Adhyaya 64

Verse 1

उपरिचरराजोपाख्यानम्।। 1 ।। इन्द्रध्वजोत्सववृत्तान्तः।। 2 ।। गिरिकाया उत्पत्तिः। उपरिचरस्य तया विवाहश्च।। 3 ।। मृगयार्थं गतेनोपरिचरेण स्वपत्नीस्मरणात्स्कन्नस्य श्येनद्वरा प्रेषितस्य रेतसो यमुनाजले पतनम्।। 4 || ब्रह्मशापान्मत्स्यभावं प्राप्तयाऽद्रिकया तद्रेतःपानम्।। 5 ।। तदुदरे मिथुनोत्पत्तिः।। 6 ।। तत्र पुत्रस्य उपरिचरवसुना ग्रहणम्। कन्याया दाशगृहे स्थितिः।। 7 ।। नावं वाहयमानायां सत्यवतीनाम्न्यां दाशकन्यायां पराशराद्द्वैपायनस्योत्पत्तिः। तस्य व्यासनामप्राप्तिश्च।। 8 ।। पाठान्तरे पराशरसत्यवतीविवाहादि।। 9 ।। भीष्मादीनां संक्षेपतो जन्मवृत्तान्तकथनम्।। 10 ।। वैशंपायन उवाच। राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः। बभूव मृगयाशीलः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्छुचिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि चतुःषष्टितमोऽध्यायः।। 64 ।।

uparicararājopākhyānam|| 1 || indradhvajotsavavṛttāntaḥ|| 2 || girikāyā utpattiḥ| uparicarasya tayā vivāhaśca|| 3 || mṛgayārthaṃ gatenoparicareṇa svapatnīsmaraṇātskannasya śyenadvarā preṣitasya retaso yamunājale patanam|| 4 || brahmaśāpānmatsyabhāvaṃ prāptayā'drikayā tadretaḥpānam|| 5 || tadudare mithunotpattiḥ|| 6 || tatra putrasya uparicaravasunā grahaṇam| kanyāyā dāśagṛhe sthitiḥ|| 7 || nāvaṃ vāhayamānāyāṃ satyavatīnāmnyāṃ dāśakanyāyāṃ parāśarāddvaipāyanasyotpattiḥ| tasya vyāsanāmaprāptiśca|| 8 || pāṭhāntare parāśarasatyavatīvivāhādi|| 9 || bhīṣmādīnāṃ saṃkṣepato janmavṛttāntakathanam|| 10 || vaiśaṃpāyana uvāca| rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ| babhūva mṛgayāśīlaḥ śaśvatsvādhyāyavāñchuciḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi aṃśāvataraṇaparvaṇi catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 64 ||

Verse 2

स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः। इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः।। रञ्जकत्वाद्राजा। महीपतिः पृथ्वीपालकः।।

sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ| indropadeśājjagrāha ramaṇīyaṃ mahīpatiḥ|| rañjakatvādrājā| mahīpatiḥ pṛthvīpālakaḥ||

Verse 3

तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम्। देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे।।

tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taponidhim| devāḥ śakrapurogā vai rājānamupatasthire||

Verse 4

इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै। तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन्।। वसुः उपरिचरः।।

indratvamarho rājāyaṃ tapasetyanucintya vai| taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ saṃnyavartayan|| vasuḥ uparicaraḥ||

Verse 5

देवा ऊचुः। न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते। त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्।। साक्षात्प्रत्यक्षभूय।।

devā ūcuḥ| na saṃkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate| tvayā hi dharmo vidhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat|| sākṣātpratyakṣabhūya||

Verse 6

इन्द्र उवाच। देवानहं पालयिता पालय त्वं हि मानुषान्। लोके धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः। धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्प्राप्स्यसि शाश्वतान्।।

indra uvāca| devānahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān| loke dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ| dharmayuktastato lokānpuṇyānprāpsyasi śāśvatān||

Verse 7

दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः। ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप।।

diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhābhūto mama priyaḥ| ūdhaḥ pṛthivyā yo deśastamāvasa narādhipa||

Verse 8

पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्। स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः।। न संकीर्येत निर्नायकत्वात्।।

paśavyaścaiva puṇyaśca prabhūtadhanadhānyavān| svārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ|| na saṃkīryeta nirnāyakatvāt||

Verse 9

अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः। वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप।।

arthavāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ| vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa||

Verse 10

धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः। न च मिथ्या प्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा।।

dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāśca sādhavaḥ| na ca mithyā pralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā||

Verse 11

न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः। युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशान्संधुक्षयन्ति च।। पशव्यः पशुभ्यो हितः।।

na ca pitrā vibhajyante putrā guruhite ratāḥ| yuñjate dhuri no gāśca kṛśānsaṃdhukṣayanti ca|| paśavyaḥ paśubhyo hitaḥ||

Verse 12

सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद। न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्।। गाः बलीवर्दान्। वृषभान्कृशान्न धुरि युञ्जते प्रत्युत संधुक्षयन्ति पुष्टान्कुर्वन्ति। अन्ये तु गाः स्त्रीगवीः तासामप्यान्ध्रादिदुर्देशेषु धुरि योजनं दृष्टं तदिह नास्तीत्याहुः।।

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada| na te'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu yadbhavet|| gāḥ balīvardān| vṛṣabhānkṛśānna dhuri yuñjate pratyuta saṃdhukṣayanti puṣṭānkurvanti| anye tu gāḥ strīgavīḥ tāsāmapyāndhrādidurdeśeṣu dhuri yojanaṃ dṛṣṭaṃ tadiha nāstītyāhuḥ||

Verse 13

दैवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत्। आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते।। न त इति। आत्मज्ञानात्सर्वज्ञो भविष्यसीत्यर्थः।।

daivopabhogyaṃ divyaṃ tvāmākāśe sphāṭikaṃ mahat| ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate|| na ta iti| ātmajñānātsarvajño bhaviṣyasītyarthaḥ||

Verse 14

त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः। चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव।।

tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ| cariṣyasyuparistho hi devo vigrahavāniva||

Verse 15

ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम्। धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्।। उपपत्स्यते उपस्थास्यते।।

dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām| dhārayiṣyati saṅgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam|| upapatsyate upasthāsyate||

Verse 16

लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप। इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्।। वैजयन्तीं विजयहेतुं। अविक्षतमेव धारयिष्यति पालयिष्यति नतु विक्षतम्।।

lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa| indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat|| vaijayantīṃ vijayahetuṃ| avikṣatameva dhārayiṣyati pālayiṣyati natu vikṣatam||

Verse 17

यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः। इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम्।। लक्षणं चिह्नम्।।

yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ| iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ pratipālinīm|| lakṣaṇaṃ cihnam||

Verse 18

एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत्। प्रययौ दैवतैः सार्धं कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्।।

evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat| prayayau daivataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām||

Verse 19

ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः। इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम्।।

tatastu rājā cedīnāmindrābharaṇabhūṣitaḥ| indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm||

Verse 20

तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा। प्रवेशं कारयामास सर्वोत्सववरं तदा।। इष्टप्रदानं प्रीतिदायमुद्दिश्य यष्टिं ददौ।।

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā| praveśaṃ kārayāmāsa sarvotsavavaraṃ tadā|| iṣṭapradānaṃ prītidāyamuddiśya yaṣṭiṃ dadau||

Verse 21

मार्गशीर्षे महाराज पूर्वपक्षे महामखम्। ततःप्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः।।

mārgaśīrṣe mahārāja pūrvapakṣe mahāmakham| tataḥprabhṛti cādyāpi yaṣṭeḥ kṣitipasattamaiḥ||

Verse 22

प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः। अपरेद्युस्ततस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयो नृपैः।।

praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ| aparedyustatastasyāḥ kriyate'tyucchrayo nṛpaiḥ||

Verse 23

अलङ्कृताया पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूषणैः। माल्यदामपरिक्षिप्तां द्वात्रिंशत्किष्कुसंमिताम्।। शक्रस्य पूजार्थं तस्या यष्टेः प्रवेशं स्थापनम्।।

alaṅkṛtāyā piṭakairgandhamālyaiśca bhūṣaṇaiḥ| mālyadāmaparikṣiptāṃ dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām|| śakrasya pūjārthaṃ tasyā yaṣṭeḥ praveśaṃ sthāpanam||

Verse 24

उद्धृत्य पिटके चापि द्वादशारत्निकोच्छ्रये। महारजनवासांसि परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम्।।

uddhṛtya piṭake cāpi dvādaśāratnikocchraye| mahārajanavāsāṃsi parikṣipya dhvajottamam||

Verse 25

वासोभिरन्नपानैश्च पूजितैर्ब्राह्मणर्षभैः। पुण्याहं वाचयित्वाथ ध्वज उच्छ्रियते तदा।।

vāsobhirannapānaiśca pūjitairbrāhmaṇarṣabhaiḥ| puṇyāhaṃ vācayitvātha dhvaja ucchriyate tadā||

Verse 26

शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च संनादः क्रियते तदा। भगवान्पूज्यते चात्र यष्टिरूपेण वासवः।।

śaṅkhabherīmṛdaṅgaiśca saṃnādaḥ kriyate tadā| bhagavānpūjyate cātra yaṣṭirūpeṇa vāsavaḥ||

Verse 27

स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः। माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह।।

svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ| māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha||

Verse 28

नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृज्जनैः। अलङ्कृत्वा माल्यदामैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा।।

nānāvidhāni dānāni dattvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ| alaṅkṛtvā mālyadāmairvastrairnānāvidhaistathā||

Verse 29

दृतिभिः सजलैः सर्वैः क्रीडित्वा नृपशासनात्। सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रयाः कथाः।।

dṛtibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt| sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśrayāḥ kathāḥ||

Verse 30

रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह। सूताश्च मागधाश्चैव रमन्ते नटनर्तकाः।।

ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha| sūtāśca māgadhāścaiva ramante naṭanartakāḥ||

Verse 31

प्रीत्या तु नृपशार्दूल सर्वे चक्रुर्महोत्सवम्। सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूषितः।।

prītyā tu nṛpaśārdūla sarve cakrurmahotsavam| sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ||

Verse 32

महारजनवासांसि वसित्वा चेदिराट् तदा। जातिहिङ्गुलकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा।।

mahārajanavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tadā| jātihiṅgulakenāktaḥ sadāro mumude tadā||

Verse 33

एवं जानपदाः सर्वे चक्रुरिन्द्रमहं वसुः।। यथा चेदिपतिः प्रीतश्चकारेन्द्रमहं वसुः।।

evaṃ jānapadāḥ sarve cakrurindramahaṃ vasuḥ|| yathā cedipatiḥ prītaścakārendramahaṃ vasuḥ||

Verse 34

एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वसुकृतां शुभाम्। हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्।।

etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vasukṛtāṃ śubhām| haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham||

Verse 35

आस्थाय सह शच्या च वृतो ह्यप्सरसां गणैः। वसुना राजमुख्येन समागम्याब्रवीद्वचः।।

āsthāya saha śacyā ca vṛto hyapsarasāṃ gaṇaiḥ| vasunā rājamukhyena samāgamyābravīdvacaḥ||

Verse 36

ये पूजयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः। कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः।।

ye pūjayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ| kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ||

Verse 37

तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति। तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति।।

teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati| tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati||

Verse 38

निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप। राक्षसाश्च पिशाचाश्च न लुम्पन्ते कथंचन।।

nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa| rākṣasāśca piśācāśca na lumpante kathaṃcana||

Verse 39

वैशंपायन उवाच। एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप। वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः। एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम स्वं निवेशनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa| vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ| evaṃ kṛtvā mahendrastu jagāma svaṃ niveśanam||

Verse 40

उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः। भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते। वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च।।

utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ| bhūmiratnādibhirdānaistathā pūjyā bhavanti te| varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena ca||

Verse 41

संपूजितो मघवता वसुश्चेदीश्वरो नृपः। पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्।।

saṃpūjito maghavatā vasuścedīśvaro nṛpaḥ| pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām||

Verse 42

इन्द्रपीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः। पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः।।

indrapītyā cedipatiścakārendramahaṃ vasuḥ| putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ||

Verse 43

नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत्। महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथः।।

nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat| mahāratho māgadhānāṃ viśruto yo bṛhadrathaḥ||

Verse 44

प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम्। मत्सिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः।।

pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam| matsillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ||

Verse 45

एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः। न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च।।

ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ| nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca||

Verse 46

वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शास्वताः। वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्।। पिटकैः मञ्जूषारूपैर्वस्त्रमयैः कोशैः।।

vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāsvatāḥ| vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam|| piṭakaiḥ mañjūṣārūpairvastramayaiḥ kośaiḥ||

Verse 47

उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्। राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्।।

upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam| rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam||

Verse 48

पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तमतीं गिरिः। अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल।। वासवाः वसुपुत्राः।।

puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktamatīṃ giriḥ| arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila|| vāsavāḥ vasuputrāḥ||

Verse 49

गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्। निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा।।

giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat| niścakrāma tatastena prahāravivareṇa sā||

Verse 50

तस्यां नद्यां स जनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्। तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्।। पुरोपवाहिनीं पुरसमीपे वहन्तीं।।

tasyāṃ nadyāṃ sa janayanmithunaṃ parvataḥ svayam| tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat|| puropavāhinīṃ purasamīpe vahantīṃ||

Verse 51

महिषी भविता कन्या पुमान्सेनापतिर्भवेत्। शुक्तिमत्या वचःश्रुत्वा दृष्ट्वा तौ राजसत्तमः।।

mahiṣī bhavitā kanyā pumānsenāpatirbhavet| śuktimatyā vacaḥśrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ||

Verse 52

यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः। वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः।।

yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ| vasurvasupradaścakre senāpatimarindamaḥ||

Verse 53

चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः। वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्।।

cakāra patnīṃ kanyāṃ tu tathā tāṃ girikāṃ nṛpaḥ| vasoḥ patnī tu girikā kāmakālaṃ nyavedayat||

Verse 54

ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः। तदहः पितरश्चैनपूचुर्जहि मृगानिति।। नदी राज्ञे न्यवेदयन्मिथुनमित्यनुषज्यते।।

ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ| tadahaḥ pitaraścainapūcurjahi mṛgāniti|| nadī rājñe nyavedayanmithunamityanuṣajyate||

Verse 55

तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरः। स पितॄणां नियोगेन तामतिक्रम्य पार्थिवः।।

taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varaḥ| sa pitṝṇāṃ niyogena tāmatikramya pārthivaḥ||

Verse 56

चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्। अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्।।

cakāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran| atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣācchriyamivāparām||

Verse 57

अशोकैश्चम्पकैश्चूतैरनेकैरतिमुक्तकैः। पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः।।

aśokaiścampakaiścūtairanekairatimuktakaiḥ| punnāgaiḥ karṇikāraiśca bakulairdivyapāṭalaiḥ||

Verse 58

पनसैर्नारिकेलैश्च चन्दनैश्चार्जुनैस्तथा। एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम्।।

panasairnārikelaiśca candanaiścārjunaistathā| etai ramyairmahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairyutam||

Verse 59

कोकिलाकुलसन्नादं मत्तभ्रमरनादितम्। वसन्तकाले तत्पश्यन्वनं चैत्ररथोपमम्।।

kokilākulasannādaṃ mattabhramaranāditam| vasantakāle tatpaśyanvanaṃ caitrarathopamam||

Verse 60

मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद्गिरिकां तदा। अपश्यन्कामसंतप्तश्चरमाणो यदृच्छया।।

manmathābhiparītātmā nāpaśyadgirikāṃ tadā| apaśyankāmasaṃtaptaścaramāṇo yadṛcchayā||

Verse 61

पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम्। अशोकस्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत।।

puṣpasaṃchannaśākhāgraṃ pallavairupaśobhitam| aśokastabakaiśchannaṃ ramaṇīyamapaśyata||

Verse 62

अधस्यात्तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः। मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धमनोहरम्।।

adhasyāttasya chāyāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ| madhugandhaiśca saṃyuktaṃ puṣpagandhamanoharam||

Verse 63

वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात्। भार्यां चिन्तयमानस्य मन्मथाग्निरवर्धत। तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने।। तदहस्तस्मिन् दिने।।

vāyunā preryamāṇastu dhūmrāya mudamanvagāt| bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgniravardhata| tasya retaḥ pracaskanda carato gahane vane|| tadahastasmin dine||

Verse 64

स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः। प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्रेत इत्युत।। वायुना कामोद्दीपकेन। धूम्रं मलिनं रतिकर्म तदर्थं। मुदं स्त्रीविषयां प्रीतिमनुसृत्य तामेन मनसाऽगात्। तया सह मानसं सुरतमकरोदित्यर्थः। प्रचस्कन्द पपात।।

skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ| pratijagrāha mithyā me na patedreta ityuta|| vāyunā kāmoddīpakena| dhūmraṃ malinaṃ ratikarma tadarthaṃ| mudaṃ strīviṣayāṃ prītimanusṛtya tāmena manasā'gāt| tayā saha mānasaṃ suratamakarodityarthaḥ| pracaskanda papāta||

Verse 65

अङ्गुलीयेन शुक्लस्य रक्षां च विदधे नृपः। अशोकस्तबकै रक्तैः पल्लवैश्चाप्यबन्धयत्।।

aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ ca vidadhe nṛpaḥ| aśokastabakai raktaiḥ pallavaiścāpyabandhayat||

Verse 66

इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति। ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः।।

idaṃ mithyā pariskannaṃ reto me na bhavediti| ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ||

Verse 67

संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनःपुनः। अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः।।

saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥpunaḥ| amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ||

Verse 68

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्या प्रसमीक्ष्य वै। अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्।। मिथ्या प्रसवशून्यत्वेनालीकप्रायम्।।

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyā prasamīkṣya vai| abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam|| mithyā prasavaśūnyatvenālīkaprāyam||

Verse 69

सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत्। मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय।।

sūkṣmadharmārthatattvajño gatvā śyenaṃ tato'bravīt| matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya||

Verse 70

गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै। वैशंपायन उवाच। गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्।। अभिमन्त्र्य पुत्रोत्पत्तिलिङ्गैर्मन्त्रैः स्पृष्ट्वा।।

girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai| vaiśaṃpāyana uvāca| gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān|| abhimantrya putrotpattiliṅgairmantraiḥ spṛṣṭvā||

Verse 71

जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः। तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथाऽपरः।।

javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ| tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathā'paraḥ||

Verse 72

अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया। तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः।।

abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā| tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau saṃpracakratuḥ||

Verse 73

युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि। तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा।। आर्तवमृतुकालीनं स्नानम्।।

yuddhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi| tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā|| ārtavamṛtukālīnaṃ snānam||

Verse 74

मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी। श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्।।

mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī| śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam||

Verse 75

जग्राह तरसोपेत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी। कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः।।

jagrāha tarasopetya sā'drikā matsyarūpiṇī| kadācidapi matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ||

Verse 76

मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम।। उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीं पुमांसं च मानुषौ।। युध्यतोः सतोः।।

māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama|| ujjahrurudarāttasyāḥ strīṃ pumāṃsaṃ ca mānuṣau|| yudhyatoḥ satoḥ||

Verse 77

आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन्। काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति।। मासे दशमे प्राप्ते बबन्धुरिति संबन्धः। उज्जह्नुः उद्धृतवन्तः।।

āścaryabhūtaṃ tadgatvā rājñe'tha pratyavedayan| kāye matsyā imau rājansaṃbhūtau mānuṣāviti|| māse daśame prāpte babandhuriti saṃbandhaḥ| ujjahnuḥ uddhṛtavantaḥ||

Verse 78

तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा। स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः।।

tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā| sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ||

Verse 79

साऽप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत। या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा।।

sā'psarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata| yā puroktā bhagavatā tiryagyonigatā śubhā||

Verse 80

मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि। ततः साजनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिभिः।।

mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi| tataḥ sājanayitvā tau viśastā matsyaghātibhiḥ||

Verse 81

संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च। सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः।।

saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca| siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ||

Verse 82

सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी। राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति।।

sā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī| rājñā dattā ca dāśāya kanyeyaṃ te bhavatviti||

Verse 83

रूपसत्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः। सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्।।

rūpasatvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ| sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt||

Verse 84

आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता। शुश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम्।।

āsītsā matsyagandhaiva kaṃcitkālaṃ śucismitā| śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ vāhayantīṃ jale ca tām||

Verse 85

तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः। अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम्।।

tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ| atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām||

Verse 86

दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम्। दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरूं मुनिपुङ्गवः।।

dṛṣṭvaiva sa ca tāṃ dhīmāṃścakame cāruhāsinīm| divyāṃ tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ rambhorūṃ munipuṅgavaḥ||

Verse 87

संभवं चिन्तयित्वा तां ज्ञात्वा प्रोवाच शक्तिजः। क्व कर्णधारो नौर्येन नीयते ब्रूहि भामिनि।।

saṃbhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ| kva karṇadhāro nauryena nīyate brūhi bhāmini||

Verse 88

मत्स्यगन्धोवाच। अनपत्यस्य दाशस्य सुता तत्प्रियकाम्यया। सहस्रजनसंपन्ना नौर्मया वाह्यते द्विज।। पादापसारिणं युगेयुगे पादशः

matsyagandhovāca| anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā| sahasrajanasaṃpannā naurmayā vāhyate dvija|| pādāpasāriṇaṃ yugeyuge pādaśaḥ

Verse 89

पराशर उवाच। शोभनं वासवि शुभे किं चिरायसि वाह्यताम्। कलशं भविता भद्रे सहस्रार्धेन संमितम्।।

parāśara uvāca| śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām| kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena saṃmitam||

Verse 90

अहं शेषो भिविष्यामि नीयतामचिरेण वै। वैशंपायन उवाच। मत्स्यगन्धा तथेत्युक्त्वा नावं वाहयतां जले।।

ahaṃ śeṣo bhiviṣyāmi nīyatāmacireṇa vai| vaiśaṃpāyana uvāca| matsyagandhā tathetyuktvā nāvaṃ vāhayatāṃ jale||

Verse 91

वीक्षमाणं मुनिं दृष्ट्वा प्रोवाचेदं वचस्तदा। मत्स्यगन्धेति मामाहुर्दाशराजसुतां जनाः।।

vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacastadā| matsyagandheti māmāhurdāśarājasutāṃ janāḥ||

Verse 92

जन्म शोकाभितप्तायाः कथं ज्ञास्यसि कथ्यताम्। पराशर उवाच। दिव्यज्ञानेन दृष्टं हि दृष्टमात्रेण ते वपुः।।

janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām| parāśara uvāca| divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ||

Verse 93

प्रणयग्रहणार्थाय वक्ष्येव वासवि तच्छृणु। बर्हिषद इति ख्याताः पितरः सोमपास्तुते।।

praṇayagrahaṇārthāya vakṣyeva vāsavi tacchṛṇu| barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapāstute||

Verse 94

तेषां त्वं मानसी कन्या अच्छोदा नाम विश्रुता। अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थितम्।।

teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā| acchodaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitam||

Verse 95

त्वया न दृष्टपूर्वास्तु पितरस्ते कदाचन। संभूता मनसा तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती।।

tvayā na dṛṣṭapūrvāstu pitaraste kadācana| saṃbhūtā manasā teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī||

Verse 96

सा त्वन्यं पितरं वव्रे स्वानतिक्रम्य तान्पितॄन्। नाम्ना वसुरिति ख्यातं मनुपुत्रं दिवि स्थितम्।।

sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre svānatikramya tānpitṝn| nāmnā vasuriti khyātaṃ manuputraṃ divi sthitam||

Verse 97

अद्रिकाऽप्सरसा युक्तं विमाने दिवि विष्ठितम्। सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामचारिणी।।

adrikā'psarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam| sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī||

Verse 98

पितरं प्रार्थयित्वाऽन्यं योगाद्भष्टा पपात सा। अपश्यत्पतमाना सा विमानत्रयमन्तिकात्।।

pitaraṃ prārthayitvā'nyaṃ yogādbhaṣṭā papāta sā| apaśyatpatamānā sā vimānatrayamantikāt||

Verse 99

त्रसरेणुप्रमाणांस्तांस्तत्रापश्यत्स्वकान्पितॄन्। सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानङ्गैरङ्गेष्विवाहितान्।।

trasareṇupramāṇāṃstāṃstatrāpaśyatsvakānpitṝn| susūkṣmānaparivyaktānaṅgairaṅgeṣvivāhitān||

Verse 100

तातेति तानुवाचार्ता पतन्ती सा ह्यधोमुखी। तैरुक्ता सा तु माभैषीस्तेन सा संस्थिता दिवि।।

tāteti tānuvācārtā patantī sā hyadhomukhī| tairuktā sā tu mābhaiṣīstena sā saṃsthitā divi||

Verse 101

ततः प्रसादयामास स्वान्पितॄन्दीनया गिरा। तामूचुः पितरः कन्यां भ्रैष्टश्वर्यां व्यतिक्रमात्।।

tataḥ prasādayāmāsa svānpitṝndīnayā girā| tāmūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraiṣṭaśvaryāṃ vyatikramāt||

Verse 102

भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते। यैरारभन्ते कर्माणि शरीरैरिह देवताः।।

bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite| yairārabhante karmāṇi śarīrairiha devatāḥ||

Verse 103

तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्ति स्म देवताः। मनुष्यास्त्वन्यदेहेन शुभाशुभमिति स्थितिः।।

taireva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ| manuṣyāstvanyadehena śubhāśubhamiti sthitiḥ||

Verse 104

सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे। तस्मात्त्वं पतसे पुत्रि प्रेत्यत्वं प्राप्स्यसे फलम्।।

sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe| tasmāttvaṃ patase putri pretyatvaṃ prāpsyase phalam||

Verse 105

पितृहीना तु कन्या त्वं वसोर्हि त्वं सुता मता। मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना सुताराज्ञो भविष्यसि।।

pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasorhi tvaṃ sutā matā| matsyayonau samutpannā sutārājño bhaviṣyasi||

Verse 106

अद्रिका मत्स्यरूपाऽभूद्गङ्गायमनुसङ्गमे। पराशरस्य दायादं त्वं पुत्रं जनयिष्यसि।।

adrikā matsyarūpā'bhūdgaṅgāyamanusaṅgame| parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi||

Verse 107

यो वेदमेकं ब्रह्मर्षिश्चतुर्धा विबजिष्यति। महाभिषक्सुतस्यैव शन्तनोः कीर्तिवर्धनम्।।

yo vedamekaṃ brahmarṣiścaturdhā vibajiṣyati| mahābhiṣaksutasyaiva śantanoḥ kīrtivardhanam||

Verse 108

ज्येष्ठं चित्राङ्गदं वीरं चित्रवीरं च विश्रुतम्। एतान्सूत्वा सुपुत्रांस्त्वं पुनरेव गमिष्यसि।।

jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam| etānsūtvā suputrāṃstvaṃ punareva gamiṣyasi||

Verse 109

व्यतिक्रमात्पितॄणां च प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्। अस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या ह्यद्रिकायां भविष्यसि।।

vyatikramātpitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam| asyaiva rājñastvaṃ kanyā hyadrikāyāṃ bhaviṣyasi||

Verse 110

अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा। एवमुक्ता पुरा तैस्त्वं जाता सत्यवती शुभा।।

aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā| evamuktā purā taistvaṃ jātā satyavatī śubhā||

Verse 111

अद्रिकेत्यभिविख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा। मीनभावमनुप्राप्ता त्वं जनित्वा गता दिवम्।।

adriketyabhivikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā| mīnabhāvamanuprāptā tvaṃ janitvā gatā divam||

Verse 112

तस्यां जातासि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैवहि। तस्माद्वासवि भद्रं ते याचे वंशकरं सुतम्।।

tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caivahi| tasmādvāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam||

Verse 113

संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत।।

saṃgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvetyabhyabhāṣata||

Verse 114

वैशंपायन उवाच। विस्मयाविष्टसर्वाङ्गी जातिस्मरणतां गता। साब्रवीत्पश्य भगवन्परपारे स्थितानृषीन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā| sābravītpaśya bhagavanparapāre sthitānṛṣīn||

Verse 115

आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः। एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः।। काये देहे। मत्स्याः मत्स्ययोषायाः।।

āvayordṛṣṭayorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ| evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ|| kāye dehe| matsyāḥ matsyayoṣāyāḥ||

Verse 116

येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्। दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा।।

yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat| dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā||

Verse 117

विस्मिता साभवत्कन्या व्रीडिता च तपस्विनी। सत्यवत्युवाच। विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्।।

vismitā sābhavatkanyā vrīḍitā ca tapasvinī| satyavatyuvāca| viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām||

Verse 118

त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममाऽनघ। कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम।।

tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamā'nagha| kanyātve dūṣite vāpi kathaṃ śakṣye dvijottama||

Verse 119

गृह गन्तुमुषे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे। एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्।। वैशंपायन उवाच। नीहारं धूमिकाम्।।

gṛha gantumuṣe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe| etatsaṃcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram|| vaiśaṃpāyana uvāca| nīhāraṃ dhūmikām||

Verse 120

एवमुक्तवतीं तीं तु प्रीतिमानुषिसत्तमः। उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यति।।

evamuktavatīṃ tīṃ tu prītimānuṣisattamaḥ| uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyati||

Verse 121

वृणीष्व च वरं भीरुं यं त्वमिच्छसि भामिनि। वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते।।

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīruṃ yaṃ tvamicchasi bhāmini| vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite||

Verse 122

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्। सचास्यै भगवान्प्रादान्मनः काङ्क्षितं प्रभुः।।

evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam| sacāsyai bhagavānprādānmanaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ||

Verse 123

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता। जगाम सह संसर्गमृषिणाऽद्भुतकर्मणा।।

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā| jagāma saha saṃsargamṛṣiṇā'dbhutakarmaṇā||

Verse 124

तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि।।

tasyāstu yojanādgandhamājighranta narā bhuvi||

Verse 125

तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम्। इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्।। द्वीपमेवाऽयनं न्यासस्थानं यस्य द्वीपायनः स्वार्थे तद्धितः द्वीपायन एव द्वैपायन इति नाम निर्वक्ति न्यस्त इति।।

tasyā yojanagandheti tato nāmāparaṃ smṛtam| iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam|| dvīpamevā'yanaṃ nyāsasthānaṃ yasya dvīpāyanaḥ svārthe taddhitaḥ dvīpāyana eva dvaipāyana iti nāma nirvakti nyasta iti||

Verse 126

पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा। जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्।।

parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā| jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān||

Verse 127

स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे। स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्।।

sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe| smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt||

Verse 128

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्। न्यस्तोद्वीपे यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनःस्मृतः।। स्थातुं जीवितुं नोत्सहे कन्यात्वदूषणादित्यर्थः।।

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt| nyastodvīpe yadbālastasmāddvaipāyanaḥsmṛtaḥ|| sthātuṃ jīvituṃ notsahe kanyātvadūṣaṇādityarthaḥ||

Verse 129

पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान्युगे युगे। आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्यच।।

pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ sa tu vidvānyuge yuge| āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugāvasthāmavekṣyaca||

Verse 130

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया। विव्यास वेदान्यस्मत्स तस्माद्व्यास इति स्मृतः।।

brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāṅkṣayā| vivyāsa vedānyasmatsa tasmādvyāsa iti smṛtaḥ||

Verse 131

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्। सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्।।

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān| sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam||

Verse 132

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च। संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः।।

prabhurvariṣṭho varado vaiśaṃpāyanameva ca| saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ||

Verse 133

[ततो रम्ये वनोद्देशे दिव्यास्तरणसंयुते। वीरासनमुपास्थाय योगी ध्यानपरोऽभवत्।। 1-64a-1a श्वेतपट्टगृहे रम्ये पर्यङ्के सोत्तरच्छदे। तूष्णींभूतां तदा कन्यां ज्वलन्तीं योगतेजसा।। 1-64a-2a दृष्ट्वा तां तु समाधाय विचार्य च पुनः पुनः। स चिन्तयामास मुनिः किं कृतं सुकृतं भवेत्।। 1-64a-3a शिष्टानां तु समाचारः शिष्टाचार इति स्मृतः। श्रुतिस्मृतिविदो विप्रा धर्मज्ञा ज्ञानिनः स्मृताः।। 1-64a-4a धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्तो द्विधा द्विजैः। दानाग्निहोत्रमिज्या च श्रौतस्यैतद्धि लक्षणम्।। 1-64a-5a स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः। धर्मे तु धारणे धातुः सहत्वे चापि पठ्यते।। 1-64a-6a तत्रेष्टफलभाग्धर्म आचार्यैरुपदिश्यते। अनिष्टफलभाक्रेति तैरधर्मोऽपि भाष्यते।। 1-64a-7a तस्मादिष्टफलार्थाय धर्ममेव समाश्रयेत्। ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यश्च धार्मिकः।। 1-64a-8a विवाहा ब्राह्मणानां तु गान्धर्वो नैव धार्मिकः। त्रिवर्णेतरजातीनां गान्धर्वासुरराक्षसाः।। 1-64a-9a पैशाचो नैव कर्तव्यः पैशाचश्चाष्टमोऽधमः। सामर्षां व्यङ्गिकां कन्यां मातुश्च कुलजां तथा।। 1-64a-10a वृद्धां प्रव्राजितां वन्ध्यां पतितां च रजस्वलाम्। अपस्मारकुले जातां पिङ्गलांकुष्ठिनीं व्रणीम्।। 1-64a-11a न चास्नातां स्त्रियं गच्छेदिति धर्मानुशासनम्। पिता पितामहो भ्राता माता मातुल एव च।। 1-64a-12a उपाध्यायर्त्विजश्चैव कन्यादाने प्रभूत्तमाः। एतैर्दत्तां निषेवेत नादत्तामाददीत च।। 1-64a-13a इत्येव ऋषयः प्राहुर्विवाहे धर्मवित्तमाः। अस्या नास्ति पिता भ्राता माता मातुल एव च।। 1-64a-14a गान्धर्वेण विवाहेन न स्पृशामि यदृच्छया। क्रियाहीनं तु गान्धर्वं न कर्तव्यमनापदि।। 1-64a-15a यदस्यां जायते पुत्रो वेदव्यासो भवेदृषिः। क्रियाहीनः कथं विप्रो भवेदृषिरुदारधीः।। 1-64a-16a वैशंपायन उवाच। 1-64a-17x एवं चिन्तयतो भावं महर्षेर्भावितात्मनः। ज्ञात्वा चैवाभ्यवर्तन्त पितरो बर्हिषस्तदा।। 1-64a-17a तस्मिन्क्षणे ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठोऽपि समेयिवान्। पूर्वं स्वागतमित्युक्त्वा वसिष्ठः प्रत्यभाषत।। 1-64a-18a पितृगणा ऊचुः। 1-64a-19x अस्माकं मानसीं कन्यामस्मच्छापेन वासवीम्। यदिचच्छशि पुत्रार्थं कन्यां गृह्मीष्वमा चिरम्।। 1-64a-19a पितॄणां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्यभाषत। महर्षीणां वचः सत्यं पुराणेपि मया श्रुतम्।। 1-64a-20a पराशरो ब्रह्मचारी प्रजार्थी मम वंशधृत्। एवं संभाषमाणे तु वसिष्ठे पितृभिः सह।। 1-64a-21a ऋषयोऽभ्यागमंस्तत्र नैमिशारण्यवासिनः। विवाहं द्रष्टुमिच्छन्तः शक्तिपुत्रस्य धीमतः।। 1-64a-22a अरुन्धती महाभागा अदृश्यन्त्या सहैव सा। विश्वकर्मकृतां दिव्यां पर्णशालां प्रविश्य सा।। 1-64a-23a वैवाहिकांस्तु संभारान्संकल्प्य च यथाक्रमम्। अरुन्धती सत्यवतीं वधूं संगृह्य पाणिना।। 1-64a-24a भद्रासने प्रतिष्ठाप्य इन्द्राणीं समकल्पयत्। आपूर्यमाणपक्षे तु वैशाखे सोमदैवते।। 1-64a-25a शुभग्रहे त्रयोदश्यां मुहूर्ते मैत्र आगते। विवाहकाल इत्युक्त्वा वसिष्ठो मुनिभिः सह।। 1-64a-26a यमुनाद्वीपमासाद्य शिष्यैश्च मुनिपङ्क्तिभिः। स्थण्डिलं चतुरश्रं च गोमयेनोपलिप्य च।। 1-64a-27a अक्षतैः फलपुष्पैश्च स्वस्तिकैराम्रपल्लवैः। जलपूर्णघटैश्चैव सर्वतः परिशोभितम्।। 1-64a-28a तस्य मध्ये प्रतिष्ठाप्य बृस्यां मुनिवरं तदा। सिद्धार्थयवकल्कैश्च स्नातं सर्वौषधैरपि।। 1-64a-29a कृत्वार्जुनानि वस्त्राणि परिधाप्य महामुनिम्। वाचयित्वा तु पुण्याहमक्षतैस्तु समर्चितः।। 1-64a-30a गन्धानुलिप्तः स्रग्वी च सप्रतोदो वधूगृहे। अपदातिस्ततो गत्वा वधूज्ञातिभिरर्चितः।। 1-64a-31a स्नातामहतसंवीतां गन्धलिप्तां स्रगुज्ज्वलाम्। वधूं मङ्गलसंयुक्तामिषुहस्तां समीक्ष्य च।। 1-64a-32a उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वधर्मवित्। प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेवं मया पुरा।। 1-64a-33a यथा वक्ष्यन्ति पितरस्तत्करिष्यामहे वयम्। 1-64a-34a वैशंपायन उवाच। 1-64a-34x तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः।। 1-64a-34b श्रुत्वा तु पितरः सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः। वसुं परमधर्मिष्ठमानीयेदं वचोऽब्रुवन्।। 1-64a-35a मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना तव पुत्री विशेषतः। पराशराय मुनये दातुमर्हसि धर्मतः।। 1-64a-36a वसुरुवाच। 1-64a-37x सत्यं मम सुता सा हि दाशराजेन वर्धिता। अहं प्रभुः प्रदाने तु प्रजापालः प्रजार्थिनाम्।। 1-64a-37a पितर ऊचुः। 1-64a-38x निराशिषो वयं सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः। कन्यादानेन संबन्धो दक्षिणाबन्ध उच्यते।। 1-64a-38a कर्मभूमिस्तु मानुष्यं भोगभूमिस्त्रिविष्टपम्। इह पुण्यकृतो यान्ति स्वर्गलोकं न संशयः।। 1-64a-39a इह लोके दुष्कृतिनो नरकं यान्ति निर्घृणाः। दक्षिणाबन्ध इत्युक्ते उभे सुकृतदुष्कृते।। 1-64a-40a दक्षिणाबन्धसंयुक्ता योगिनः प्रपतन्ति ते। तस्मान्नो मानसीं कन्यां योगाद्भ्रष्टां विशापते।। 1-64a-41a सुतात्वं तव संप्राप्तां सतीं भिक्षां ददस्व वै। इत्युक्त्वा पितरः सर्वे क्षणादन्तर्हितास्तदा।। 1-64a-42a वैशंपायन उवाच। 1-64a-43x याज्ञवल्क्यं समाहूय विवाहाचार्यमित्युत। वसुं चापि समाहूय वसिष्ठो मुनिभिः सह।। 1-64a-43a विवाहं कारयामास विधिदृष्टेन कर्मणा। 1-64a-44a वसुरुवाच। 1-64a-44x पराशर महाप्राज्ञ तव दास्याम्यहं सुताम्।। 1-64a-44b प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना। 1-64a-45a वैशंपायन उवाच। 1-64a-45x वसोस्तु वचनं श्रुत्वा याज्ञवल्क्यमते स्थितः।। 1-64a-45b कृतकौतुकमङ्गल्यः पाणिना पाणिमस्पृशत्। प्रभूताज्येन हविषा हुत्वा मन्त्रैर्हुताशनम्।। 1-64a-46a त्रिरग्निं तु परिक्रम्य समभ्यर्च्य हुताशनम्। महर्षीन्याज्ञवल्क्यादीन्दक्षिणाभिः प्रतर्प्यच।। 1-64a-47a लब्धानुज्ञोऽभिवाद्याशु प्रदक्षिणमथाकरोत्। पराशरे कृतोद्वाहे देवाः सर्पिगणास्तदा।। 1-64a-48a हृष्टा जग्मुः क्षणादेव वेदव्यासो भवत्विति। एवं सत्यवती हृष्टा पूजां लब्ध्वा यथेष्टतः।। 1-64a-49a पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा। जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्।। 1-64a-50a जातमात्रः स ववृधे सप्तवर्षोऽभवत्तदा। स्नात्वाभिवाद्य पितरं तस्थौ व्यासः समाहितः।। 1-64a-51a स्वस्तीति वचनं चोक्त्वा ददौ कलशमुत्तमम्। गृहीत्वा कलशं प्राप्ते तस्थौ व्यासः समाहितः।। 1-64a-52a ततो दाशभयात्पत्नी स्नात्वा कन्या बभूव सा। अभिवाद्य मुनेः पादौ पुत्रं जग्राह पाणिना।। 1-64a-53a स्पृष्टमात्रे तु निर्भर्त्स्य मातरं वाक्यमब्रवीत्। मम पित्रा तु संस्पर्शान्मातस्त्वमभवः शुचिः।। 1-64a-54a अद्य दाशसुता कन्या न स्पृशेर्मामनिन्दिते। 1-64a-55a वैशंपायन उवाच। 1-64a-55x व्यासस्य वचनं श्रुत्वा बाष्पपूर्णमुखी तदा।। 1-64a-55b मनुष्यभावात्सा योषित्पपात मुनिपादयोः। महाप्रसादो भगवान्पुत्रं प्रोवाच धर्मवित्।। 1-64a-56a मा त्वमेवंविधं कार्षीर्नैतद्धर्म्यं मतं हि नः। दूष्यौ न मातापितरौ तथा पूर्वोपकारिणौ।। 1-64a-57a धारणाद्दुःखसहनात्तयोर्माता गरीयसी। बीजक्षेत्रसमायोगे सस्यं जायेत लौकिकम्।। 1-64a-58a जायते च सुतस्तद्वत्पुरुषस्त्रीसमागमे। मृगीणां पक्षिणां चैव अप्सराणां तथैव च।। 1-64a-59a शूद्रयोन्यां च जायन्ते मुनयो वेदपारगाः। ऋष्यशृङ्गो मृगीपुत्रः कण्वो बर्हिसुतस्तथा।। 1-64a-60a अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च उर्वश्यां जनितावुभौ। सोमश्रवास्तु सर्प्यां तु अश्विनावश्विसंभवौ।। 1-64a-61a स्कन्दः स्कन्नेन शुक्लेन जातः शरवणे पुरा। एवमेव च देवानामृषीमां चैव संभवः।। 1-64a-62a लोकवेदप्रवृत्तिर्हि न मीमांस्या बुधैः सदा। वेदव्यास इति प्रोक्तः पुराणे च स्वयंभुवा।। 1-64a-63a धर्मनेता महर्षीणां मनुष्याणां त्वमेव च। तस्मात्पुत्र न दूष्येत वासवी योगचारिणी।। 1-64a-64a मत्प्रीत्यर्थं महाप्राज्ञ सस्नेहं वक्तुमर्हसि। प्रजाहितार्थं संभूतो विष्णोर्भागो महानृषिः।। 1-64a-65a तस्मात्स्वमातरं स्नेहात्प्रबवीहि तपोधन। 1-64a-66a वैशंपायन उवाच। 1-64a-66x गुरोर्वचनमाज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा।। 1-64a-66b चिन्तयित्वा लोकवृत्तं मातुरङ्कमथाविशत्। पुत्रस्पर्शात्तु लोकेषु नान्यत्सुखमतीव हि।। 1-64a-67a व्यासं कमलपत्राक्षं परिष्वज्याश्र्ववर्तयत्। स्तन्यासारैः क्लिद्यमाना पुत्रमाघ्राय मूर्धनि।। 1-64a-68a वासव्युवाच। 1-64a-69x पुत्रलाभात्परं लोके नास्तीह प्रसवार्थिनाम्। दुर्लभं चेति मन्येऽहं मया प्राप्तं महत्तपः।। 1-64a-69a महता तपसा तात महायोगबलेन च। मया त्वं हि महाप्राज्ञ लब्धोऽमृतमिवामरैः।। 1-64a-70a तस्मात्त्वं मामृषेः पुत्र त्यक्तुं नार्हसि सांप्रतम्। 1-64a-71a वैशंपायन उवाच। 1-64a-71x एवमुक्तस्ततः स्नेहाद्व्यासो मातरमब्रवीत्।। 1-64a-71b त्वया स्पृष्टः परिष्वक्तो मूर्ध्नि चाघ्रायितो मुहुः। एतावन्मात्रया प्रीतो भविष्येषु नृपात्मजे।। 1-64a-72a स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्। स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे।। 1-64a-73a ततः कन्यामनुज्ञाय पुनः कन्या भवत्विति। पराशरोऽपि भगवान्पुत्रेण सहितो ययौ।। 1-64a-74a गत्वाश्रमपदं पुम्यमदृश्यन्त्या पराशरः। जातकर्मादिसंस्कारं कारयामास धर्मतः।। 1-64a-75a कृतोपनयनो व्यासो याज्ञवल्क्येन भारत। वेदानधिजगौ साङ्गानोङ्कारेण त्रिमात्रया।। 1-64a-76a गुरवे दक्षिणां दत्त्वा तपः कर्तुं प्रचक्रमे। एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्।। 1-64a-77a द्वीप न्यस्तः स यद्वालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्। पादापसारिणं धर्मं विद्वान्स तु युगे युगे।। 1-64a-78a आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगाद्युगमवेक्ष्य च। ब्रह्मर्षिर्ब्राह्मणानां च तथाऽनुग्रहकाङ्क्षया।। 1-64a-79a विव्यास वेदान्यस्माच्च वेदव्यास इति स्मृतः। ततः स महर्षिर्विद्वाञ्शिष्यानाहूय धर्मतः।। 1-64a-80a सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्। प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च।। 1-64a-81a वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्। संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकीर्तिता।। 1-64a-82a ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम्। तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि।। 1-64a-83a दाशराजस्तु तद्गन्धमाजिघ्रन्पीतिमावहत्। 1-64a-84a दाशराज उवाच। 1-64a-84x त्वामाहुर्मत्स्यगन्धेति कथं बाले सुगन्धता।। 1-64a-84b अपास्य मत्स्यगन्धत्वं केन दत्ता सुगन्धता 1-64a-85a सत्यवत्युवाच। 1-64a-85x शक्ते- पुत्रो महाप्राज्ञः पराशर इति श्रुतः।। 1-64a-85b नावं वाहयमानाया मम दृष्ट्वां सुशिक्षितम्। उपास्य मत्स्यगन्धत्वं योजनाद्गन्धतां ददौ।। 1-64a-86a ऋषेः प्रसादं दृष्ट्वा तु जनाः प्रीतिमुपागमन्। एवं लब्धो मया गन्धो न रोषं कर्तुमर्हसि।। 1-64a-87a दाशराजस्तु तद्वाक्यं प्रशशंस ननन्द च। एतत्पवित्रं पुण्यं च व्याससमवमुत्तमम्। इतिहासमिमं श्रुत्वा प्रजावन्तो भवन्ति च।। 1-64a-88a तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः। वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः।। तमश्लोकपूर्वार्धात्परं इति सत्यवती हृष्टा इत्यादि भारतस्य प्रकाशिताः इत्यन्तसार्धश्लोकसप्तकस्थाने इमे कुण्डलिताः श्लोकाः केषुचित्कोशेषूपलभ्यन्ते।

[tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃyute| vīrāsanamupāsthāya yogī dhyānaparo'bhavat|| 1-64a-1a śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade| tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā|| 1-64a-2a dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ| sa cintayāmāsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet|| 1-64a-3a śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ| śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ|| 1-64a-4a dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ| dānāgnihotramijyā ca śrautasyaitaddhi lakṣaṇam|| 1-64a-5a smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ| dharme tu dhāraṇe dhātuḥ sahatve cāpi paṭhyate|| 1-64a-6a tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryairupadiśyate| aniṣṭaphalabhākreti tairadharmo'pi bhāṣyate|| 1-64a-7a tasmādiṣṭaphalārthāya dharmameva samāśrayet| brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyaśca dhārmikaḥ|| 1-64a-8a vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ| trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ|| 1-64a-9a paiśāco naiva kartavyaḥ paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ| sāmarṣāṃ vyaṅgikāṃ kanyāṃ mātuśca kulajāṃ tathā|| 1-64a-10a vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām| apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃkuṣṭhinīṃ vraṇīm|| 1-64a-11a na cāsnātāṃ striyaṃ gacchediti dharmānuśāsanam| pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca|| 1-64a-12a upādhyāyartvijaścaiva kanyādāne prabhūttamāḥ| etairdattāṃ niṣeveta nādattāmādadīta ca|| 1-64a-13a ityeva ṛṣayaḥ prāhurvivāhe dharmavittamāḥ| asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca|| 1-64a-14a gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā| kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyamanāpadi|| 1-64a-15a yadasyāṃ jāyate putro vedavyāso bhavedṛṣiḥ| kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhavedṛṣirudāradhīḥ|| 1-64a-16a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-17x evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ| jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣastadā|| 1-64a-17a tasminkṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho'pi sameyivān| pūrvaṃ svāgatamityuktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata|| 1-64a-18a pitṛgaṇā ūcuḥ| 1-64a-19x asmākaṃ mānasīṃ kanyāmasmacchāpena vāsavīm| yadicacchaśi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhmīṣvamā ciram|| 1-64a-19a pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata| maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇepi mayā śrutam|| 1-64a-20a parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt| evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha|| 1-64a-21a ṛṣayo'bhyāgamaṃstatra naimiśāraṇyavāsinaḥ| vivāhaṃ draṣṭumicchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ|| 1-64a-22a arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā| viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā|| 1-64a-23a vaivāhikāṃstu saṃbhārānsaṃkalpya ca yathākramam| arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā|| 1-64a-24a bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakalpayat| āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhe somadaivate|| 1-64a-25a śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate| vivāhakāla ityuktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha|| 1-64a-26a yamunādvīpamāsādya śiṣyaiśca munipaṅktibhiḥ| sthaṇḍilaṃ caturaśraṃ ca gomayenopalipya ca|| 1-64a-27a akṣataiḥ phalapuṣpaiśca svastikairāmrapallavaiḥ| jalapūrṇaghaṭaiścaiva sarvataḥ pariśobhitam|| 1-64a-28a tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā| siddhārthayavakalkaiśca snātaṃ sarvauṣadhairapi|| 1-64a-29a kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim| vācayitvā tu puṇyāhamakṣataistu samarcitaḥ|| 1-64a-30a gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe| apadātistato gatvā vadhūjñātibhirarcitaḥ|| 1-64a-31a snātāmahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām| vadhūṃ maṅgalasaṃyuktāmiṣuhastāṃ samīkṣya ca|| 1-64a-32a uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit| pratigraho dātṛvaśaḥ śrutamevaṃ mayā purā|| 1-64a-33a yathā vakṣyanti pitarastatkariṣyāmahe vayam| 1-64a-34a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-34x taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ|| 1-64a-34b śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ| vasuṃ paramadharmiṣṭhamānīyedaṃ vaco'bruvan|| 1-64a-35a matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ| parāśarāya munaye dātumarhasi dharmataḥ|| 1-64a-36a vasuruvāca| 1-64a-37x satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena vardhitā| ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām|| 1-64a-37a pitara ūcuḥ| 1-64a-38x nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ| kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate|| 1-64a-38a karmabhūmistu mānuṣyaṃ bhogabhūmistriviṣṭapam| iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ|| 1-64a-39a iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ| dakṣiṇābandha ityukte ubhe sukṛtaduṣkṛte|| 1-64a-40a dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te| tasmānno mānasīṃ kanyāṃ yogādbhraṣṭāṃ viśāpate|| 1-64a-41a sutātvaṃ tava saṃprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai| ityuktvā pitaraḥ sarve kṣaṇādantarhitāstadā|| 1-64a-42a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-43x yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryamityuta| vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha|| 1-64a-43a vivāhaṃ kārayāmāsa vidhidṛṣṭena karmaṇā| 1-64a-44a vasuruvāca| 1-64a-44x parāśara mahāprājña tava dāsyāmyahaṃ sutām|| 1-64a-44b pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā| 1-64a-45a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-45x vasostu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ|| 1-64a-45b kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇimaspṛśat| prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrairhutāśanam|| 1-64a-46a triragniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam| maharṣīnyājñavalkyādīndakṣiṇābhiḥ pratarpyaca|| 1-64a-47a labdhānujño'bhivādyāśu pradakṣiṇamathākarot| parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarpigaṇāstadā|| 1-64a-48a hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇādeva vedavyāso bhavatviti| evaṃ satyavatī hṛṣṭā pūjāṃ labdhvā yatheṣṭataḥ|| 1-64a-49a parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā| jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān|| 1-64a-50a jātamātraḥ sa vavṛdhe saptavarṣo'bhavattadā| snātvābhivādya pitaraṃ tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ|| 1-64a-51a svastīti vacanaṃ coktvā dadau kalaśamuttamam| gṛhītvā kalaśaṃ prāpte tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ|| 1-64a-52a tato dāśabhayātpatnī snātvā kanyā babhūva sā| abhivādya muneḥ pādau putraṃ jagrāha pāṇinā|| 1-64a-53a spṛṣṭamātre tu nirbhartsya mātaraṃ vākyamabravīt| mama pitrā tu saṃsparśānmātastvamabhavaḥ śuciḥ|| 1-64a-54a adya dāśasutā kanyā na spṛśermāmanindite| 1-64a-55a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-55x vyāsasya vacanaṃ śrutvā bāṣpapūrṇamukhī tadā|| 1-64a-55b manuṣyabhāvātsā yoṣitpapāta munipādayoḥ| mahāprasādo bhagavānputraṃ provāca dharmavit|| 1-64a-56a mā tvamevaṃvidhaṃ kārṣīrnaitaddharmyaṃ mataṃ hi naḥ| dūṣyau na mātāpitarau tathā pūrvopakāriṇau|| 1-64a-57a dhāraṇādduḥkhasahanāttayormātā garīyasī| bījakṣetrasamāyoge sasyaṃ jāyeta laukikam|| 1-64a-58a jāyate ca sutastadvatpuruṣastrīsamāgame| mṛgīṇāṃ pakṣiṇāṃ caiva apsarāṇāṃ tathaiva ca|| 1-64a-59a śūdrayonyāṃ ca jāyante munayo vedapāragāḥ| ṛṣyaśṛṅgo mṛgīputraḥ kaṇvo barhisutastathā|| 1-64a-60a agastyaśca vasiṣṭhaśca urvaśyāṃ janitāvubhau| somaśravāstu sarpyāṃ tu aśvināvaśvisaṃbhavau|| 1-64a-61a skandaḥ skannena śuklena jātaḥ śaravaṇe purā| evameva ca devānāmṛṣīmāṃ caiva saṃbhavaḥ|| 1-64a-62a lokavedapravṛttirhi na mīmāṃsyā budhaiḥ sadā| vedavyāsa iti proktaḥ purāṇe ca svayaṃbhuvā|| 1-64a-63a dharmanetā maharṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ tvameva ca| tasmātputra na dūṣyeta vāsavī yogacāriṇī|| 1-64a-64a matprītyarthaṃ mahāprājña sasnehaṃ vaktumarhasi| prajāhitārthaṃ saṃbhūto viṣṇorbhāgo mahānṛṣiḥ|| 1-64a-65a tasmātsvamātaraṃ snehātprabavīhi tapodhana| 1-64a-66a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-66x gurorvacanamājñāya vyāsaḥ prīto'bhavattadā|| 1-64a-66b cintayitvā lokavṛttaṃ māturaṅkamathāviśat| putrasparśāttu lokeṣu nānyatsukhamatīva hi|| 1-64a-67a vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ pariṣvajyāśrvavartayat| stanyāsāraiḥ klidyamānā putramāghrāya mūrdhani|| 1-64a-68a vāsavyuvāca| 1-64a-69x putralābhātparaṃ loke nāstīha prasavārthinām| durlabhaṃ ceti manye'haṃ mayā prāptaṃ mahattapaḥ|| 1-64a-69a mahatā tapasā tāta mahāyogabalena ca| mayā tvaṃ hi mahāprājña labdho'mṛtamivāmaraiḥ|| 1-64a-70a tasmāttvaṃ māmṛṣeḥ putra tyaktuṃ nārhasi sāṃpratam| 1-64a-71a vaiśaṃpāyana uvāca| 1-64a-71x evamuktastataḥ snehādvyāso mātaramabravīt|| 1-64a-71b tvayā spṛṣṭaḥ pariṣvakto mūrdhni cāghrāyito muhuḥ| etāvanmātrayā prīto bhaviṣyeṣu nṛpātmaje|| 1-64a-72a smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt| sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe|| 1-64a-73a tataḥ kanyāmanujñāya punaḥ kanyā bhavatviti| parāśaro'pi bhagavānputreṇa sahito yayau|| 1-64a-74a gatvāśramapadaṃ pumyamadṛśyantyā parāśaraḥ| jātakarmādisaṃskāraṃ kārayāmāsa dharmataḥ|| 1-64a-75a kṛtopanayano vyāso yājñavalkyena bhārata| vedānadhijagau sāṅgānoṅkāreṇa trimātrayā|| 1-64a-76a gurave dakṣiṇāṃ dattvā tapaḥ kartuṃ pracakrame| evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt|| 1-64a-77a dvīpa nyastaḥ sa yadvālastasmāddvaipāyano'bhavat| pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvānsa tu yuge yuge|| 1-64a-78a āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugādyugamavekṣya ca| brahmarṣirbrāhmaṇānāṃ ca tathā'nugrahakāṅkṣayā|| 1-64a-79a vivyāsa vedānyasmācca vedavyāsa iti smṛtaḥ| tataḥ sa maharṣirvidvāñśiṣyānāhūya dharmataḥ|| 1-64a-80a sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam| prabhurvariṣṭho varado vaiśaṃpāyanameva ca|| 1-64a-81a vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān| saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakīrtitā|| 1-64a-82a tataḥ satyavatī hṛṣṭā jagāma svaṃ niveśanam| tasyāstu yojanādgandhamājighranti narā bhuvi|| 1-64a-83a dāśarājastu tadgandhamājighranpītimāvahat| 1-64a-84a dāśarāja uvāca| 1-64a-84x tvāmāhurmatsyagandheti kathaṃ bāle sugandhatā|| 1-64a-84b apāsya matsyagandhatvaṃ kena dattā sugandhatā 1-64a-85a satyavatyuvāca| 1-64a-85x śakte- putro mahāprājñaḥ parāśara iti śrutaḥ|| 1-64a-85b nāvaṃ vāhayamānāyā mama dṛṣṭvāṃ suśikṣitam| upāsya matsyagandhatvaṃ yojanādgandhatāṃ dadau|| 1-64a-86a ṛṣeḥ prasādaṃ dṛṣṭvā tu janāḥ prītimupāgaman| evaṃ labdho mayā gandho na roṣaṃ kartumarhasi|| 1-64a-87a dāśarājastu tadvākyaṃ praśaśaṃsa nananda ca| etatpavitraṃ puṇyaṃ ca vyāsasamavamuttamam| itihāsamimaṃ śrutvā prajāvanto bhavanti ca|| 1-64a-88a tathā bhīṣmaḥ śāntanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ| vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ|| tamaślokapūrvārdhātparaṃ iti satyavatī hṛṣṭā ityādi bhāratasya prakāśitāḥ ityantasārdhaślokasaptakasthāne ime kuṇḍalitāḥ ślokāḥ keṣucitkośeṣūpalabhyante|

Verse 134

वैदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशाः। शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया।।

vaidārthavicca bhagavānṛṣirvipro mahāyaśāḥ| śūle protaḥ purāṇarṣiracoraścoraśaṅkayā||

Verse 135

अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः। स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्।।

aṇīmāṇḍavya ityevaṃ vikhyātaḥ sa mahāyaśāḥ| sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān||

Verse 136

इषीकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका। तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे।। वसुवीर्यात् वस्वंशात्।।

iṣīkayā mayā bālyādviddhā hyekā śakuntikā| tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare|| vasuvīryāt vasvaṃśāt||

Verse 137

तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्तपः। गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः।।

tanme sahasramamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ| garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ||

Verse 138

तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि। वैशंपायन उवाच। तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत।।

tasmāttvaṃ kilbiṣādasmācchūdrayonau janiṣyasi| vaiśaṃpāyana uvāca| tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata||

Verse 139

विद्वान्विदुररूपेण धार्मिकः किल्बिषात्ततः। संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्।।

vidvānvidurarūpeṇa dhārmikaḥ kilbiṣāttataḥ| saṃjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt||

Verse 140

सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महाबलः। सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः।। शकुन्तिका मक्षिका।।

sūryācca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahābalaḥ| sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍalodyotitānanaḥ|| śakuntikā makṣikā||

Verse 141

अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः। वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः।।

anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ| vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ||

Verse 142

अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः। अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम्।।

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ| avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ triguṇātmakam||

Verse 143

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम्। पुरुषं विश्वकर्माणं सत्वयोगं ध्रुवाक्षरम्।।

ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ prabhum| puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ satvayogaṃ dhruvākṣaram||

Verse 144

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम्। धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम्।।

anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum| dhātāramajamavyaktaṃ yamāhuḥ paramavyayam||

Verse 145

कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम्। पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः।।

kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvamanādimajamavyayam| puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ||

Verse 146

धर्मसंस्थापनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु। अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ।।

dharmasaṃsthāpanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu| astrajñau tu mahāvīryau sarvaśāstraviśāradau||

Verse 147

सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ। सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ।।

sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau| satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'straviśāradau||

Verse 148

भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत। सहर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत।।

bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata| saharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata||

Verse 149

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः। अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः।।

gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ| aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ||

Verse 150

अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः। तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः।।

aśvatthāmā tato jajñe droṇādeva mahābalaḥ| tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ||

Verse 151

वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत। वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्।।

vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata| vīro droṇavināśāya dhanurādāya vīryavān||

Verse 152

तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा। विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम्।।

tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā| vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam||

Verse 153

प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः। तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्।।

prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ| tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt||

Verse 154

गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा। दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ।।

gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā| duryodhanasya jananī jajñāte'rthaviśāradau||

Verse 155

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः।।

kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ||

Verse 156

धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धूतकल्मषः। विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि।।

dharmārthakuśalo dhīmānmedhāvī dhūtakalmaṣaḥ| viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanādapi||

Verse 157

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक्। द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः।।

pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak| dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 158

धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः। इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः।।

dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutācca vṛkodaraḥ| indrāddhanaṃjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 159

जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि। नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ।।

jajñāte rūpasaṃpannāvaśvibhyāṃ ca yamāvapi| nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau||

Verse 160

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः। दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा।।

tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ| duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā||

Verse 161

ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत। दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः।।

tato duḥśāsanaścaiva duḥsahaścāpi bhārata| durmarṣaṇo vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ||

Verse 162

जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत। वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः।।

jayaḥ satyavrataścaiva purumitraśca bhārata| vaiśyāputro yuyutsuśca ekādaśa mahārathāḥ||

Verse 163

अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत। स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः।।

abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata| svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ||

Verse 164

पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे। कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः।।

pāṇḍavebhyo hi pāñcālyāṃ draupadyāṃ pañca jajñire| kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ||

Verse 165

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्। अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः।।

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt| arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ||

Verse 166

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान्। हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः।।

tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān| hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ||

Verse 167

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वभागता। यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूमः प्रियचिकीर्षया।। कुन्तिभोजस्य कन्यायां कुन्त्याम्।।

śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvabhāgatā| yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūmaḥ priyacikīrṣayā|| kuntibhojasya kanyāyāṃ kuntyām||

Verse 168

कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ। राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे।।

kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyatha| rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge||

Verse 169

तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः। न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि। एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्।।

teṣāmaparimeyānāṃ nāmadheyāni sarvaśaḥ| na śakyāni samākhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi| ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam||