Adhyaya 92

Verse 1

वैशंपायन उवाच। ततो गच्छन्महाबाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान्। नापश्यच्चाश्रमे तस्मिंस्तमृषिं संशितव्रतम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato gacchanmahābāhureko'mātyānvisṛjya tān| nāpaśyaccāśrame tasmiṃstamṛṣiṃ saṃśitavratam||

Verse 2

सोऽपश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्ट्वा तथाऽऽश्रमम्। उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं सन्नादयन्निव।।

so'paśyamānastamṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tathā''śramam| uvāca ka ihetyuccairvanaṃ sannādayanniva||

Verse 3

श्रुत्वाऽथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी। निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी।।

śrutvā'tha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīriva rūpiṇī| niścakrāmāśramāttasmāttāpasīveṣadhāriṇī||

Verse 4

सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुष्यन्तमसितेक्षणा। सुप्रीताऽभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तमथेश्वरम्।।

sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duṣyantamasitekṣaṇā| suprītā'bhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptamatheśvaram||

Verse 5

रूपयौवनसंपन्ना शीलाचारवती शुभा। सा तमायतपद्माक्षं व्यूढोरस्कं महाभुजम्।।

rūpayauvanasaṃpannā śīlācāravatī śubhā| sā tamāyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābhujam||

Verse 6

सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं सर्वलक्षणपूजितम्। स्पृष्टं मधुरया वाचा साऽब्रवीज्जनमेजया।।

siṃhaskandhaṃ dīrghabāhuṃ sarvalakṣaṇapūjitam| spṛṣṭaṃ madhurayā vācā sā'bravījjanamejayā||

Verse 7

स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च। आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि।।

svāgataṃ ta iti kṣipramuvāca pratipūjya ca| āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi||

Verse 8

पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम्। यथावदर्चयित्वाऽथ पृष्ट्वा चानामयं तदा।।

papracchānāmayaṃ rājankuśalaṃ ca narādhipam| yathāvadarcayitvā'tha pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā||

Verse 9

उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियतामिति। आश्रमस्याभिगमने किं त्वं कार्यं चिकीर्षसि।।

uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti| āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi||

Verse 10

कस्त्वमद्येह संप्राप्तो महर्षेराश्रमं शुभम्। तामब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम्।।

kastvamadyeha saṃprāpto maharṣerāśramaṃ śubham| tāmabravīttato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm||

Verse 11

दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः। राजर्षेस्तस्य पुत्रोऽहमिलिनस्य महात्मनः।।

dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvatpratipūjitaḥ| rājarṣestasya putro'hamilinasya mahātmanaḥ||

Verse 12

दुष्यन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने। आगतोऽहं महाभागमृषिं कण्वमुपासितुम्।।

duṣyanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane| āgato'haṃ mahābhāgamṛṣiṃ kaṇvamupāsitum||

Verse 13

क्व गतो भगवान्भद्रे गन्ममाचक्ष्व शोभने। शकुन्तलोवाच। गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात्। मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व द्रष्टास्येनमुपागतम्।।

kva gato bhagavānbhadre ganmamācakṣva śobhane| śakuntalovāca| gataḥ pitā me bhagavānphalānyāhartumāśramāt| muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva draṣṭāsyenamupāgatam||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। अपश्यमानस्तमृषिं तथा चोक्तस्तया च सः। तां दृष्ट्वा च वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| apaśyamānastamṛṣiṃ tathā coktastayā ca saḥ| tāṃ dṛṣṭvā ca varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm||

Verse 15

विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च। रूपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः।।

vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca| rūpayauvanasaṃpannāmityuvāca mahīpatiḥ||

Verse 16

का त्वं कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम्। एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने।।

kā tvaṃ kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam| evaṃrūpaguṇopetā kutastvamasi śobhane||

Verse 17

दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः। इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने।।

darśanādeva hi śubhe tvayā me'pahṛtaṃ manaḥ| icchāmi tvāmahaṃ jñātuṃ tanmamācakṣva śobhane||

Verse 18

स्थितोस्म्यमितसौभाग्ये विवक्षुश्चास्मि किंचन। शृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि।।

sthitosmyamitasaubhāgye vivakṣuścāsmi kiṃcana| śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini||

Verse 19

राजर्षेरन्वये जातः पूरोरस्मि विशेषतः। वृण्वे त्वामद्य सुश्रोणि दुष्यन्तो वरवर्णिनि।।

rājarṣeranvaye jātaḥ pūrorasmi viśeṣataḥ| vṛṇve tvāmadya suśroṇi duṣyanto varavarṇini||

Verse 20

न मेऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तते। ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावरासु परासु च।।

na me'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate| ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarāsu parāsu ca||

Verse 21

तस्मात्प्रणिहितात्मानं विद्दि मां कलभाषिणि। यस्यां मे त्वयि भावोऽस्ति क्षत्रिया ह्यसि का वदा।।

tasmātpraṇihitātmānaṃ viddi māṃ kalabhāṣiṇi| yasyāṃ me tvayi bhāvo'sti kṣatriyā hyasi kā vadā||

Verse 22

न हि मे भीरु विप्रायां मनः प्रसहते गतिम्। भजे त्वामायतापाङ्गे भक्तं भजितुमर्हसि। भुङ्क्ष राज्यं विशालाक्षि बुद्धिं मात्वन्यथा कृथाः।।

na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim| bhaje tvāmāyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitumarhasi| bhuṅkṣa rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mātvanyathā kṛthāḥ||

Verse 23

एवमुक्ता तु सा कन्या तेन राज्ञा तमाश्रमे। उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः।। 92 ।।

evamuktā tu sā kanyā tena rājñā tamāśrame| uvāca hasatī vākyamidaṃ sumadhurākṣaram|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvinavatitamo'dhyāyaḥ|| 92 ||

Verse 24

कण्वस्याहं भगवतो दुष्यन्त दुहिता मता। तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मनः।।

kaṇvasyāhaṃ bhagavato duṣyanta duhitā matā| tapasvino dhṛtimato dharmajñasya mahātmanaḥ||

Verse 25

अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता। तमेव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुमर्हसि।।

asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā| tameva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartumarhasi||

Verse 26

दुष्यन्त उवाच। ऊर्ध्वरेता महाभागे भगवाँल्लोकपूजितः। चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोपि न चलेत्संशितव्रतः।।

duṣyanta uvāca| ūrdhvaretā mahābhāge bhagavā~llokapūjitaḥ| caleddhi vṛttāddharmopi na caletsaṃśitavrataḥ||

Verse 27

कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी। संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहार्हसि।।

kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī| saṃśayo me mahānatra tanme chettumihārhasi||

Verse 28

शकुन्तलोवाच। यथाऽयमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा। अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते।।

śakuntalovāca| yathā'yamāgamo mahyaṃ yathā cedamabhūtpurā| anyathā santamātmānamanyathā satsu bhāṣate||

Verse 29

स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः। शृणु राजन्यथातत्त्वं यथाऽस्मि दुहिता मुनेः।।

sa pāpenāvṛto mūrkhastena ātmāpahārakaḥ| śṛṇu rājanyathātattvaṃ yathā'smi duhitā muneḥ||

Verse 30

ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत्। ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्वेयं शकुन्तला।। हसती हसन्ती।।

ṛṣiḥ kaścidihāgamya mama janmābhyacodayat| ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutastveyaṃ śakuntalā|| hasatī hasantī||

Verse 31

पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप। तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिवा।।

putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tattvaṃ me brūhi kāśyapa| tasmai provāca bhagavānyathā tacchṛṇu pārthivā||

Verse 32

कण्व उवाच। तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः। सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम्।।

kaṇva uvāca| tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahattapaḥ| subhṛśaṃ tāpayāmāsa śakraṃ suragaṇeśvaram||

Verse 33

तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति। भीतः पुरन्दरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत्।।

tapasā dīptavīryo'yaṃ sthānānmāṃ cyāvayediti| bhītaḥ purandarastasmānmenakāmidamabravīt||

Verse 34

गुणैरप्सरसां दिव्यैर्मेनके त्वं विशिष्यसे। श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु।।

guṇairapsarasāṃ divyairmenake tvaṃ viśiṣyase| śreyo me kuru kalyāṇi yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu||

Verse 35

असावादित्यशङ्काशो विश्वामित्रो महातपाः। तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः।।

asāvādityaśaṅkāśo viśvāmitro mahātapāḥ| tapyamānastapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ||

Verse 36

मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे। शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते।।

menake tava bhāro'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame| śaṃsitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate||

Verse 37

स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय। चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम्।।

sa māṃ na cyāvayetsthānāttaṃ vai gatvā pralobhaya| cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyamuttamam||

Verse 38

रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषणैः। लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय।।

rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣaṇaiḥ| lobhayitvā varārohe tapasastaṃ nivartaya||

Verse 39

मेनकोवाच। महातेजाः स भगवांस्तथैव च महातपाः। कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि।।

menakovāca| mahātejāḥ sa bhagavāṃstathaiva ca mahātapāḥ| kopanaśca tathā hyenaṃ jānāti bhagavānapi||

Verse 40

तेजस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः। त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम्।।

tejastapasaścaiva kopasya ca mahātmanaḥ| tvamapyudvijase yasya nodvijeyamahaṃ katham||

Verse 41

महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत्। क्षत्रजातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात्।।

mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrairiṣṭairvyayojayat| kṣatrajātaśca yaḥ pūrvamabhavadbrāhmaṇo balāt||

Verse 42

शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः। यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः।।

śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhirjalaiḥ| yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidurjanāḥ||

Verse 43

बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः। दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः।। अभ्यचोदयत् पृष्टवान्।।

babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ| dārānmataṅgo dharmātmā rājarṣirvyādhatāṃ gataḥ|| abhyacodayat pṛṣṭavān||

Verse 44

अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराक्षमम्। मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः।। बभार पोषितवान्। मतङ्गस्त्रिशङ्कुः।।

atītakāle durbhikṣe abhyetya punarākṣamam| muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ|| babhāra poṣitavān| mataṅgastriśaṅkuḥ||

Verse 45

मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम्। त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर।।

mataṅgaṃ yājayāñcakre yatra prītamanāḥ svayam| tvaṃ ca somaṃ bhayādyasya gataḥ pātuṃ sureśvara||

Verse 46

चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा। प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः। गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ।।

cakārānyaṃ ca lokaṃ vai kruddho nakṣatrasaṃpadā| pratiśravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi cakāra yaḥ| guruśāpahatasyāpi triśaṅkoḥ śaraṇaṃ dadau||

Verse 47

ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः। अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम्।।

brahmarṣiśāpaṃ rājarṣiḥ kathaṃ mokṣyati kauśikaḥ| avamatya tadā devairyajñāṅgaṃ tadvināśitam||

Verse 48

अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः। निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः।।

anyāni ca mahātejā yajñāṅgānyasṛjatprabhuḥ| nināya ca tadā svargaṃ triśaṅkuṃ sa mahātapāḥ||

Verse 49

एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे। यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो।। आश्रममभ्येत्य तपस्तप्त्वेति शेषः। नद्याः कौशिक्याः।।

etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśamudvije| yathā'sau na dahetkruddhastathā''jñāpaya māṃ vibho|| āśramamabhyetya tapastaptveti śeṣaḥ| nadyāḥ kauśikyāḥ||

Verse 50

तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा। संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः।। तस्य तस्मात्।।

tejasā nirdahellokānkampayeddharaṇīṃ padā| saṃkṣipecca mahāmeruṃ tūrṇamāvartayeddiśaḥ|| tasya tasmāt||

Verse 51

तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम्। कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत्।।

tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptamiva pāvakam| kathamasmadvidhā nārī jitendriyamabhispṛśet||

Verse 52

हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम्। कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत्।। आवर्तयेदेकीकुर्यात्।।

hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam| kālajihvaṃ suraśreṣṭha kathamasmadvidhā spṛśet|| āvartayedekīkuryāt||

Verse 53

यमश्च सोमश्च महर्षयश्च साध्या विश्वे वालस्विल्याश्च सर्वे। एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा- त्तस्मात्कस्मान्मादृशी नोद्विजेत।।

yamaśca somaśca maharṣayaśca sādhyā viśve vālasvilyāśca sarve| ete'pi yasyodvijante prabhāvā- ttasmātkasmānmādṛśī nodvijeta||

Verse 54

त्वयैवमुक्ता च कथं समीप- मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र। रक्षां च मे चिन्तय देवराज यथा त्वदर्थं रक्षिताऽहं चरेयम्।।

tvayaivamuktā ca kathaṃ samīpa- mṛṣerna gaccheyamahaṃ surendra| rakṣāṃ ca me cintaya devarāja yathā tvadarthaṃ rakṣitā'haṃ careyam||

Verse 55

कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव। भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये सहायभूतस्तु तव प्रसादात्।। सूर्यचन्द्रावेवाक्ष्णोः संबन्धिनी तारके यस्य तावपि भ्रूभङ्गमात्रेण स्रष्टुं समर्थ इत्यर्थः।।

kāmaṃ tu me mārutastatra vāsaḥ prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva| bhavecca me manmathastatra kārye sahāyabhūtastu tava prasādāt|| sūryacandrāvevākṣṇoḥ saṃbandhinī tārake yasya tāvapi bhrūbhaṅgamātreṇa sraṣṭuṃ samartha ityarthaḥ||

Verse 56

वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवाया- त्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः। तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं- स्ततो ययौ साऽऽश्रमं कौशिकस्य।।

vanācca vāyuḥ surabhiḥ pravāyā- ttasminkāle tamṛṣiṃ lobhayantyāḥ| tathetyuktvā vihite caiva tasmiṃ- stato yayau sā''śramaṃ kauśikasya||