatnena matto'straṃ bharatarṣabha||

Verse 17

देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः। न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः।।

devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ| na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ||

Verse 18

इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा। यद्यदिच्छसि चेदस्‌रं मत्तस्तत्तद्ददामि ते।।

idaṃ dhanuriyaṃ śaktiridaṃ cakramiyaṃ gadā| yadyadicchasi cedas‌raṃ mattastattaddadāmi te||

Verse 19

यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे। तद्गृहाण विनाऽस्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि।।

yacchaknoṣi samudyantuṃ prayoktumapi vā raṇe| tadgṛhāṇa vinā'streṇa yanme dātumabhīpsasi||

Verse 20

स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम्। वव्रे चक्रं महाभागो मत्तः स्पर्धन्मया सह।।

sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābhamayasmayam| vavre cakraṃ mahābhāgo mattaḥ spardhanmayā saha||

Verse 21

गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम्। जग्राहोत्पत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना।।

gṛhāṇa cakramityukto mayā tu tadanantaram| jagrāhotpatya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā||

Verse 22

न चैनमशकत्स्थानात्सञ्चालयितुमप्युत। अथैनं दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे।।

na cainamaśakatsthānātsañcālayitumapyuta| athainaṃ dakṣiṇenāpi grahītumupacakrame||

Verse 23

सर्वयत्नेन तेनापि गृह्य नैनमकम्पयत्।।

sarvayatnena tenāpi gṛhya nainamakampayat||

Verse 24

ततः सर्वबलेनापि यदैनं न शशाक ह। उद्यन्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः। कृत्वा यत्नं परिश्रान्तः स न्यवर्तत भारत।।

tataḥ sarvabalenāpi yadainaṃ na śaśāka ha| udyantuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ| kṛtvā yatnaṃ pariśrāntaḥ sa nyavartata bhārata||

Verse 25

निवृत्मनसं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम्। अहमामन्त्र्य संविग्नमश्वत्थामानमब्रुवम्।।

nivṛtmanasaṃ tasmādabhiprāyādvicetasam| ahamāmantrya saṃvignamaśvatthāmānamabruvam||

Verse 26

यः स दैवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः। गाण्डीवधन्वा श्वेताश्चः कपिप्रवरकेतनः।।

yaḥ sa daivamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ| gāṇḍīvadhanvā śvetāścaḥ kapipravaraketanaḥ||

Verse 27

यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम्। द्वन्द्वयुद्धे पुरा जिष्णुस्तोषयामास शङ्करम्।।

yaḥ sākṣāddevadeveśaṃ śitikaṇṭhamumāpatim| dvandvayuddhe purā jiṣṇustoṣayāmāsa śaṅkaram||

Verse 28

यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि। नादेयं यस्य मे किञ्चिदपि प्राणान्महात्मनः।।

yasmātpriyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi| nādeyaṃ yasya me kiñcidapi prāṇānmahātmanaḥ||

Verse 29

तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा। नोक्पूर्वमिदं वाक्यं यस्त्वं मामभिभाषसे।।

tenāpi suhṛdā brahmanpārthenākliṣṭakarmaṇā| nokpūrvamidaṃ vākyaṃ yastvaṃ māmabhibhāṣase||

Verse 30

ब्रह्मचर्यं महद्धोरं तीर्‌वा द्वादशवार्षिकम्। हिमवत्पार्श्वमास्थाय यो मया तपसाऽऽर्जितः।।

brahmacaryaṃ mahaddhoraṃ tīr‌vā dvādaśavārṣikam| himavatpārśvamāsthāya yo mayā tapasā''rjitaḥ||

Verse 31

समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत। सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः।।

samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo'nvajāyata| sanatkumārastejasvī pradyumno nāma me sutaḥ||

Verse 32

तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं रणे। न प्रार्थितमभून्मूढ तदितं प्रार्थितं त्वया।।

tenāpyetanmahaddivyaṃ cakramapratimaṃ raṇe| na prārthitamabhūnmūḍha taditaṃ prārthitaṃ tvayā||

Verse 33

रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन। न गदेन साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया।।

rāmeṇātibalenaitannoktapūrvaṃ kadācana| na gadena sāmbena yadidaṃ prārthitaṃ tvayā||

Verse 34

द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः। नोक्तपूर्वमिदं क्षुद्रं तदिदं प्रार्थितं त्वया।।

dvārakāvāsibhiścānyairvṛṣṇyandhakamahārathaiḥ| noktapūrvamidaṃ kṣudraṃ tadidaṃ prārthitaṃ tvayā||

Verse 35

भारताचार्यपुत्रस्त्वं मानितः सर्वयादवैः। चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ कं नु तात युयुत्ससे।।

bhāratācāryaputrastvaṃ mānitaḥ sarvayādavaiḥ| cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kaṃ nu tāta yuyutsase||

Verse 36

एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह। प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वया सह।।

evamukto mayā drauṇirmāmidaṃ pratyuvāca ha| prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayā saha||

Verse 37

प्रार्थितं ते मया चक्रं देवदानवपूजितम्। अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेद्ब्रवीमि ते।।

prārthitaṃ te mayā cakraṃ devadānavapūjitam| ajeyaḥ syāmiti vibho satyamedbravīmi te||

Verse 38

सोऽहं तद्दुर्लभं चक्रमनवाप्यैव केशव। प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम्।।

so'haṃ taddurlabhaṃ cakramanavāpyaiva keśava| pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām||

Verse 39

एतत्सुनाभं भोजानामृषभेण त्वया धृतम्। चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते।।

etatsunābhaṃ bhojānāmṛṣabheṇa tvayā dhṛtam| cakramapraticakreṇa bhuvi nānyo'bhipadyate||

Verse 40

एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यानश्वान्धनानि च। आदायोपययौ काले रत्नानि वविधानि च।।

etāvaduktvā drauṇirmāṃ yugyānaśvāndhanāni ca| ādāyopayayau kāle ratnāni vavidhāni ca||

Verse 41

स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च। वेद चास्‌रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः।।

sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca| veda cās‌raṃ brahmaśirastasmādrakṣyo vṛkodaraḥ||