Adhyaya 90

Verse 1

मृगयार्थं दुष्यन्तस्यारण्यगमनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। संभवं भरतस्याहं चरितं च महामतेः। शकुन्तलायाश्चोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।।

mṛgayārthaṃ duṣyantasyāraṇyagamanam|| 1 || janamejaya uvāca| saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ| śakuntalāyāścotpattiṃ śrotumicchāmi tattvataḥ||

Verse 2

दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला। तं वै पुरुषसिंहस्य भगवन्विस्तरं त्वहम्।।

duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā| taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavanvistaraṃ tvaham||

Verse 3

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्वं मतिमतां वर। वैशंपायन उवाच। स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः।।

śrotumicchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara| vaiśaṃpāyana uvāca| sa kadācinmahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ||

Verse 4

वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः। बलेन चतुरङ्गेण वृतः परमवल्गुना।।

vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatairvṛtaḥ| balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā||

Verse 5

खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः। प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः।।

khaḍgaśaktidharairvīrairgadāmusalapāṇibhiḥ| prāsatomarahastaiśca yayau yodhaśatairvṛtaḥ||

Verse 6

सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुनदुभिनिःस्वनैः। रथनेमिस्वनैश्चैव सनागवरबृंहितैः।।

siṃhanādaiśca yodhānāṃ śaṅkhadunadubhiniḥsvanaiḥ| rathanemisvanaiścaiva sanāgavarabṛṃhitaiḥ||

Verse 7

नानायुधधरैश्चापि नानावेषधरैस्तथा। ह्रेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः।।

nānāyudhadharaiścāpi nānāveṣadharaistathā| hreṣitasvanamiśraiśca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ||

Verse 8

आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन्गच्छति पार्थिवे। प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया।।

āsītkilakilāśabdastasmingacchati pārthive| prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā||

Verse 9

ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम्। शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि नवतितमोऽध्यायः।। 90 ।।

dadṛśustaṃ striyastatra śūramātmayaśaskaram| śakropamamamitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ|| 90 ||

Verse 10

पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं स्म मेनिरे। अयं स पुरुषव्याघ्रो रणे वसुपराक्रमः।।

paśyantaḥ strīgaṇāstatra vajrapāṇiṃ sma menire| ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe vasuparākramaḥ||

Verse 11

यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः। इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपं।।

yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavantyasuhṛdgaṇāḥ| iti vāco bruvantyastāḥ striyaḥ premṇā narādhipaṃ||

Verse 12

तुष्टुवुः पुष्पवृष्टीश्च ससृजुस्तस्य मूर्धनि। तत्रतत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः।।

tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīśca sasṛjustasya mūrdhani| tatratatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ||

Verse 13

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया। तं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्।। परवारणवारणं शत्रगजानां निवारकम्।।

niryayau paramaprītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā| taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam|| paravāraṇavāraṇaṃ śatragajānāṃ nivārakam||

Verse 14

द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तमनुजग्मिरे। ददृशुर्वर्धमानास्ते आशीर्भिश्च जयेन च।।

dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntamanujagmire| dadṛśurvardhamānāste āśīrbhiśca jayena ca||

Verse 15

सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा। न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह।।

sudūramanujagmustaṃ paurajānapadāstathā| nyavartanta tataḥ paścādanujñātā nṛpeṇa ha||

Verse 16

सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः। महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा।।

suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ| mahīmāpūrayāmāsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā||

Verse 17

स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम्। बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्।।

sa gacchandadṛśe dhīmānnandanapratimaṃ vanam| bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam||

Verse 18

विषमं पर्वतस्रस्तै रश्मभिश्च समावृतम्। निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्।।

viṣamaṃ parvatasrastai raśmabhiśca samāvṛtam| nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanamāyatam||

Verse 19

मृगसिंहैर्वृतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः। तद्वनं मनुजव्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः।।

mṛgasiṃhairvṛtaṃ ghorairanyaiścāpi vanecaraiḥ| tadvanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ||

Verse 20

लोडयामास दुष्यन्तः सूदयन्विविधान्मृगान्। बाणगोचरसंप्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून्।।

loḍayāmāsa duṣyantaḥ sūdayanvividhānmṛgān| bāṇagocarasaṃprāptāṃstatra vyāghragaṇānbahūn||

Verse 21

पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकैः। दूरस्थान्सायकैः कांश्चिदभिनत्स नराधिपः।।

pātayāmāsa duṣyanto nirbibheda ca sāyakaiḥ| dūrasthānsāyakaiḥ kāṃścidabhinatsa narādhipaḥ||

Verse 22

अभ्याशमागतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत। कांश्चिदेणान्समाजघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः।।

abhyāśamāgatāṃścānyānkhaḍgena nirakṛntata| kāṃścideṇānsamājaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ||

Verse 23

गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः। तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकम्पनैः।।

gadāmaṇḍalatattvajñaścacārāmitavikramaḥ| tomarairasibhiścāpi gadāmusalakampanaiḥ||

Verse 24

चचार स विनिघ्नन्वै वन्यांस्तत्र मृगद्विजान्। राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियैः।।

cacāra sa vinighnanvai vanyāṃstatra mṛgadvijān| rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiśca samarapriyaiḥ||

Verse 25

लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुः स्म मृगाधिपाः। तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च।।

loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuḥ sma mṛgādhipāḥ| tatra vidrutayūthāni hatayūthapatīni ca||

Verse 26

मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः। शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः।।

mṛgayūthānyathautsukyācchabdaṃ cakrustatastataḥ| śuṣkāścāpi nadīrgatvā jalanairāśyakarśitāḥ||

Verse 27

व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति स्म विचेतसः। क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि।।

vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ| kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca patitā bhuvi||

Verse 28

केचित्तत्र नरव्याघ्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः। केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचराः।। धर्गतं स्कन्धारूढम्।।

kecittatra naravyāghrairabhakṣyanta bubhukṣitaiḥ| kecidagnimathotpādya saṃsādhya ca vanecarāḥ|| dhargataṃ skandhārūḍham||

Verse 29

भक्षयन्ति स्म मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा। तत्र केचिद्गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः।। संसाध्य पाकादिना संस्कृत्य।।

bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivattadā| tatra kecidgajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ|| saṃsādhya pākādinā saṃskṛtya||

Verse 30

संकोच्याग्रकरान्भीताः प्राद्रवन्ति स्म वेगिताः। शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु।।

saṃkocyāgrakarānbhītāḥ prādravanti sma vegitāḥ| śakṛnmūtraṃ sṛjantaśca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu||

Verse 31

वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान्बहून्। तद्वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम्। व्यरोचत मृगाकीर्णं राज्ञा हतमृगाधिपम्।।

vanyā gajavarāstatra mamṛdurmanujānbahūn| tadvanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam| vyarocata mṛgākīrṇaṃ rājñā hatamṛgādhipam||