Adhyaya 187

Verse 1

सूर्यकन्यायाः तपत्या उपाख्यानम्--स्वभक्ताय संवरणाय स्वकन्यां दातुं सवितुर्निश्चयः।। 1 ।। मृगयार्थं गतस्य संवरणस्य गिरौ तपतीदर्शनेन कामोत्पत्तिः।। 2 ।। राजनि तया सह भाषितुं प्रवृत्ते तप्त्या अन्तर्धानम्।। 3 ।। अर्जुन उवाच। तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह। तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थं विनिश्चितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 187 ।।

sūryakanyāyāḥ tapatyā upākhyānam--svabhaktāya saṃvaraṇāya svakanyāṃ dātuṃ saviturniścayaḥ|| 1 || mṛgayārthaṃ gatasya saṃvaraṇasya girau tapatīdarśanena kāmotpattiḥ|| 2 || rājani tayā saha bhāṣituṃ pravṛtte taptyā antardhānam|| 3 || arjuna uvāca| tāpatya iti yadvākyamuktavānasi māmiha| tadahaṃ jñātumicchāmi tāpatyārthaṃ viniścitam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvaṇi saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 187 ||

Verse 2

तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम्। कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।।

tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam| kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvamicchāmi veditum||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanañjayam| viśrutaṃ triṣu lokeṣu śrāvayāmāsa vai kathām||

Verse 4

हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम्। यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर।।

hanta te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ manoramām| yathāvadakhilāṃ pārtha sarvabuddhimatāṃ vara||

Verse 5

उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः। तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव।।

uktavānasmi yena tvāṃ tāpatya iti yadvacaḥ| tatte'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā bhava||

Verse 6

य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा। एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता।।

ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā| etasya tapatī nāma babhūva sadṛśī sutā||

Verse 7

विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो। विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता।।

vivasvato vai devasya sāvitryavarajā vibho| viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā||

Verse 8

न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी। नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन।।

na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī| nāpsarā na ca gandharvī tathā rūpeṇa kācana||

Verse 9

सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना। स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी।।

suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā| svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī||

Verse 10

त तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत। भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः।।

ta tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu bhārata| bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlaguṇaśrutaiḥ||

Verse 11

संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम्। द्व्यष्टवर्षां तु तां श्यामां सविता रूपशालिनीम्। नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन्।।

saṃprāptayauvanāṃ paśyandeyāṃ duhitaraṃ tu tām| dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ śyāmāṃ savitā rūpaśālinīm| nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan||

Verse 12

अथर्क्षपुत्रः क्रान्तेय कुरूणामृषभो बली। सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा।।

atharkṣaputraḥ krānteya kurūṇāmṛṣabho balī| sūryamārādhayāmāsa nṛpaḥ saṃvaraṇastadā||

Verse 13

अर्ध्यमाल्योपहाराद्यैर्गन्धैश्च नियतः शुचिः। नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि।।

ardhyamālyopahārādyairgandhaiśca niyataḥ śuciḥ| niyamairupavāsaiśca tapobhirvividhairapi||

Verse 14

सुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दन। अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्।।

suśrūṣuranahaṃvādī śuciḥ pauravanandana| aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayāmāsa bhaktimān||

Verse 15

ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि। तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम्।।

tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi| tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim||

Verse 16

दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम्। नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च।।

dātumaicchattataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām| nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya ca||

Verse 17

यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा। तथा भुवि महिपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत्।।

yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā| tathā bhuvi mahipālo dīptyā saṃvaraṇo'bhavat||

Verse 18

यथाऽर्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः। तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः।।

yathā'rcayanti cādityamudyantaṃ brahmavādinaḥ| tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ||

Verse 19

स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा। बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि।।

sa somamati kāntatvādādityamati tejasā| babhūva nṛpatiḥ śrīmānsuhṛdāṃ durhṛdāmapi||

Verse 20

एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव। तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम्।।

evaṃguṇasya nṛpatestathāvṛttasya kaurava| tasmai dātuṃ manaścakre tapatīṃ tapanaḥ svayam||

Verse 21

स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः। चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल।।

sa kadācidatho rājā śrīmānamitavikramaḥ| cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila||

Verse 22

चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वितः। ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः।।

carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāsamanvitaḥ| mamāra rājñaḥ kaunteya girāvapratimo hayaḥ||

Verse 23

स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः। ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम्।।

sa mṛtāśvaścaranpārtha padbhyāmeva girau nṛpaḥ| dadarśāsadṛśīṃ loke kanyāmāyatalocanām||

Verse 24

स एव एकामासाद्य कन्यां परबलार्दनः। तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः।।

sa eva ekāmāsādya kanyāṃ parabalārdanaḥ| tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyannavicalekṣaṇaḥ||

Verse 25

स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम्। पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम्।।

sa hi tāṃ tarkayāmāsa rūpato nṛpatiḥ śriyam| punaḥ saṃtarkayāmāsa raverbhraṣṭāmiva prabhām||

Verse 26

वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः। प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम्।।

vapuṣā varcasā caiva śikhāmiva vibhāvasoḥ| prasannatvena kāntyā ca candrarekhāmivāmalām||

Verse 27

गिरिपृष्ठे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना। विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी।।

giripṛṣṭhe tu sā yasminsthitā svasitalocanā| vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī||

Verse 28

तस्या रूपेण स गिरिर्वेषेण च विशेषतः। ससवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्।।

tasyā rūpeṇa sa girirveṣeṇa ca viśeṣataḥ| sasavṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat||

Verse 29

अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योषितः। अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलं।।

avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvalokeṣu yoṣitaḥ| avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalaṃ||

Verse 30

जन्मप्रभृति यत्किचिंद्दृष्टवान्स महीपतिः। रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन।।

janmaprabhṛti yatkiciṃddṛṣṭavānsa mahīpatiḥ| rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyāstarkayāmāsa kiṃcana||

Verse 31

तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा। न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन।।

tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśairguṇamayaistadā| na cacāla tato deśādbubudhe na ca kiṃcana||

Verse 32

अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम्। लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम्।।

asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam| lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpamāviṣkṛtaṃ kṛtam||

Verse 33

एवं संतर्कयामास रूपद्रविणसंपदा। कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा।।

evaṃ saṃtarkayāmāsa rūpadraviṇasaṃpadā| kanyāmasadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇastadā||

Verse 34

तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः। जगाम मनसा चिन्तां कामबाणेन पीडितः।।

tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ| jagāma manasā cintāṃ kāmabāṇena pīḍitaḥ||

Verse 35

दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना। अप्रगल्भां प्रगल्भस्तां तदोवाच मनोहराम्।।

dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatirmanmathāgninā| apragalbhāṃ pragalbhastāṃ tadovāca manoharām||

Verse 36

काऽसि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि। कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते।।

kā'si kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi| kathaṃ ca nirjane'raṇye carasyekā śucismite||

Verse 37

त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता। विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम्।।

tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā| vibhūṣaṇamivaiteṣāṃ bhūṣaṇānāmabhīpsitam||

Verse 38

न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम्। न च भोगवतीं मन्ये न गन्धवीं न मानुषीम्।।

na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm| na ca bhogavatīṃ manye na gandhavīṃ na mānuṣīm||

Verse 39

या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वाऽपि वराङ्गनाः। न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि।।

yā hi dṛṣṭā mayā kāścicchrutā vā'pi varāṅganāḥ| na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvāmahaṃ mattakāśini||

Verse 40

दृष्ट्वैव चारुवदने चन्द्रात्कान्ततरं तव। वदनं पद्मपत्राक्षं मां मथ्नातीव मन्मथः।।

dṛṣṭvaiva cāruvadane candrātkāntataraṃ tava| vadanaṃ padmapatrākṣaṃ māṃ mathnātīva manmathaḥ||

Verse 41

एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा। कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यबाषथ किंचन।।

evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā| kāmārtaṃ nirjane'raṇye pratyabāṣatha kiṃcana||

Verse 42

ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा। सौदामिनीव चाभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत।।

tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā| saudāminīva cābhreṣu tatraivāntaradhīyata||

Verse 43

तामन्वेष्टुं स नृपतिः परिचक्राम सर्वतः। वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा।।

tāmanveṣṭuṃ sa nṛpatiḥ paricakrāma sarvataḥ| vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramannunmattavattadā||

Verse 44

अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च। निश्चेष्टः पार्थिवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत।।

apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca| niśceṣṭaḥ pārthivaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata||