Adhyaya 66

Verse 1

(अथ संभवपर्व।। 7 ।।) अदित्यादिदक्षकन्यावंशकथनम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम्। अवतर्तुं महीं स्वर्गादंशतः महितः सुरैः।।

(atha saṃbhavaparva|| 7 ||) adityādidakṣakanyāvaṃśakathanam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha nārāyaṇenendraścakāra saha saṃvidam| avatartuṃ mahīṃ svargādaṃśataḥ mahitaḥ suraiḥ||

Verse 2

आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः। निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षट्षष्टितमोऽध्यायः।। 66 ।।

ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvāneva divaukasaḥ| nirjagāma punastasmātkṣayānnārāyaṇasya ha|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 66 ||

Verse 3

तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च। अवतेरुः क्रमेणैव महीं स्वर्गाद्दिवौकसः।।

te'marārivināśāya sarvalokahitāya ca| avateruḥ krameṇaiva mahīṃ svargāddivaukasaḥ||

Verse 4

ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च। जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः।।

tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca| jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ||

Verse 5

दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा। पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्वान्यनेकशः।।

dānavānrākṣasāṃścaiva gandharvānpannagāṃstathā| puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ satvānyanekaśaḥ||

Verse 6

दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा। न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम।।

dānavā rākṣasāścaiva gandharvāḥ pannagāstathā| na tānbalasthānbālye'pi jaghnurbharatasattama||

Verse 7

जनमेजय उवाच। देवदानवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा। मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम्।।

janamejaya uvāca| devadānavasaṅghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā| mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām||

Verse 8

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः। प्राणिनां चैव सर्वेषां संभवं वक्तुमर्हसि।।

śrotumicchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnamāditaḥ| prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ saṃbhavaṃ vaktumarhasi||

Verse 9

वैशम्पायन उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवे। सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम्।।

vaiśampāyana uvāca| hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtya svayaṃbhuve| surādīnāmahaṃ samyaglokānāṃ prabhavāpyayam||

Verse 10

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः। मरीचिरत्र्यह्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः।।

brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ| marīciratryahgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ||

Verse 11

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः। प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश।।

marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāttu imāḥ prajāḥ| prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa||

Verse 12

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा। क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः।।

aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā tathā| krodhā prādhā ca viśvā ca vinatā kapilā muniḥ||

Verse 13

कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत। एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम्।।

kadrūśca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata| etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautramanantakam||

Verse 14

अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः। ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत।।

adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ| ye rājannāmatastāṃste kīrtayiṣyāmi bhārata||

Verse 15

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च। भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा।।

dhātā mitro'ryamā śakro varuṇastvaṃśa eva ca| bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā||

Verse 16

एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते। जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।। क्षयात् स्थानात्।।

ekādaśastathā tvaṣṭā dvādaśo viṣṇurucyate| jaghanyajastu sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ|| kṣayāt sthānāt||

Verse 17

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः। नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पञ्च पुत्रा महात्मनः।।

eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ| nāmnā khyātāstu tasyeme pañca putrā mahātmanaḥ||

Verse 18

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषां संह्लादस्तदनन्तरम्। अनुह्लादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ।।

prahlādaḥ pūrvajasteṣāṃ saṃhlādastadanantaram| anuhlādastṛtīyo'bhūttasmācca śibibāṣkalau||

Verse 19

प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत। विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत।।

prahlādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata| virocanaśca kumbhaśca nikumbhaśceti bhārata||

Verse 20

विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान्। बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः।।

virocanasya putro'bhūdbalirekaḥ pratāpavān| baleśca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ||

Verse 21

रुद्रस्यानुचरः श्रीमान्महाकालेति यं विदुः। चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत।।

rudrasyānucaraḥ śrīmānmahākāleti yaṃ viduḥ| catvāriṃśaddanoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata||

Verse 22

तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः। शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः।।

teṣāṃ prathamajo rājā vipracittirmahāyaśāḥ| śambaro namuciścaiva pulomā ceti viśrutaḥ||

Verse 23

असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः। अयःशिरा अश्वशिरा अश्वशह्कुश्च वीर्यवान्।।

asilomā ca keśī ca durjayaścaiva dānavaḥ| ayaḥśirā aśvaśirā aśvaśahkuśca vīryavān||

Verse 24

तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च सः। स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाऽजकस्तथा।।

tathā gaganamūrdhā ca vegavānketumāṃśca saḥ| svarbhānuraśvo'śvapatirvṛṣaparvā'jakastathā||

Verse 25

अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः। इषुपादेकचक्रश्च विरूपाक्षहराहरौ।।

aśvagrīvaśca sūkṣmaśca tuhuṇḍaśca mahābalaḥ| iṣupādekacakraśca virūpākṣaharāharau||

Verse 26

निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा। शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा। एते ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः।।

nicandraśca nikumbhaśca kupaṭaḥ kapaṭastathā| śarabhaḥ śalabhaścaiva sūryācandramasau tathā| ete khyātā danorvaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ||

Verse 27

अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ। अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्याचन्द्रमसौ तथा।।

anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau| anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā||

Verse 28

इमे च वंशाः प्रथिताः सत्ववन्तो महाबलाः। दनुपुत्रा महाराज दश दानववंशजाः।।

ime ca vaṃśāḥ prathitāḥ satvavanto mahābalāḥ| danuputrā mahārāja daśa dānavavaṃśajāḥ||

Verse 29

एकाक्षो मृतपो वीरः प्रलम्बनरकावपि। वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः।।

ekākṣo mṛtapo vīraḥ pralambanarakāvapi| vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaścaiva mahāsuraḥ||

Verse 30

गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः। असङ्ख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत।।

gaviṣṭhaśca vanāyuśca dīrghajihvaśca dānavaḥ| asaṅkhyeyāḥ smṛtāsteṣāṃ putrāḥ pautrāśca bhārata||

Verse 31

सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम्। सुचन्द्रं चन्द्रहर्तारं तथा चन्द्रप्रमर्दनम्।।

siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam| sucandraṃ candrahartāraṃ tathā candrapramardanam||

Verse 32

क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम्। गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्माऽरिमर्दनः।। जघन्यजः पश्चाज्जातः।।

krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautramanantakam| gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmā'rimardanaḥ|| jaghanyajaḥ paścājjātaḥ||

Verse 33

दनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः। विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः।।

danāyuṣaḥ punaḥ putrāścatvāro'surapuṃgavāḥ| vikṣaro balavīrau ca vṛtraścaiva mahāsuraḥ||

Verse 34

कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः। प्रविख्याता महावीर्या दानवेषु परन्तपाः।।

kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ| pravikhyātā mahāvīryā dānaveṣu parantapāḥ||

Verse 35

विनाशनश्च क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च। क्रोधशत्रुस्तथैवान्ये कालकेया इति श्रुताः।।

vināśanaśca krodhaśca krodhahantā tathaiva ca| krodhaśatrustathaivānye kālakeyā iti śrutāḥ||

Verse 36

असुराणामुपाध्यायः शक्रस्त्वषिसुतोऽभवत्। ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः।।

asurāṇāmupādhyāyaḥ śakrastvaṣisuto'bhavat| khyātāścośanasaḥ putrāścatvāro'surayājakāḥ||

Verse 37

त्वष्टा धरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ रौद्रकर्मिणौ। तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकपरायणाः।।

tvaṣṭā dharastathātriśca dvāvanyau raudrakarmiṇau| tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaparāyaṇāḥ||

Verse 38

इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम्। असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया।।

ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitaste tarasvinām| asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā||

Verse 39

एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः।। प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम्।। क्रूरायाः क्रोधायाः।।

eteṣāṃ yadapatyaṃ tu na śakyaṃ tadaśeṣataḥ|| prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtamanantakam|| krūrāyāḥ krodhāyāḥ||

Verse 40

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ। आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः।।

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca tathaiva garuḍāruṇau| āruṇirvāruṇiścaiva vainateyāḥ prakīrtitāḥ||

Verse 41

शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः। कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः।।

śeṣo'nanto vāsukiśca takṣakaśca bhujaṅgamaḥ| kūrmaśca kulikaścaiva kādraveyāḥ prakīrtitāḥ||

Verse 42

भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा। गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः।।

bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇastathā| gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca saptamaḥ||

Verse 43

सत्यवागर्कपर्णश्च प्रयुतश्चापि विश्रुतः। भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी।।

satyavāgarkaparṇaśca prayutaścāpi viśrutaḥ| bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvavidvaśī||

Verse 44

तथा शालिशिरा राजन्पर्जन्यश्च चतुर्दशः। कलिः पञ्चदशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः।। इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः।।

tathā śāliśirā rājanparjanyaśca caturdaśaḥ| kaliḥ pañcadaśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ|| ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ||

Verse 45

अथ प्रभूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत। अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम्।।

atha prabhūtānyanyāni kīrtayiṣyāmi bhārata| anavadyāṃ manuṃ vaṃśāmasurāṃ mārgaṇapriyām||

Verse 46

अरूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत। सिद्धः पूर्णश्च बर्हिश्च पूर्णायुश्च महायशाः।।

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti prādhā vyajāyata| siddhaḥ pūrṇaśca barhiśca pūrṇāyuśca mahāyaśāḥ||

Verse 47

ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः। विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा।।

brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaścaiva saptamaḥ| viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā||

Verse 48

इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाः परिकीर्तिताः। इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम्।।

ityete devagandharvāḥ prādheyāḥ parikīrtitāḥ| imaṃ tvapsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam||

Verse 49

अरिष्टाऽसूत सुभगा देवी देवर्षितः पुरा। अलम्बुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा।।

ariṣṭā'sūta subhagā devī devarṣitaḥ purā| alambuṣā miśrakeśī vidyutparṇā tilottamā||

Verse 50

अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा। केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरजा तथा।।

aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā| keśinī ca subāhuśca suratā surajā tathā||

Verse 51

सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हाहा हूहूः। तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः।।

supriyā cātibāhuśca vikhyātau ca hāhā hūhūḥ| tumburuśceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ||

Verse 52

अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा। अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम्।।

amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasastathā| apatyaṃ kapilāyāstu purāṇe parikīrtitam||

Verse 53

इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया। यथावत्संपरिख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा।।

iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā| yathāvatsaṃparikhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā||

Verse 54

भुजंगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा। गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम्।।

bhujaṃgānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā| gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām||

Verse 55

आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः। श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता।।

āyuṣyaścaiva puṇyaśca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ| śrotavyaścaiva satataṃ śrāvyaścaivānasūyatā||

Verse 56

इमं तु वंशं नियमेन यः पठे- न्महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ। अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम्।।

imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhe- nmahātmanāṃ brāhmaṇadevasannidhau| apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim||